{"id":47414,"date":"2011-11-23T22:13:41","date_gmt":"2011-11-24T03:13:41","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=47414"},"modified":"2011-11-23T22:13:41","modified_gmt":"2011-11-24T03:13:41","slug":"z-jaszczurka-na-ramieniu-i-polska-w-sercu-rozmowa-z-prof-janem-zarynem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=47414","title":{"rendered":"„Z jaszczurk\u0105 na ramieniu i Polsk\u0105 w sercu” – rozmowa z prof. Janem \u0179arynem<\/em>"},"content":{"rendered":"

Z prof. Janem \u0179arynem, historykiem z UKSW, rozmawia Zenon Baranowski<\/strong><\/em>

Najnowsza Pa\u0144ska ksi\u0105\u017cka wydana przez IPN „Taniec na linie, nad przepa\u015bci\u0105. Organizacja Polska na wychod\u017astwie i jej \u0142\u0105czno\u015b\u0107 z Krajem w latach 1945-1955” prezentuje ma\u0142o znan\u0105 grup\u0119 z obozu narodowego – Organizacj\u0119 Polsk\u0105. Bardziej znane s\u0105 jej polityczne i wojskowe nadbud\u00f3wki: ONR i NSZ.<\/strong>
– ONR i NSZ to by\u0142y tzw. organizacje zewn\u0119trzne, kt\u00f3re powsta\u0142y w II Rzeczypospolitej, i w czasie II wojny \u015bwiatowej dzia\u0142alno\u015b\u0107 ich by\u0142a inicjowana przez ten sam o\u015brodek dyspozycyjny. By\u0142a nim organizacja wewn\u0119trzna, czyli Organizacja Polska. Dzia\u0142acze tych zewn\u0119trznych struktur byli jednocze\u015bnie g\u0142\u0119biej zakonspirowani w tej\u017ce Organizacji Polskiej. W swojej ksi\u0105\u017cce pr\u00f3buj\u0119 prze\u015bledzi\u0107 losy zar\u00f3wno tych struktur zewn\u0119trznych, jak i przede wszystkim losy cz\u0142onk\u00f3w OP, kt\u00f3rzy znale\u017ali si\u0119 na emigracji po 1945 roku. By\u0142a to zasadniczo polska elita intelektualna o przekonaniach chrze\u015bcija\u0144sko-narodowych. Ludzie z doktoratami, profesorowie, jak np. Boles\u0142aw Soboci\u0144ski, szef OP w kraju, etyk, po wojnie profesor uczelni katolickiej Notre Dame w USA.

Jakie to by\u0142y nazwiska?<\/strong>
– Cz\u0119\u015b\u0107 z nich trafi\u0142a tam wraz z Brygad\u0105 \u015awi\u0119tokrzysk\u0105, wychodz\u0105c z kraju w styczniu 1945 roku. To m.in. W\u0142adys\u0142aw Jaxa-Marcinkowski. Inni z kolei r\u00f3wnolegle przedzierali si\u0119 na Zach\u00f3d jak Jerzy I\u0142\u0142akowicz. Cz\u0119\u015b\u0107 ju\u017c tam by\u0142a na miejscu od 1939 r., b\u0105d\u017a 1940 r. jak w Anglii Mieczys\u0142aw Harusewicz, Jan Jodewicz czy Wojciech D\u0142u\u017cewski. Jeszcze inni znale\u017ali si\u0119 na emigracji ju\u017c w okresie wojny i pozostali we Francji, jak pa\u0144stwo Dowborowie i bardzo ciekawa posta\u0107 Andrzej Ruszkowski, ponadto Leonard Rudowski, Jan Na\u0142\u0119cz-\u0141\u0105czy\u0144ski. Po wojnie dojecha\u0142 tam m.in. dr Kazimierz Gluzi\u0144ski, g\u0142\u00f3wny ideolog ruchu i redaktor pism \u015brodowiska. To s\u0105 postacie zupe\u0142nie nieznane polskiemu czytelnikowi i polskiej spo\u0142eczno\u015bci krajowej. A odgrywa\u0142y bardzo wa\u017cn\u0105 rol\u0119 dla kilkudziesi\u0119ciu tysi\u0119cy Polak\u00f3w zwi\u0105zanych – tak\u017ce po\u015brednio – z Organizacj\u0105 Polsk\u0105.

Najbardziej znan\u0105 emanacj\u0105 wojskow\u0105 tego obozu by\u0142a Brygada \u015awi\u0119tokrzyska, w negatywnym \u015bwietle przedstawiana przez propagand\u0119 PRL-owsk\u0105.<\/strong>
– By\u0142a to cz\u0119\u015b\u0107 Narodowych Si\u0142 Zbrojnych utworzona w okr\u0119gu kieleckim i liczy\u0142a momentami nawet 1200 os\u00f3b. To by\u0142a olbrzymia partyzancka jednostka bojowa, jedna z najwi\u0119kszych w skali II wojny \u015bwiatowej. Oko\u0142o 850 \u017co\u0142nierzy wraz z dow\u00f3dztwem wysz\u0142o z Polski w styczniu 1945 r., w momencie kiedy star\u0142y si\u0119 fronty sowiecki i niemiecki. Dla Brygady \u015awi\u0119tokrzyskiej taka sytuacja oznacza\u0142a wej\u015bcie pod okupacj\u0119 sowieck\u0105, kt\u00f3ra musia\u0142a si\u0119 zako\u0144czy\u0107 dla niej rozwi\u0105zaniem, aresztowaniem i w najlepszym wypadku wywiezieniem przez NKWD ca\u0142ej jednostki na Wsch\u00f3d. A marzeniem OP by\u0142o – w sytuacji starcia na ziemiach polskich w 1945 r. – by dosz\u0142o do konfliktu mi\u0119dzy Anglosasami a Zwi\u0105zkiem Sowieckim, co uratowa\u0142oby polsk\u0105 niepodleg\u0142o\u015b\u0107, zagro\u017con\u0105 tym razem okupacj\u0105 komunistyczn\u0105. St\u0105d decyzja, bardzo trudna, o wycofaniu si\u0119 przez front niemiecki i niew\u0105tpliwie przy kontakcie z dow\u00f3dztwem frontu niemieckiego. Celem strategicznym tego przej\u015bcia by\u0142o docelowo dotarcie do gen. W\u0142adys\u0142awa Andersa.

Niemcy, id\u0105c na r\u0119k\u0119 Brygadzie, mieli wobec niej w\u0142asne plany?<\/strong>
– Tak, chcieli wcieli\u0107 j\u0105 do Legionu Antybolszewickiego, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 kart\u0105 przetargow\u0105 dla Niemc\u00f3w pr\u00f3buj\u0105cych w tym czasie doprowadzi\u0107 do separatystycznego pokoju z aliantami. Ale Brygada na to si\u0119 nie godzi\u0142a.

To by\u0142oby zr\u00f3wnanie z kolaboruj\u0105cymi z nazistami jednostkami innych pa\u0144stw, kt\u00f3re walczy\u0142y na froncie wschodnim przeciwko Sowietom – hiszpa\u0144skimi, rumu\u0144skimi, fi\u0144skimi?<\/strong>
– Tak. Natomiast w ramach szukania modus vivendi z Niemcami na czas przechodzenia przez zaplecze frontu opanowane przez III Rzesz\u0119 zgodzono si\u0119 na szkolenie kilku grup spadochroniarzy, kt\u00f3re rzeczywi\u015bcie z niemieckich samolot\u00f3w zeskoczy\u0142y na zaplecze frontu niemiecko-sowieckiego. Ale – to wa\u017cne – z tajnym zadaniem otrzymanym od dow\u00f3dztwa Brygady, by dotrze\u0107 jedynie do dow\u00f3dztwa NSZ, czyli do \u00f3wczesnego komendanta g\u0142\u00f3wnego, genera\u0142a Zygmunta Boguckiego.

Ale czy to taktyczne porozumienie z Niemcami nie „zem\u015bci\u0142o si\u0119” na Brygadzie du\u017c\u0105 nieufno\u015bci\u0105 rz\u0105du emigracyjnego i aliant\u00f3w?<\/strong>
– Nie do ko\u0144ca tak by\u0142o. Brygada w pierwszych dniach maja 1945 r. uciek\u0142a ostatecznie Niemcom i na swojej drodze napotka\u0142a ob\u00f3z koncentracyjny w Holiszowie (Czechy). Zaatakowa\u0142a go i wyzwoli\u0142a oko\u0142o tysi\u0105ca kobiet polskich, \u017cydowskich i francuskich, przeznaczonych do zamordowania przez Niemc\u00f3w. Ten wyczyn mocno podni\u00f3s\u0142 morale \u017co\u0142nierzy. Wzi\u0119to do niewoli ok. 200 gestapowc\u00f3w. W Holiszowie dzi\u015b stoi pomnik-kamie\u0144 ku czci \u017co\u0142nierzy Brygady. Kilka dni p\u00f3\u017aniej emisariusze B\u015a dotarli do rz\u0105du emigracyjnego, jak i do gen. Andersa. W tym czasie Brygad\u0119 przywita\u0142y, zupe\u0142nie zaskoczone, wojska ameryka\u0144skie gen. George\u00b4a Smitha Pattona. Brygada d\u0142ugo stanowi\u0142a pewnego rodzaju atrakcj\u0119. Przybywali do niej uwolnieni wi\u0119\u017aniowie oboz\u00f3w koncentracyjnych, bo by\u0142a to najwi\u0119ksza jednostka polska kojarzona z opcj\u0105 niepodleg\u0142o\u015bciow\u0105 i marzeniami, by powsta\u0142a suwerenna i niepodleg\u0142a Polska.

D\u0142ugo to jednak nie trwa\u0142o.<\/strong>
– Po kilku tygodniach zacz\u0119\u0142y si\u0119 jednak ci\u0119\u017ckie czasy dla Brygady, kt\u00f3ra zacz\u0119\u0142a ci\u0105\u017cy\u0107 Czechom. Ponadto ukaza\u0142 si\u0119 artyku\u0142 Jana Jakuba Lity\u0144skiego-Litauera, kt\u00f3ry by\u0142 najprawdopodobniej sowieckim agentem, ale jednocze\u015bnie dzia\u0142a\u0142 na us\u0142ugach brytyjskich, w kt\u00f3rym przedstawi\u0142 jednostk\u0119 jako formacj\u0119 faszyzuj\u0105c\u0105 i antysemick\u0105. I to znami\u0119 kolaboranta niemieckiego zacznie od tej chwili towarzyszy\u0107 Brygadzie. W odr\u00f3\u017cnieniu od rz\u0105du emigracyjnego emisariusz Brygady zosta\u0142 dobrze przyj\u0119ty przez gen. Andersa, kt\u00f3ry lepiej rozumiej\u0105c rzeczywisto\u015b\u0107, w jakiej si\u0119 znalaz\u0142o dow\u00f3dztwo jednostki i Organizacja Polska, natychmiast nawi\u0105za\u0142 kontakt, tworz\u0105c sie\u0107 kuriersk\u0105 z W\u0142och przez Regensburg id\u0105c\u0105 do Polski, tzw. drog\u0119 Konrada. Szefami tej siatki \u0142\u0105czno\u015bci byli dzia\u0142acze OP, m.in. Stefan W. Koz\u0142owski, s\u0142ynny „Aleksander”, a po 1955 r. bliski wsp\u00f3\u0142pracownik paryskiej „Kultury”. Z siatki tej b\u0119d\u0105 korzysta\u0107 emisariusze id\u0105cy do kraju, m.in. Witold Pilecki, ale te\u017c ludzie z NSZ czy WiN.

Brygada przys\u0142u\u017cy\u0142a si\u0119 tak\u017ce aliantom.<\/strong>
– Dawni jej \u017co\u0142nierze zostali wartownikami chroni\u0105cymi magazyny i wa\u017cne punkty w ameryka\u0144skiej strefie okupacyjnej. Poza tym Amerykanie z ch\u0119ci\u0105 przyjmowali raporty wywiadowcze, kt\u00f3re OP przesy\u0142a\u0142a im w ramach porozumienia, jakie – jak si\u0119 wydaje – ju\u017c w 1945 r. zosta\u0142o zawarte mi\u0119dzy Jerzy I\u0142\u0142akowiczem, jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych postaci OP, a ameryka\u0144skimi dow\u00f3dcami wywiadu, m.in. z p\u0142k. Anthonym Biddle\u00b4em. To niew\u0105tpliwie utorowa\u0142o drog\u0119 OP do tego, by utrzyma\u0107 swoje wp\u0142ywy w kompaniach wartowniczych, a nast\u0119pnie utworzy\u0107 w ameryka\u0144skiej strefie okupacyjnej kilka stowarzysze\u0144 samopomocowych dla swoich \u017co\u0142nierzy.
W 1947 r. po decyzji o stopniowym rozwi\u0105zywaniu kampanii I\u0142\u0142akowicz rozpocz\u0105\u0142 dzia\u0142ania maj\u0105ce na celu przechodzenie \u017co\u0142nierzy Brygady i kompanii wartowniczych na teren Francji. \u0179o\u0142nierze-robotnicy podpisywali tam kontrakty w fabrykach i jednocze\u015bnie wchodzili do Stowarzyszenia „Ogniwo”, kolejnej organizacji zewn\u0119trznej OP. A Organizacja Polska prowadzi\u0142a dzia\u0142ania wywiadowcze i kontrwywiadowcze na rzecz pa\u0144stwa francuskiego, pr\u00f3buj\u0105c obna\u017ca\u0107 komunistyczne macki, kt\u00f3re si\u0119ga\u0142y r\u00f3\u017cnych organizacji polonijnych. W ten spos\u00f3b chroni\u0105c Francj\u0119 przed penetracj\u0105 wywiadu komunistycznego, liczono na wybuch III wojny.

Lata 50. przynios\u0142y rozbicie o\u015brodka francuskiego, do czego walnie przyczyni\u0142a si\u0119 agentura PRL.<\/strong>
– Wywiad komunistyczny pr\u00f3bowa\u0142 dotrze\u0107 do OP i „Ogniwa” na r\u00f3\u017cne sposoby. Zwerbowano nawet jednego z cz\u0142onk\u00f3w wy\u017cszego szczebla Organizacji Polskiej. Pr\u00f3bowano zabi\u0107 pu\u0142kownika Antoniego Szackiego-Bohuna. Kilkakrotnie podejmowano dzia\u0142ania zmierzaj\u0105ce do jego ekstradycji, pr\u00f3buj\u0105c udowodni, \u017ce by\u0142 przest\u0119pc\u0105 wojennym kolaboruj\u0105cym z Niemcami. Ostatecznie sko\u0144czy\u0142o si\u0119 to fiaskiem, bo s\u0105d francuski oddali\u0142 ten pozew. Ale to naruszy\u0142o nie tyle jedno\u015b\u0107, co poczucie sensu dalszego trwania na terenie Francji. Wojna \u015bwiatowa nie wybucha\u0142a, nie powstawa\u0142o wojsko polskie, a „Ogniwo” podtrzymywa\u0142o te nadzieje. Sko\u0144czy\u0142o si\u0119 to emigracj\u0105 znacz\u0105cej cz\u0119\u015bci dzia\u0142aczy OP z I\u0142\u0142akowiczem i Bohunem na czele do Stan\u00f3w Zjednoczonych.

To oznacza\u0142o rozmycie \u015brodowiska?<\/strong>
– Nie. Ludzie ci rozsiani po ca\u0142ym \u015bwiecie utrzymywali ze sob\u0105 \u015bcis\u0142e kontakty. W Stanach Zjednoczonych co prawda istnia\u0142a nadal Organizacja Polska, ale nie posiada\u0142a ju\u017c takich wp\u0142yw\u00f3w, jak w pierwszych latach po wojnie na kontynencie. Wtedy mia\u0142a tak\u017ce wa\u017cne stanowiska m.in. w Zjednoczeniu Polskim Uchod\u017astwa Wojennego czy te\u017c w organizacjach katolickich, jak Pax Romana, „Veritas” we Francji i w Anglii itd. Zach\u0119cam do lektury ksi\u0105\u017cki, w tym przypis\u00f3w – biogram\u00f3w moich bohater\u00f3w.

Dzi\u0119kuj\u0119 za rozmow\u0119.<\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Z prof. Janem \u0179arynem, historykiem z UKSW, rozmawia Zenon Baranowski Najnowsza Pa\u0144ska ksi\u0105\u017cka wydana przez IPN „Taniec na linie, nad przepa\u015bci\u0105. Organizacja Polska na wychod\u017astwie i jej \u0142\u0105czno\u015b\u0107 z Krajem w latach 1945-1955” prezentuje ma\u0142o znan\u0105 grup\u0119 z obozu narodowego – Organizacj\u0119 Polsk\u0105. Bardziej znane s\u0105 jej polityczne i wojskowe nadbud\u00f3wki: ONR i NSZ. – […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[66,81],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/47414"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=47414"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/47414\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=47414"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=47414"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=47414"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}