{"id":45847,"date":"2011-10-14T22:17:44","date_gmt":"2011-10-15T03:17:44","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=45847"},"modified":"2011-10-14T22:17:44","modified_gmt":"2011-10-15T03:17:44","slug":"powrot-do-reakcji-adam-tomasz-witczak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=45847","title":{"rendered":"Powr\u00f3t do reakcji? – Adam Tomasz Witczak<\/em>"},"content":{"rendered":"

O niespodziewanym sukcesie wyborczym formacji Janusza Palikota powiedziano w ostatnich dniach wiele. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 komentator\u00f3w z obszaru szeroko poj\u0119tej \u201eprawicy\u201d zgadza si\u0119, \u017ce jest to wydarzenie prze\u0142omowe, swego rodzaju znak naszych czas\u00f3w, objaw przemian, kt\u00f3re zasz\u0142y w Polsce w ci\u0105gu ostatnich kilkunastu lat – a kt\u00f3rych cz\u0119sto ani Ko\u015bci\u00f3\u0142, ani prawica nie chcia\u0142y dostrzec wystarczaj\u0105co wyra\u017anie. Oczywi\u015bcie by\u0142y ju\u017c wcze\u015bniejsze sygna\u0142y, jak cho\u0107by wydarzenia na Krakowskim Przedmie\u015bciu, gdzie ogl\u0105da\u0107 mo\u017cna by\u0142o explozj\u0119 antyklerykalizmu i antychrystianizmu nie tylko agresywnego, ale wr\u0119cz prymitywnego, dzikiego prawie tak, jak furia francuskich sankiulot\u00f3w w okresie Rewolucji. Niemniej jednak wyborczy tryumf Ruchu Poparcia Palikota jest zjawiskiem najbardziej znacz\u0105cym. Po raz pierwszy do Parlamentu weszli: by\u0142y ksi\u0105dz, dzia\u0142acz \u201e\u015brodowisk gejowskich\u201d i dumny z siebie transseksualista. Po raz pierwszy entuzja\u015bci tego rodzaju postaw policzyli si\u0119 – i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jest ich wi\u0119cej, ni\u017c mog\u0142oby si\u0119 dot\u0105d wydawa\u0107. Pami\u0119tajmy przy tym, \u017ce jest jeszcze spora grupa os\u00f3b, kt\u00f3re w zasadzie podzielaj\u0105 postulaty Palikota, ale ostatecznie albo wybra\u0142y PO lub SLD, albo nie posz\u0142y g\u0142osowa\u0107 – z powodu zniech\u0119cenia polityk\u0105, zbyt m\u0142odego wieku czy czegokolwiek innego.<\/p>\r\n

S\u0105 i tacy, kt\u00f3rzy bagatelizuj\u0105 wynik Palikota. W ich uj\u0119ciu Ruch Palikota to cyrk dobry na jeden raz, kt\u00f3ry szybko si\u0119 wypali i zniknie ze sceny. Sam przyw\u00f3dca ruchu ma za\u015b by\u0107 bezgranicznym cynikiem, nie posiadaj\u0105cym \u017cadnych pogl\u0105d\u00f3w i zdolnym jedynie manipulowa\u0107 has\u0142ami popularnymi w najbardziej antyko\u015bcielnie nastawionych kr\u0119gach spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\r\n

To prawda, \u017ce partia Palikota mo\u017ce obumrze\u0107 i rozproszy\u0107 si\u0119, a on sam wyl\u0105dowa\u0107 na \u015bmietniku historii najnowszej \u201d\u201d nie zmienia to jednak faktu, \u017ce pewne granice zosta\u0142y przekroczone, \u017ce co\u015b p\u0119k\u0142o. Run\u0105\u0142 (symbolicznie) mit Polski jako kraju \u201emimo wszystko\u201d znacz\u0105co bardziej konserwatywnego i katolickiego ni\u017c \u201ezgni\u0142y Zach\u00f3d\u201d. Rok temu lemingi wynurzy\u0142y si\u0119 na Krakowskim Przedmie\u015bciu jako rozwrzeszczana ha\u0142astra, teraz ruszy\u0142y gremialnie do urn wyborczych, by \u201eda\u0107 g\u0142os\u201d. Za tym stadem p\u00f3jdzie niechybnie kolejne. Co w tej sytuacji robi (szeroko poj\u0119ta) prawica, a co zrobi\u0107 powinna? W jakim kierunku potocz\u0105 si\u0119 jej losy?<\/p>\r\n

Na Zachodzie prawica katolicka czy te\u017c \u201echrze\u015bcija\u0144ska\u201d walk\u0119 ju\u017c dawno przegra\u0142a. Rzecz jasna istniej\u0105 rozmaite ugrupowania uto\u017csamiane z prawic\u0105 (zw\u0142aszcza narodow\u0105) i atakuj\u0105ce establishment, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich tkwi w wiecznej opozycji (cz\u0119sto pozaparlamentarnej). Do tego wcale niekoniecznie s\u0105 one a\u017c tak bardzo konserwatywne obyczajowo, a c\u00f3\u017c dopiero – katolickie (czy te\u017c chrze\u015bcija\u0144skie). Laicki, oboj\u0119tny religijnie nacjonalizm \u017ceruj\u0105cy na l\u0119ku przed muzu\u0142ma\u0144skimi emigrantami (\u201ekt\u00f3rzy zabroni\u0105 kobietom spodni, a m\u0119\u017cczyznom, o zgrozo, ka\u017c\u0105 nosi\u0107 brody!\u201d) jest cz\u0119stym zjawiskiem, ale nie on jest w tym momencie przedmiotem mojego zainteresowania. Pytam o prawic\u0119 katolick\u0105, religijn\u0105, a tak\u017ce o Ko\u015bci\u00f3\u0142.<\/p>\r\n

Stawiam tez\u0119 – by\u0107 mo\u017ce odwa\u017cn\u0105 – \u017ce taka prawica powinna ju\u017c teraz zacz\u0105\u0107 zmienia\u0107 zar\u00f3wno sw\u00f3j j\u0119zyk, jak i faktycznie wyznawane przez siebie pogl\u0105dy. Kl\u0119sk\u0105 naszych \u015brodowisk \u201ekatolicko-konserwatywnych\u201d (PiS, Gazeta Polska, Fronda etc.) jest to, \u017ce wci\u0105\u017c pr\u00f3buj\u0105 desperacko wtapia\u0107 si\u0119 w dominuj\u0105cy dyskurs demokratyczno-liberalny, wykorzystywa\u0107 j\u0119zyk \u201esystemu\u201d dla w\u0142asnych cel\u00f3w, powo\u0142ywa\u0107 si\u0119 na przys\u0142uguj\u0105ce im \u201eprawa\u201d, odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 do \u201euniwersalnych warto\u015bci\u201d i \u201erzeczy oczywistych\u201d. Wida\u0107 to wyra\u017anie w sporach o krzy\u017c (zar\u00f3wno ten w szkole, jak i ten w Sejmie czy szpitalu), gdzie pierwszym argumentem wi\u0119kszo\u015bci \u201eopiniotw\u00f3rczych\u201d \u015brodowisk katolickich i prawicowych jest ten o konstytucyjnie przys\u0142uguj\u0105cej wszystkim \u201ewolno\u015bci wyznania\u201d, drugim za\u015b – m\u0119tne rozwa\u017cania na temat \u201ezwi\u0105zk\u00f3w polsko\u015bci z katolicyzmem\u201d, \u201euniwersalnego znaczenia symbolu krzy\u017ca\u201d, \u201ekorzeni europejskiej kultury\u201d itd. Praktycznie nigdy (dop\u00f3ki nie wejdziemy na portale typu legitymizm.org czy stron\u0119 Bractwa \u015bw. Piusa X) nie pada argument, \u017ce krzy\u017c powinien by\u0107, bo katolicyzm jest Prawd\u0105 przez du\u017ce P. To, co powinno by\u0107 kwitowane wzruszeniem ramion i stwierdzeniem: \u201eChcemy w tym miejscu krzy\u017ca, bo mamy racj\u0119 – a wy nie\u201d, jest zawijane w sreberka \u201epraw cz\u0142owieka\u201d, \u201er\u00f3wno\u015bci wobec prawa\u201d, \u201eautorytetu papie\u017ca-Polaka\u201d, \u201etego, co przecie\u017c zawsze by\u0142o i nikomu nie przeszkadza\u0142o\u201d etc. Niestety, ludzie z drugiej strony barykady spogl\u0105daj\u0105 na te wysi\u0142ki z politowaniem i nie bardzo chc\u0105 wierzy\u0107 w to, \u017ce \u201e\u015bwistak siedzi i\u2026\u201d. Stopniowo ich politowanie przeradza si\u0119 w irytacj\u0119. I maj\u0105 w tym s\u0142uszno\u015b\u0107. Dlaczego?<\/p>\r\n

C\u00f3\u017c, tu w\u0142a\u015bnie tkwi clou<\/em> sprawy. Ot\u00f3\u017c na gruncie liberalnej demokracji, pa\u0144stwa toleruj\u0105cego r\u00f3\u017cne \u015bwiatopogl\u0105dy, pa\u0144stwa akceptuj\u0105cego wolno\u015b\u0107 wyznania i sumienia etc. – na tym gruncie Janusz Palikot i jemu podobni maj\u0105 po prostu racj\u0119. Maj\u0105 racj\u0119, gdy m\u00f3wi\u0105, \u017ce w Sejmie albo nie powinien wisie\u0107 \u017caden symbol religijny (bo przecie\u017c III RP nie jest formalnie \u201epa\u0144stwem katolickim\u201d), albo powinny wisie\u0107 wszystkie, jakich tylko sobie za\u017cycz\u0105 konkretni pos\u0142owie. Maj\u0105 racj\u0119, gdy m\u00f3wi\u0105, \u017ce w pa\u0144stwowej szkole nie powinny odbywa\u0107 si\u0119 za pieni\u0105dze podatnika lekcje religii katolickiej – albo \u017ce powinny odbywa\u0107 si\u0119 lekcje dowolnej religii czy systemu etycznego, jakiego za\u017cycz\u0105 sobie rodzice. Maj\u0105 racj\u0119, gdy zwracaj\u0105 uwag\u0119 na fakt, \u017ce nie ma racjonalnego powodu, by w uroczysto\u015bciach pa\u0144stwowych brali udzia\u0142 biskupi \u201d\u201d a nie przedstawiciele wszystkich (lub \u017cadnych) religii. Maj\u0105 pe\u0142n\u0105 s\u0142uszno\u015b\u0107, poniewa\u017c je\u015bli uznajemy wolno\u015b\u0107 wyznania, neutralno\u015b\u0107 religijn\u0105 pa\u0144stwa, prawo do g\u0142oszenia swoich przekona\u0144 etc. – w\u00f3wczas trudno o jakiekolwiek sensowne argumenty na rzecz wywy\u017cszania czy uprzywilejowywania chrze\u015bcija\u0144stwa czy tym bardziej katolicyzmu.<\/p>\r\n

Prawie wszystkie argumenty, kt\u00f3re prawica (np. na portalu Fronda.pl) wyci\u0105ga przeciwko \u201epalikoterii\u201d s\u0105 po\u0142owiczne i \u0142atwe do zbicia. Tomasz Terlikowski pyta (w swoim mniemaniu chyba retorycznie i ironicznie, o ile dobrze odczyta\u0142em jego intencje), czy pose\u0142 Grodzka (dawniej: Ryszard Grodzki) pozwie do s\u0105du Kongregacj\u0119 Nauki Wiary. Przypomina w tym lewicowego polityka Tomasza Na\u0142\u0119cza, kt\u00f3ry m\u00f3wi, \u017ce \u201ejemu\u201d krzy\u017c nie przeszkadza, a poza tym – czy komu\u015b przeszkadzaj\u0105 krzy\u017ce przed Stoczni\u0105 Gda\u0144sk\u0105. Ot\u00f3\u017c, panie redaktorze Terlikowski – oczywi\u015bcie, \u017ce pose\u0142 Grodzka (dawniej: Ryszard Grodzki) pozwie KNW! Ba, pozwie i samego papie\u017ca (ju\u017c s\u0105 tacy, kt\u00f3rzy z jakich\u015b przyczyn chc\u0105 to uczyni\u0107). A je\u015bli nie ona (dawniej: on), to ktokolwiek inny z tej paczki.<\/p>\r\n

R\u00f3wnie m\u0119tna jest argumentacja oparta na tym, \u017ce (rzekomo) w jakich\u015b innych krajach (\u201ei to znacznie mniej religijnych ni\u017c Polska\u201d) nikt nie widzi nic niestosownego w obecno\u015bci krzy\u017ca w miejscu publicznym albo w wypowiadaniu si\u0119 duchownych na tematy polityczne – a z takim rozumowaniem, kt\u00f3re ma czego\u015b dowodzi\u0107, czasami si\u0119 spotykamy. Jeszcze bardziej z\u0142udne jest powo\u0142ywanie si\u0119 na to, \u017ce np.\u00a0trzydziestoprocentowy wynik PiS i liczba os\u00f3b ucz\u0119szczaj\u0105cych na Msz\u0119 \u015bw. (w zestawieniu z liczb\u0105 os\u00f3b przychodz\u0105cych na homo-parady) dowodz\u0105, i\u017c roszczenia Palikota s\u0105 nieuprawnione.<\/p>\r\n

Te drogi prowadz\u0105 donik\u0105d, poniewa\u017c ufundowane s\u0105 na kruchej podstawie, na zjawiskach chwilowych i tymczasowych. Co zrobi\u0105 redaktorzy pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 retoryk\u0105 \u201ewi\u0119kszo\u015bci w spo\u0142ecze\u0144stwie\u201d czy \u201eprzyk\u0142adu innych pa\u0144stw\u201d, gdy opisywany przez nich stan rzeczy przestanie by\u0107 aktualny?<\/p>\r\n

Ostatecznie droga jest tylko jedna – katolicka prawica musi zacz\u0105\u0107 zmierza\u0107 (by\u0107 mo\u017ce – stopniowo, ale na pewno konsekwentnie) ku zdecydowanej polaryzacji spo\u0142ecze\u0144stwa. A w tym celu musi nie tylko zmieni\u0107 sw\u00f3j j\u0119zyk, ale i prze\u0142ama\u0107 autentycznie w niej zakorzenione my\u015blenie kategoriami demokratyczno-liberalnymi. Powiedzmy sobie jasno – od retoryki \u201echcemy, by zapanowa\u0142a autentyczna r\u00f3wno\u015b\u0107, w kt\u00f3rej znajdzie si\u0119 miejsce tak\u017ce i dla nas\u201d musi przej\u015b\u0107 do retoryki \u201echcemy, by miejsce by\u0142o tylko dla nas\u201d. Pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej b\u0119dzie musia\u0142a si\u0119gn\u0105\u0107 po t\u0119 argumentacj\u0119 – a je\u015bli tego nie zrobi, to czeka j\u0105 kompletne rozmi\u0119kczenie i laicyzacja, los partii \u201eprawicowych\u201d, \u201echadeckich\u201d i \u201ecentrowych\u201d na Zachodzie.<\/p>\r\n

\u015arodowiska katolicko-konserwatywne powinny wi\u0119c zacz\u0105\u0107 stopniowo przygotowywa\u0107 swoj\u0105 \u201eklientel\u0119\u201d na zmian\u0119 kursu i j\u0119zyka. Oczywi\u015bcie taki postulat mo\u017ce si\u0119 wydawa\u0107 naiwny i utopijny. To prawda, \u017ce obecnie da si\u0119 jeszcze tu i \u00f3wdzie wykorzystywa\u0107 zgni\u0142y potencja\u0142 \u201er\u00f3wno\u015bci\u201d, \u201etolerancji\u201d i \u201ewolno\u015bci sumienia\u201d z korzy\u015bci\u0105 dla katolik\u00f3w i konserwatyst\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 czy sprzyjaj\u0105ce mu kr\u0119gi s\u0105 jeszcze w stanie, szermuj\u0105c \u201esystemowymi\u201d poj\u0119ciami, nie tyle co\u015b wywalczy\u0107, ile utrzyma\u0107 istniej\u0105cy stan, ewentualnie wzruszy\u0107 nieco bardziej ugodowych przedstawicieli strony lewicowej czy liberalnej. Tych mianowicie, kt\u00f3rzy autentycznie wierz\u0105 w slogany o r\u00f3wnouprawnieniu pogl\u0105d\u00f3w lub po prostu nie wypali\u0142y si\u0119 im jeszcze ostatnie czujniki zdroworozs\u0105dkowej \u201enormalno\u015bci\u201d.<\/p>\r\n

\u015amiem jednak s\u0105dzi\u0107, \u017ce to ju\u017c ko\u0144c\u00f3wka tego okresu – przede wszystkim dlatego, \u017ce na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 \u00f3w pakiet warto\u015bci demoliberalnych jest zwyczajnie nie do pogodzenia z katolicyzmem. Niemo\u017cliwe jest takie zorganizowanie spo\u0142ecze\u0144stwa, w ramach kt\u00f3rego na r\u00f3wnych prawach i bezkonfliktowo funkcjonowa\u0107 b\u0119d\u0105 obok siebie \u015bwiatopogl\u0105dy diametralnie odmienne i zarazem w naturalny spos\u00f3b expansywne. Inaczej: jest to mo\u017cliwe, ale tylko w\u00f3wczas, gdy \u015bwiatopogl\u0105d katolicki zejdzie nie tyle nawet do sfery prywatnej, ile raczej – intymnej. A wi\u0119c do sfery skrytej tak jak dziedzina za\u0142atwiania potrzeb fizjologicznych. To zreszt\u0105 jest celem ludzi pokroju Magdaleny \u015arody i Janusza Palikota. Mo\u017cesz by\u0107 katolikiem, oczywi\u015bcie, ale zdaj sobie wreszcie spraw\u0119 z tego, \u017ce to co\u015b wstydliwego, co\u015b z obszaru wypr\u00f3\u017cniania si\u0119 i grzebania nici\u0105 pomi\u0119dzy z\u0119bami, zjawisko nie do ogl\u0105dania i nie do przedstawiania publicznie. Rzecz, kt\u00f3ra nie powinna mie\u0107 wp\u0142ywu na jak\u0105kolwiek twoj\u0105 aktywno\u015b\u0107 publiczn\u0105, rzecz, o kt\u00f3rej nie chcemy nawet wiedzie\u0107.<\/p>\r\n

W ostateczno\u015bci mo\u017cna co prawda przej\u015b\u0107 na pozycj\u0119 mniej wi\u0119cej tak\u0105: \u201eMy nie jeste\u015bmy zobowi\u0105zani do tolerancji i akceptacji, nigdy si\u0119 tak nie deklarowali\u015bmy, poczytajcie Grzegorza XVI, Piusa IX i Piusa X – ale wy, owszem, wy si\u0119 do tolerancji zobowi\u0105zujecie i chyba nie chcecie powiedzie\u0107, \u017ce dotyczy ona tylko waszego zakl\u0119tego kr\u0119gu wzajemnej adoracji?\u201d, ale to oczywi\u015bcie poczytane b\u0119dzie za bezczelno\u015b\u0107.<\/p>\r\n

Je\u017celi wi\u0119c Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Polsce, a wraz z nim katolicka prawica, nie chc\u0105 ca\u0142kowicie ust\u0105pi\u0107 pola si\u0142om \u201epost\u0119powym\u201d, to musz\u0105 wreszcie zacz\u0105\u0107 stawia\u0107 spraw\u0119 jasno i odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 nie tyle do praw przys\u0142uguj\u0105cych im z mocy konstytucji (a tym bardziej – do \u201epraw cz\u0142owieka\u201d) czy te\u017c do \u201ekatolickiej wi\u0119kszo\u015bci Polak\u00f3w\u201d – ale do koncepcji pa\u0144stwa wprost katolickiego, do katolicyzmu jako obiektywnej Prawdy, z kt\u00f3rej nie trzeba si\u0119 wstydliwie t\u0142umaczy\u0107.<\/p>\r\n

Zdaj\u0119 sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce nawo\u0142ywanie do tak zdecydowanej zmiany argumentacji i j\u0119zyka mo\u017ce zosta\u0107 odebrane jako wyraz nieprzemy\u015blanej egzaltacji i braku zrozumienia reali\u00f3w. \u201eTakiego j\u0119zyka nikt nie kupi, musimy operowa\u0107 tym, co mamy, walczy\u0107 na zadanych nam warunkach, dostosowywa\u0107 si\u0119 do okoliczno\u015bci\u201d. Pozornie taka krytyka brzmi trze\u017awo i rozs\u0105dnie, ale jak ju\u017c pisa\u0142em – nie da si\u0119 na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 operowa\u0107 j\u0119zykiem wroga i gra\u0107 na jego zasadach. Rezultatem b\u0119dzie w ko\u0144cu zapl\u0105tanie si\u0119 we w\u0142asnych, coraz bardziej nieudolnych interpretacjach i machinacjach – albo zej\u015bcie na kapitulanckie pozycje, znane z Zachodu.<\/p>\r\n

Zaznaczam jednak, \u017ce pisz\u0105c o nawrocie do reakcji, do retoryki wprost z wieku XIX, powo\u0142uj\u0105cej si\u0119 po prostu na prawa katolik\u00f3w (a nie prawa wszystkich, w tym katolik\u00f3w) z uwagi na prawd\u0119 przez nich g\u0142oszon\u0105 (w\u0142a\u015bnie przez nich), nie mam na my\u015bli jakiego\u015b nag\u0142ego prze\u0142omu. Nie chodzi mi o to, by biskupi (albo prezes Kaczy\u0144ski czy redaktor Terlikowski) wydali nagle o\u015bwiadczenia, w kt\u00f3rych zadeklarowaliby, \u017ce \u017carty si\u0119 sko\u0144czy\u0142y i przechodzimy do ostrej krucjaty bez bawienia si\u0119 w dialog, a w najbli\u017csz\u0105 niedziel\u0119 w ka\u017cdej diecezji odczytujemy z ambony Syllabus Errorum<\/em>. Niemniej chodzi mi o to, \u017ce to powinno stopniowo zmierza\u0107 w t\u0119 stron\u0119 – i \u017ce na to, na katolicyzm jako taki (i wynikaj\u0105ce ze\u0144 po\u015brednio lub bezpo\u015brednio zasady ustrojowe, obyczajowe etc.) powinien by\u0107 przesuwany akcent.<\/p>\r\n

Niew\u0105tpliwie taka odwa\u017cna taktyka doprowadzi do radykalnej polaryzacji spo\u0142ecze\u0144stwa – i niew\u0105tpliwie na \u201estron\u0119 Palikota\u201d (okre\u015blenie umowne) przejdzie wielu z tych, kt\u00f3rzy dzi\u015b jeszcze jako-tako, s\u0142abo i formalnie przywi\u0105zani s\u0105 do Polski katolickiej i pewnych konserwatywnych warto\u015bci. Z drugiej strony by\u0107 mo\u017ce pojawi si\u0119 tak\u017ce odwrotne zjawisko – a mianowicie o\u017cywienie wiary i zaanga\u017cowania (religijnego, politycznego, spo\u0142ecznego) przynajmniej u niekt\u00f3rych \u201eletnich\u201d, kt\u00f3rzy zobacz\u0105 w\u00f3wczas, \u017ce \u201et\u0119czowa alternatywa\u201d razi ich jeszcze bardziej ni\u017c pewna przesadna surowo\u015b\u0107 i ma\u0142o nowoczesny j\u0119zyk radykalizuj\u0105cej si\u0119 strony \u201eciemnogrodzkiej\u201d.<\/p>\r\n

Oczywi\u015bcie taki hipotetyczny scenariusz m\u00f3g\u0142by si\u0119 sko\u0144czy\u0107 – czemu nie? – g\u0142\u0119bokim podzia\u0142em w poprzek rodzin, przyja\u017ani, stosunk\u00f3w s\u0105siedzkich, by\u0107 mo\u017ce nawet przyni\u00f3s\u0142by rezultat w postaci ulicznych zamieszek, coraz surowszych ustaw z jednej strony i coraz wyra\u017aniejszego niepos\u0142usze\u0144stwa z drugiej. C\u00f3\u017c, wielekro\u0107 przecie\u017c ju\u017c to przerabiano. Klarowny podzia\u0142 na wrog\u00f3w i przyjaci\u00f3\u0142 to przecie\u017c fundament polityki. A w ostateczno\u015bci pozostaj\u0105 jeszcze szczytne tradycje takich spontanicznych \u201eklub\u00f3w dyskusyjnych\u201d jak francuska OAS\u2026 :-)<\/p>\r\n

Adam Tomasz Witczak<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"O niespodziewanym sukcesie wyborczym formacji Janusza Palikota powiedziano w ostatnich dniach wiele. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 komentator\u00f3w z obszaru szeroko poj\u0119tej \u201eprawicy\u201d zgadza si\u0119, \u017ce jest to wydarzenie prze\u0142omowe, swego rodzaju znak naszych czas\u00f3w, objaw przemian, kt\u00f3re zasz\u0142y w Polsce w ci\u0105gu ostatnich kilkunastu lat – a kt\u00f3rych cz\u0119sto ani Ko\u015bci\u00f3\u0142, ani prawica nie chcia\u0142y dostrzec wystarczaj\u0105co wyra\u017anie. […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[92],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45847"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=45847"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45847\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=45847"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=45847"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=45847"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}