{"id":43058,"date":"2011-09-05T11:10:32","date_gmt":"2011-09-05T16:10:32","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=43058"},"modified":"2011-09-05T11:12:33","modified_gmt":"2011-09-05T16:12:33","slug":"usa-swieto-pracy-i-120-lat-encykliki-rerum-novarum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=43058","title":{"rendered":"USA: \u015awi\u0119to Pracy i 120 lat Encykliki Rerum novarum<\/em>"},"content":{"rendered":"

Pierwszy poniedzia\u0142ek wrze\u015bnia (w tym roku 5 b.m.) jest obchodzony w Stanach Zjednoczonych jako \u015awi\u0119to Pracy (Labor Day). Sytuacja, w jakiej jest ono obchodzone w tym roku, zdaniem biskup\u00f3w ameryka\u0144skich sk\u0142ania bardziej do refleksji i podj\u0119cia dzia\u0142a\u0144 uzdrawiaj\u0105cych chaos ekonomiczny, ni\u017c do \u015bwi\u0119towania. W dorocznym o\u015bwiadczeniu wydawanym na t\u0119 okazj\u0119 biskupi por\u00f3wnali dzisiejsze trudno\u015bci z tymi, z jakimi borykali si\u0119 pracownicy, kt\u00f3rzy zainspirowali papie\u017ca Leona XIII do napisania encykliki Rerum novarum<\/em>. Biskupi nazwali dokument \u201ekamieniem w\u0119gielnym\u201d katolickiego nauczania o pracy.<\/strong><\/p>\r\n

\u201ePonad 9 proc. Amerykan\u00f3w nie mo\u017ce znale\u017a\u0107 pracy. Inni boj\u0105 si\u0119 jej utraty. Wska\u017anik bezrobocia jest wy\u017cszy po\u015br\u00f3d Amerykan\u00f3w czarnosk\u00f3rych i pochodzenia latynoskiego. Wzrost stawek nie pod\u0105\u017ca za wzrostem cen\u201d – napisa\u0142 bp Stephen E. Blaire, przewodnicz\u0105cy komisji episkopatu ds. sprawiedliwo\u015bci krajowej i rozwoju cz\u0142owieka.<\/p>\r\n

W swym o\u015bwiadczeniu hierarcha stwierdzi\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 Amerykan\u00f3w obawia si\u0119, i\u017c gospodarka pod\u0105\u017ca w z\u0142ym kierunku. Ludzie pracy s\u0142usznie martwi\u0105 si\u0119 o codzienno\u015b\u0107, a troska o przysz\u0142o\u015bci napawa ich l\u0119kiem. \u201ePotrzebuj\u0105 oni pracy nie tylko po to, aby p\u0142aci\u0107 swoje rachunki, kupi\u0107 jedzenie, czy m\u00f3c sp\u0142aca\u0107 kredyty wzi\u0119te na zakup dom\u00f3w, ale tak\u017ce by wyra\u017ca\u0107 swoj\u0105 godno\u015b\u0107 i wspomaga\u0107 lokalne wsp\u00f3lnoty\u201d – napisa\u0142 bp Blaire.<\/p>\r\n

Wskazuj\u0105c na podobie\u0144stwa pomi\u0119dzy aktualn\u0105 sytuacj\u0105, a t\u0105 z czas\u00f3w Leona XIII przewodnicz\u0105cy komisji episkopatu USA ds. sprawiedliwo\u015bci krajowej i rozwoju cz\u0142owieka stwierdzi\u0142, \u017ce Papie\u017c przedstawi\u0142 problem ludzi pracy jako kluczowe moralne wyzwanie tamtych czas\u00f3w.<\/p>\r\n

Encyklika Rerum novarum<\/em> wskazywa\u0142a te\u017c na rol\u0119 zwi\u0105zk\u00f3w pracowniczych w obronie praw ludzi pracy. \u201eNasz Ko\u015bci\u00f3\u0142 kontynuuje nauk\u0119, \u017ce zwi\u0105zki zawodowe s\u0105 efektywnym narz\u0119dziem obrony godno\u015bci pracownik\u00f3w. Jednak\u017ce zwi\u0105zki, jak ka\u017cde inne ludzkie instytucje, bywaj\u0105 skorumpowane\u201d. To jednak zdaniem hierarchy nie powinno powstrzymywa\u0107 Ko\u015bcio\u0142a od dalszych dzia\u0142a\u0144 na rzecz ludzi pracy.<\/p>\r\n

A. Po\u017cywio, Chicago<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\r\n
\r\n

OJCIEC \u015aW. LEON XIII<\/p>\r\n

ENCYKLIKA RERUM NOVARUM<\/strong><\/p>\r\n

O KWESTII SOCJALNEJ<\/strong><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy Ksi\u0119\u017ca Jezuici – Krak\u00f3w, Kopernika 26<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Mo\u017cna drukowa\u0107:<\/p>\r\n

Krak\u00f3w, dnia 15 marca 1939.<\/p>\r\n

Ks. W\u0142adys\u0142aw Lohn SI. Prowincja\u0142 Ma\u0142opolski<\/em><\/p>\r\n

L. 2136\/39<\/p>\r\n

Pozwalamy drukowa\u0107:<\/p>\r\n

z Ksi\u0105\u017c\u0119co-metropolitalnej Kurii<\/p>\r\n

Krak\u00f3w, dnia 17 marca 1939 r.<\/p>\r\n

L. S.<\/p>\r\n

+Adam Stefan<\/em><\/p>\r\n

Ks. Stefan Mazanek Kanclerz<\/em><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Drukarnia Wydawnictwa Apostolstwa Modlitwy<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Wszystkim czcigodnym Braciom Pa\u00adtriarchom, Prymasom, Arcybiskupom i Bi\u00adskupom \u015bwiata katolickiego, \u0142ask\u0119 i spo\u00ad\u0142eczno\u015b\u0107 ze Stolic\u0105 Apostolsk\u0105 maj\u0105cym<\/p>\r\n

\u00a0<\/strong><\/p>\r\n

LEON XIII PAPIE\u0179<\/strong><\/p>\r\n

Czcigodni Bracia! Pozdrowienie i Apo\u00adstolskie b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo!<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

CZ\u0118\u015a\u00c4\u2020 I<\/p>\r\n

l. Ojciec \u015aw. t\u0142umaczy, jak po\u00adwsta\u0142a kwestia socjalna i omawia jej znaczenie.<\/strong><\/p>\r\n

Gor\u0105czkowa \u017c\u0105dza nowo\u015bci, kt\u00f3ra od dawna powoduje wstrz\u0105\u015bnienia w pa\u0144\u00adstwach, z biegiem czasu musia\u0142a przedo\u00adsta\u0107 si\u0119 z dziedziny polityki i na s\u0105siednie pole ekonomii spo\u0142ecznej. – I w rzeczy samej znaczne post\u0119py w przemy\u015ble i no\u00adwy spos\u00f3b produkcji, zmiana stosunk\u00f3w mi\u0119dzy zarobkuj\u0105cym a pracodawc\u0105, nie\u00adpomierny przyrost dostatk\u00f3w u szczup\u0142ej liczby os\u00f3b, ub\u00f3stwo za\u015b og\u00f3\u0142u, wi\u0119ksze zaufanie w si\u0142y w\u0142asne u robotnik\u00f3w i \u015bci\u00ad\u015blejsza mi\u0119dzy sob\u0105 \u0142\u0105czno\u015b\u0107, i zepsucie coraz wi\u0119ksze, wszystko to sprawi\u0142o, \u017ce walka zawrza\u0142a. Trwo\u017cliwe oczekiwanie przysz\u0142o\u015bci najlepiej dowodzi, jak wiel\u00adkiej wagi jest ten zatarg. Wsz\u0119dzie nim zajmuj\u0105 si\u0119: w ko\u0142ach m\u0119\u017c\u00f3w uczonych, na kongresach ludzi zawodowych, na lu\u00addowych zebraniach i w radzie ksi\u0105\u017c\u0105t, tak i\u017c nie ma innej sprawy, kt\u00f3ra by z podobn\u0105 gwa\u0142towno\u015bci\u0105 zajmowa\u0142a umys\u0142y ludzkie.<\/p>\r\n

2. Ojciec \u015aw. wyk\u0142ada, jakich zasad trzyma\u0107 si\u0119 nale\u017cy w rozwi\u0105zaniu kwestii socjalnej, a mianowicie zasad: prawdy i sprawiedliwo\u015bci oraz omawia trudno\u015b\u0107 tej kwestii.<\/strong><\/p>\r\n

Przeto – jak dawniej maj\u0105c na uwa\u00addze potrzeby Ko\u015bcio\u0142a i wymagania dobra powszechnego, w listach do Was, Czci\u00adgodni Bracia, pisanych o powadze w\u0142adzy pa\u0144stwowej, o wolno\u015bci, o urz\u0105dzeniu pa\u0144stw chrze\u015bcija\u0144skich i innych przed\u00admiotach, wypowiedzieli\u015bmy to, co nada\u00adwa\u0142o si\u0119 odpowiednim do odparcia b\u0142\u0119\u00add\u00f3w zwodniczych, tak samo i dzisiaj dla tych samych przyczyn uznali\u015bmy za do\u00adbre g\u0142os zabra\u0107 w kwestii robotniczej. Wprawdzie nieraz ju\u017c, przy nadarzonej sposobno\u015bci, dotykali\u015bmy tego przedmio\u00adtu, atoli \u015bwiadomo\u015b\u0107 obowi\u0105zk\u00f3w na\u0142o\u00ad\u017conych przez urz\u0105d Nasz Apostolski, ka\u00ad\u017ce przyst\u0105pi\u0107 do szczeg\u00f3\u0142owego om\u00f3wie\u00adnia w pi\u015bmie niniejszym ca\u0142ej kwestii, aby uwidoczni\u0107 zasady, kt\u00f3rych zastoso\u00adwanie rozwi\u0105zuje j\u0105 pod\u0142ug wymaga\u0144 prawdy i sprawiedliwo\u015bci. Kwestia ta jest bez w\u0105tpienia trudn\u0105 i pe\u0142n\u0105 niebezpie\u00adcze\u0144stw; trudn\u0105, poniewa\u017c trudnym zaiste jest zadaniem odmierzy\u0107 prawa i obowi\u0105zki wzajemne bogatych a ubogich, ka\u00adpita\u0142u a pracy. – Zadanie to jest pe\u0142ne niebezpiecze\u0144stw, gdy\u017c zr\u0119czni wichrzy\u00adciele zbyt cz\u0119sto wypaczaj\u0105 zdrowy s\u0105d ludu, aby szerzy\u0107 wzburzenie i pobudza\u0107 do buntu t\u0142umy niezadowolone.<\/p>\r\n

3. Ojciec \u015aw. uznaje, \u017ce warstwom po\u00adtrzebuj\u0105cym trzeba przyj\u015b\u0107 z pomoc\u0105.<\/strong><\/p>\r\n

B\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a uznajemy dobrze i na to godz\u0105 si\u0119 wszyscy, i\u017c warstwom najni\u017c\u00adszym trzeba poda\u0107 pomoc rych\u0142\u0105 a sku\u00adteczn\u0105, gdy\u017c wskutek nieszcz\u0119\u015bliwych stosunk\u00f3w bardzo wielka cz\u0119\u015b\u0107 ludzi wie\u00addzie \u017cywot istotnie n\u0119dzny i nieszcz\u0119\u015bli\u00adwy, niegodny cz\u0142owieka. W ubieg\u0142ym stu\u00adleciu usuni\u0119to dawne cechy rzemie\u015blni\u00adcze, a nie zast\u0105piono ich niczym nowym; w miar\u0119 za\u015b jak ustawy i urz\u0105dzenia pu\u00adbliczne wyzbywa\u0142y si\u0119 ducha chrze\u015bcija\u0144\u00adskiego, r\u0119kodzielnicy szli na pastw\u0119 nie\u00adludzkich kapitalist\u00f3w i wsp\u00f3\u0142zawodnik\u00f3w, niepohamowanych w chciwo\u015bci. – Sto\u00adsunki pogorszy\u0142a nienasycona lichwa po\u00adt\u0119piona niejednokrotnie wyrokiem Ko\u015bcio\u00ad\u0142a, kt\u00f3ra jednak cho\u0107 pod coraz inn\u0105 wy\u00adst\u0119puje postaci\u0105, uprawiana bywa przez ludzi chciwych i \u017c\u0105dnych zysku. Produk\u00adcja i handel sta\u0142y si\u0119 niemal monopolem niewielu, a w ten spos\u00f3b garstka bogaczy na\u0142o\u017cy\u0142a jarzmo prawie niewolnicze stanowi pracuj\u0105cemu.<\/p>\r\n

4. Kwestia socjalna nie mo\u017ce by\u0107 roz\u00adwi\u0105zana na drodze, kt\u00f3r\u0105 wskazuj\u0105 so\u00adcjali\u015bci. Jak\u0105 drog\u0119 oni wskazuj\u0105?<\/strong><\/p>\r\n

Aby naprawi\u0107 z\u0142e, socjali\u015bci podbu\u00adrzaj\u0105 ubogich przeciw bogatym i twier\u00addz\u0105, \u017ce znie\u015b\u0107 trzeba wszelkie prywatne posiadanie, a ustanowi\u0107 w\u0142asno\u015b\u0107 wsp\u00f3l\u00adn\u0105, kt\u00f3rej zarz\u0105d winni obj\u0105\u0107 przedstawi\u00adciele gmin lub naczelnicy pa\u0144stwa. S\u0105dz\u0105 oni, \u017ce przez takie przeniesienie w\u0142asno\u015bci z jednostek na og\u00f3\u0142 zaradzi\u0107 potrafi\u0105 nie\u00addomaganiem spo\u0142ecznym, byleby docho\u00addy i korzy\u015bci r\u00f3wnomiernie rozdzielono mi\u0119dzy cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa. Zamiar ten jednak\u017ce nie jest odpowiedni do roz\u00adwi\u0105zania tego sporu; owszem: A) szkodzi on samym klasom pracuj\u0105cym; B) jest te\u017c bardzo niesprawiedliwy, gdy\u017c gwa\u0142ci pra\u00adwa prawnych w\u0142a\u015bcicieli; C) wreszcie sprzeciwia si\u0119 porz\u0105dkowi pa\u0144stwowemu, a nawet grozi pa\u0144stwom zupe\u0142nym roz\u00adprz\u0119\u017ceniem.<\/p>\r\n

A. Program socjalist\u00f3w szkodzi samym kla\u00adsom robotniczym:<\/strong><\/p>\r\n

Przede wszystkim jasn\u0105 jest rzecz\u0105, \u017ce przyczyn\u0105 i zamiarem, kt\u00f3ry kieruje robotnikiem przy podj\u0119ciu pracy w jakim zawodzie, nie jest co innego, jeno to, aby za pomoc\u0105 zarobku doj\u015b\u0107 do jakiegokol\u00adwiek posiadania i osobistej w\u0142asno\u015bci. Ro\u00adbotnik bowiem u\u017cyczaj\u0105c si\u0142 i pracy swej drugiemu, chce naby\u0107 to, co mu jest ko\u00adniecznym do \u017cycia i dla w\u0142asnej jego po\u00adtrzeby, i przez to nabywa istotnego i pe\u0142\u00adnego prawa nie tylko do zap\u0142aty, lecz tak\u017ce do swobodnego jej u\u017cycia i rozpo\u00adrz\u0105dzania. Gdy wi\u0119c przez ograniczenie swych wydatk\u00f3w i oszcz\u0119dno\u015b\u0107 co\u015b zao\u00adszcz\u0119dzi\u0142 i dla zabezpieczenia owoc\u00f3w swej oszcz\u0119dno\u015bci u\u017cy\u0142 tego na zakup gruntu, to grunt ten jest wynagrodzeniem jego pracy, tylko w innej formie; i dlate\u00adgo grunt ten pozostaje w jego mocy i jego rozporz\u0105dzeniu, niemniej, jak zapracowa\u00adna zap\u0142ata. A w\u0142a\u015bnie na tym polega, jak ka\u017cdy \u0142atwo pojmie, prawo w\u0142asno\u015bci, tak ruchomej jak i nieruchomej. – Socjali\u015bci wi\u0119c d\u0105\u017c\u0105c do tego, aby wszel\u00adk\u0105 prywatn\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 zamieni\u0107 na wsp\u00f3l\u00adn\u0105, gorszym czyni\u0105 po\u0142o\u017cenie klas pracu\u00adj\u0105cych; odbieraj\u0105c im bowiem wolno\u015b\u0107 dowolnego u\u017cycia zarobku, przez to samo odbieraj\u0105 im widoki i mo\u017cno\u015b\u0107 pomno\u017cenia maj\u0105tku i poprawy losu.<\/p>\r\n

B. Program socjalist\u00f3w sprzeciwia si\u0119 spra\u00adwiedliwo\u015bci: bo<\/strong><\/p>\r\n

a) sprzeciwia si\u0119 naturalnemu prawu posia\u00addania, jakie cz\u0142owiek ma z natury, b\u0119d\u0105c obda\u00adrzony rozumem i woln\u0105 wol\u0105:<\/strong><\/p>\r\n

Wa\u017cniejsz\u0105 jednak jest rzecz\u0105 to, \u017ce \u015brodek zalecany spo\u0142ecze\u0144stwu sprzeci\u00adwia si\u0119 niew\u0105tpliwie sprawiedliwo\u00ad\u015bci; albowiem prawo do posiadania prywatnej w\u0142asno\u015bci otrzyma\u0142 cz\u0142o\u00adwiek od natury. Jak w innych rzeczach, tak i tutaj, wyst\u0119puje na jaw istotna r\u00f3\u017c\u00adnica mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a zwierz\u0119ciem. Zwierz\u0119 nie postanawia samo o sobie, lecz kieruj\u0105 nim dwa wrodzone instyn\u00adkty. Jeden z tych instynkt\u00f3w sk\u0142ania zwierz\u0119 do zachowania \u017cycia, drugi za\u015b do mno\u017cenia swego rodzaju. Oba te cele osi\u0105ga \u0142atwo przez zu\u017cytkowanie rzeczy w danej chwili dost\u0119pnych. Ca\u0142kiem inna jest natura cz\u0142owieka. W nim znajduje si\u0119 wprawdzie w ca\u0142ej pe\u0142ni i doskona\u00ad\u0142o\u015bci natura zwierz\u0119cia, ale natura zwie\u00adrz\u0119ca, cho\u0107by najbardziej udoskonalona, nie mie\u015bci w sobie natury ludzkiej, prze\u00adciwnie, jest od niej znacznie ni\u017csz\u0105 i prze\u00adznaczon\u0105 do uleg\u0142o\u015bci i pos\u0142usze\u0144stwa wzgl\u0119dem cz\u0142owieka. Co w nas g\u00f3ruje i nas wyszczeg\u00f3lnia, co cz\u0142owieka czyni cz\u0142owiekiem i jestestwem rodzajowo zupe\u0142nie r\u00f3\u017cnym od zwierz\u0119cia, to umys\u0142, czyli rozum. W\u0142a\u015bnie dlatego \u017ce cz\u0142owiek jest obdarzony rozumem, nie wystarczy mu jak zwierz\u0119ciu, proste u\u017cywanie d\u00f3br doczesnych, lecz nadto potrzebne mu jest prawo w\u0142asno\u015bci sta\u0142ej i trwa\u00ad\u0142ej, nie tylko do rzeczy, kt\u00f3re niszczej\u0105 przy ich u\u017cyciu, lecz i do takich, kt\u00f3re po u\u017cyciu pozostaj\u0105.<\/p>\r\n

G\u0142\u0119bsze badanie natury cz\u0142owieka do\u00adwodzi tego wyra\u017anie. St\u0105d wynika, \u017ce musi cz\u0142owiek mie\u0107 prawo nie tylko do nabywania p\u0142od\u00f3w ziemi, lecz tak\u017ce do posiadania ziemi samej.<\/p>\r\n

b) Cz\u0142owiek wykonywa\u0142 zawsze to prawo na\u00adtury co do posiadania:<\/strong><\/p>\r\n

Nie ma te\u017c przyczyny, aby \u017c\u0105da\u0107 og\u00f3l\u00adnej opieki pa\u0144stwa. Cz\u0142owiek bowiem jest starszym od pa\u0144stwa i posiada\u0142 prawo do zachowania swego \u017cycia cielesnego, za\u00adnim jeszcze istnia\u0142o pa\u0144stwo. A \u017ce B\u00f3g, Pan ziemi, odda\u0142 ca\u0142emu rodzajowi ludz\u00adkiemu ziemi\u0119 do u\u017cytku, to si\u0119 nie sprze\u00adciwia bynajmniej w\u0142asno\u015bci jednostek. Pan B\u00f3g bowiem nie odda\u0142 ziemi og\u00f3\u0142owi w tym znaczeniu, i\u017cby wszyscy bez r\u00f3\u017c\u00adnicy byli jej panami, lecz w ten spos\u00f3b, i\u017c sam \u017cadnemu cz\u0142owiekowi nie przezna\u00adczaj\u0105c jakiej\u015b osobnej cz\u0119\u015bci do posiadania, pozostawi\u0142 zapobiegliwo\u015bci ludzkiej i urz\u0105dzeniom lud\u00f3w okre\u015blenie granic i rozdzielenie w\u0142asno\u015bci prywatnej. – Zreszt\u0105 ziemia, jakkolwiek podzielona mi\u0119dzy jednostki, nie przestaje s\u0142u\u017cy\u0107 og\u00f3\u0142owi, nie ma bowiem cz\u0142owieka, kt\u00f3\u00adry by nie \u017cy\u0142 z jej p\u0142od\u00f3w. Kto jest bez w\u0142asno\u015bci, ten ma za to prac\u0119, i mo\u017cna po\u00adwiedzie\u0107, \u017ce powszechnym \u015brodkiem do zaspokojenia potrzeb \u017cyciowych jest pra\u00adca, b\u0105d\u017a to wykonywana na roli w\u0142asnej, b\u0105d\u017a po\u015bwi\u0119cona innemu mozolnemu za\u00adwodowi, kt\u00f3rego zap\u0142ata pochodzi jedy\u00adnie z owocu ziemi i zamienia si\u0119 znowu za owoc ziemi.<\/p>\r\n

Z tego wynika znowu, \u017ce istnienie w\u0142a\u00adsno\u015bci osobistej nie sprzeciwia si\u0119 wcale prawu natury. Ziemia wprawdzie dostar\u00adcza w wielkiej obfito\u015bci wszystkiego, co potrzebne do \u017cycia i jego pe\u0142no\u015bci, lecz nie mo\u017ce dostarcza\u0107 tego wszystkiego sa\u00adma z siebie, to jest bez uprawy i stara\u00adnia ze strony cz\u0142owieka. Gdy za\u015b cz\u0142o\u00adwiek wyczerpuje zasoby ducha i si\u0142y cia\u0142a wyt\u0119\u017ca przy uprawianiu ziemi, przy\u00adswaja sobie tym samym uprawion\u0105 cz\u0105\u00adstk\u0119; spoczywa na niej – \u017ce si\u0119 tak wy\u00adrazimy – piecz\u0119\u0107 jej uprawiacza. Odpo\u00adwiada to najzupe\u0142niej wymaganiom spra\u00adwiedliwo\u015bci, aby ta cz\u0119\u015b\u0107 ziemi sta\u0142a si\u0119 jego w\u0142asno\u015bci\u0105 i aby nikomu nie by\u0142o wolno narusza\u0107 tego prawa.<\/p>\r\n

Te wywody tak przemawiaj\u0105 do prze\u00adkonania, i\u017c dziwi\u0107 si\u0119 wypada, \u017ce ina\u00adczej s\u0105dz\u0105 pewnych przestarza\u0142ych mnie\u00adma\u0144 wskrzesiciele, kt\u00f3rzy przyznaj\u0105 cz\u0142o\u00adwiekowi u\u017cywanie gruntu i rozmaite po\u00ad\u017cytki z roli, lecz stanowczo przecz\u0105, i\u017cby mia\u0142 prawo tytu\u0142em w\u0142asno\u015bci posiada\u0107 grunt, kt\u00f3ry zabudowa\u0142, lub rol\u0119, kt\u00f3r\u0105 uprawi\u0142. Nie widz\u0105 tego, \u017ce chc\u0105 ograbi\u0107 cz\u0142owieka z rzeczy nabytych w\u0142asnym tru\u00addem. Ziemia bowiem obrabiana umiej\u0119tn\u0105 prac\u0105 rolnika, znacznie si\u0119 zmienia: z ja\u00ad\u0142owego pustkowia staje si\u0119 \u017cyzn\u0105 i p\u0142odn\u0105. To za\u015b, co ulepszy\u0142o j\u0105, w ten spos\u00f3b z zie\u00admi\u0105 si\u0119 zros\u0142o i zmiesza\u0142o, \u017ce pospolicie nie mo\u017ce by\u0107 od ziemi oddzielone. A czy\u017c pozwala sprawiedliwo\u015b\u0107 na to, aby na sw\u00f3j u\u017cytek zabra\u0107 to, nad czym kto\u015b inny pracowa\u0142 w pocie czo\u0142a? Jak skutek na\u00adle\u017cy do przyczyny, kt\u00f3ra mu da\u0142a pocz\u0105\u00adtek, tak samo owoc pracy sprawiedliwie przynale\u017cy temu, kto pracy dokona\u0142.<\/p>\r\n

c) Cz\u0142owiek ma prawo do prywatnego posia\u00addania i w\u0142asno\u015bci. Uznaje to ca\u0142a ludzko\u015b\u0107, pra\u00adwa pa\u0144stwowe i prawo Bo\u017ce.<\/strong><\/p>\r\n

S\u0142usznie przeto og\u00f3\u0142 rodzaju ludzkie\u00adgo (nie troszcz\u0105c si\u0119 bynajmniej o zdania sprzeczne niekt\u00f3rych marzycieli, lecz pilnie natur\u0119 \u015bledz\u0105c), ju\u017c w prawie samej natury widzia\u0142 podstaw\u0119 do podzia\u0142u d\u00f3br i obyczajem odwiecznym u\u015bwi\u0119ci\u0142 w\u0142asno\u015b\u0107 osobist\u0105, poniewa\u017c najlepiej odpowiada naturze cz\u0142owieka i spok\u00f3j za\u00adpewnia \u015bwiatu.<\/p>\r\n

Ustawy za\u015b pa\u0144stwowe, kt\u00f3re z przepi\u00ads\u00f3w natury bior\u0105 moc obowi\u0105zuj\u0105c\u0105, je\u015bli s\u0105 sprawiedliwe, prawo to, o kt\u00f3rym mo\u00adwa, zatwierdzaj\u0105 i broni\u0105 ustanowieniem \u015brodk\u00f3w przymusowych.<\/p>\r\n

Za prawem w\u0142asno\u015bci prywatnej obsta\u00adje r\u00f3wnie\u017c powaga zakonu Bo\u017cego, kt\u00f3ry zabrania nawet po\u017c\u0105dania rzeczy cudzej: „Nie po\u017c\u0105daj \u017cony bli\u017aniego twojego, ani domu, ani roli, ani wo\u0142u, ani os\u0142a, ani s\u0142u\u00adgi, ani s\u0142u\u017cebnicy, ani \u017cadnej rzeczy, kt\u00f3ra jego jest<\/em>\u201d (Pwt 5, 21).<\/p>\r\n

d) Cz\u0142owiek ma prawo do posiadania ze wzgl\u0119\u00addu na rodzin\u0119. Program socjalist\u00f3w sprzeciwia si\u0119 prawom rodziny i prawom ojcowskim:<\/strong><\/p>\r\n

Je\u017celi znowu przypatrzymy si\u0119 cz\u0142o\u00adwiekowi jako istocie towarzyskiej i uwzgl\u0119\u00addnimy jego stosunek do rodziny, to tym dobitniej oka\u017ce si\u0119 nam prawo jego do w\u0142asno\u015bci osobistej. – W wyborze stanu niew\u0105tpliwie wolno cz\u0142owiekowi albo p\u00f3j\u015b\u0107 za rad\u0105 dziewictwa, polecon\u0105 przez Pana Jezusa, albo wst\u0105pi\u0107 w zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144\u00adski. A \u017cadna ustawa ludzka nie mo\u017ce odj\u0105\u0107 cz\u0142owiekowi naturalnego i pierwotne\u00adgo prawa do zawarcia ma\u0142\u017ce\u0144stwa ani \u015bcie\u015bni\u0107 g\u0142\u00f3wnego celu, kt\u00f3ry od stworze\u00adnia \u015bwiata powaga boska wytkn\u0119\u0142a ma\u0142\u00ad\u017ce\u0144stwu. „Ro\u015bnijcie i mn\u00f3\u017ccie si\u0119<\/em>\u201d (Rdz l, 28). Na tej zasadzie powstaje rodzina, czyli domowa spo\u0142eczno\u015b\u0107, maluchna wprawdzie, lecz rzeczywista spo\u0142eczno\u015b\u0107, i to starsza od ka\u017cdego ustroju pa\u0144stwo\u00adwego, kt\u00f3rej z tego powodu przys\u0142uguj\u0105 prawa i obowi\u0105zki, niezale\u017cne od woli pa\u0144stwowej. – Gdy wi\u0119c cz\u0142owiekowi ka\u017cdemu czy jednostce, natura nada\u0142a prawo do nabywania w\u0142asno\u015bci, tym sa\u00admym prawo to posiada\u0107 musi cz\u0142o\u00adwiek jako g\u0142owa rodziny, co wi\u0119cej, prawo to nabiera u cz\u0142owieka b\u0119d\u0105cego g\u0142ow\u0105 rodziny wi\u0119kszej daleko si\u0142y, po\u00adniewa\u017c przez za\u0142o\u017cenie k\u00f3\u0142ka rodzinnego, osoba ludzka wi\u0119cej obejmuje jednostek.<\/p>\r\n

W\u0142adza ojcowska nie mo\u017ce by\u0107 obalo\u00adn\u0105 ani zagarni\u0119t\u0105 przez pa\u0144stwo, bo z \u017cy\u00adciem ludzkim ma wsp\u00f3lne \u017ar\u00f3d\u0142o. Dzieci s\u0105 poniek\u0105d cz\u0105stk\u0105 ojca i jakoby ro\u00adzwojem jego osobowo\u015bci. \u015aci\u015ble m\u00f3wi\u0105c, wchodz\u0105 one w sk\u0142ad spo\u0142eczno\u015bci pa\u0144\u00adstwowej nie same przez si\u0119, lecz przez ro\u00addzin\u0119, w kt\u00f3rej na \u015bwiat przysz\u0142y. I z te\u00adgo w\u0142a\u015bnie powodu, i\u017c dzieci z natury s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 ojca, pod opiek\u0105 pozostaj\u0105 rodzicielsk\u0105, zanim potrafi\u0105 u\u017cywa\u0107 wolno\u00ad\u015bci woli[1]<\/a>. – Socjali\u015bci wi\u0119c stawiaj\u0105c powszechn\u0105 opiek\u0119 pa\u0144stwa w miejsce opieki rodzicielskiej, wykraczaj\u0105 przeciw sprawiedliwo\u015bci naturalnej i rozprz\u0119gaj\u0105 w\u0119z\u0142y rodzinne.<\/strong><\/p>\r\n

C. Program socjalist\u00f3w sprowadza zamiesza\u00adnie w ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo ludzkie:<\/strong><\/p>\r\n

Ale pomin\u0105wszy nawet niesprawiedli\u00adwo\u015b\u0107, to jawne s\u0105 do zbytku nieszcz\u0119sne nast\u0119pstwa tego systemu: zamieszanie we wszystkich warstwach spo\u0142ecze\u0144stwa, ci\u0119\u017cka niewola i zawis\u0142o\u015b\u0107 niezno\u015bna od pa\u0144stwa; wrota na o\u015bcie\u017c otwarte zazdro\u00ad\u015bci, niezadowoleniu i niezgodzie; brak bod\u017aca dla talentu i pilno\u015bci, wi\u0119c zata\u00admowanie \u017ar\u00f3d\u0142a, z kt\u00f3rego p\u0142ynie boga\u00adctwo; wreszcie zamiast wymarzonej r\u00f3w\u00adno\u015bci, jednakowy u wszystkich niedosta\u00adtek i jednakowa n\u0119dza.<\/p>\r\n

\u00a0<\/strong><\/p>\r\n

STRESZCZENIE I ZAKO\u0143CZENIE CZ\u0118\u015aCI I<\/strong><\/p>\r\n

Z tego wszystkiego pokazuje si\u0119, \u017ce odrzuci\u0107 i odepchn\u0105\u0107 nale\u017cy zasad\u0119 socja\u00adlistyczn\u0105, wedle kt\u00f3rej pa\u0144stwo powinno zagarn\u0105\u0107 wszelk\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105, i za\u00admieni\u0107 j\u0105 w dobra publiczne. Ta teoria szkodzi tym samym, kt\u00f3rych trzeba ratowa\u0107 – sprzeciwia si\u0119 naturalnym pra\u00adwom ka\u017cdego cz\u0142owieka, wykrzywia po\u00adwo\u0142anie pa\u0144stwa i godzi w spok\u00f3j i bez\u00adpiecze\u0144stwo publiczne. Niech\u017ce stanie na tym, \u017ce pierwsz\u0105 podstaw\u0105, na kt\u00f3rej oprze\u0107 nale\u017cy dobrobyt ludu, jest niety\u00adkalno\u015bci w\u0142asno\u015bci osobistej.<\/strong><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

CZ\u0118\u015a\u00c4\u2020 II<\/p>\r\n

Gdzie i jak szuka\u0107 zaradzenia z\u0142emu? Sprawy tej nie mo\u017cna rozwi\u0105za\u0107 bez po\u00admocy i wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania Ko\u015bcio\u0142a, pa\u0144stwa, pracodawc\u00f3w i innych ludzi wp\u0142ywowych, a nawet i samych robotnik\u00f3w.<\/strong><\/p>\r\n

To zaznaczywszy oka\u017cemy, gdzie zna\u00adle\u017a\u0107 \u015brodki zaradcze, tak poszukiwane.<\/p>\r\n

Maj\u0105c niezaprzeczalne prawo do tego, przyst\u0119pujemy \u015bmia\u0142o do podj\u0119tego zada\u00adnia, gdy\u017c idzie o spraw\u0119, kt\u00f3rej skutecz\u00adnie za\u0142atwi\u0107 nie podobna, bez zawezwania religii i Ko\u015bcio\u0142a na pomoc. \u0179e za\u015b stra\u017c religii i rozporz\u0105dzanie \u015brodkami, kt\u00f3re wchodz\u0105 w zakres Ko\u015bcio\u0142a, do Nas g\u0142\u00f3w\u00adnie nale\u017c\u0105 – milczenie wi\u0119c nasze wyda\u00adwa\u0142oby si\u0119 zaniechaniem powinno\u015bci. To pewne, \u017ce dla tak wa\u017cnej sprawy inne tak\u017ce czynniki wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a\u0107 i trudzi\u0107 si\u0119 musz\u0105: mamy tutaj na my\u015bli zwierzchni\u00adk\u00f3w pa\u0144stwa, pracodawc\u00f3w i ludzi za\u00admo\u017cnych, wreszcie tych, w kt\u00f3rych obro\u00adnie toczy si\u0119 walka, to jest samych robot\u00adnik\u00f3w; to jednak twierdzimy bez wahania, \u017ce wszelkie wysi\u0142ki ludzkie p\u0142onne b\u0119d\u0105, je\u015bli si\u0119 Ko\u015bcio\u0142a nie dopu\u015bci do udzia\u0142u w tej pracy.<\/p>\r\n

I. Pomoc i wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie Ko\u015bcio\u0142a<\/strong><\/p>\r\n

l. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pomaga do tego sw\u0105 nau\u00adk\u0105 – wykazuj\u0105c, \u017ce nauka Pana Jezusa jest prze\u00adciwn\u0105 b\u0142\u0119dnym naukom socjalist\u00f3w co do wza\u00adjemnego stosunku pracodawc\u00f3w i robotnik\u00f3w.<\/strong><\/p>\r\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 z Ewangelii czerpie nauki, kt\u00f3\u00adrych wp\u0142yw albo potrafi kres po\u0142o\u017cy\u0107 walce, albo przynajmniej uj\u0105\u0107 jej szor\u00adstko\u015bci i z\u0142agodzi\u0107 j\u0105; Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie tylko poucza umys\u0142y, lecz tak\u017ce przepisami swymi urz\u0105dza \u017cycie i obyczaje ka\u017cdej jednostki; Ko\u015bci\u00f3\u0142 stan robotnik\u00f3w pole\u00adpsza przez za\u0142o\u017cenie niejednej po\u017cytecz\u00adnej instytucji; Ko\u015bci\u00f3\u0142 chce i gor\u0105co pra\u00adgnie, aby wszystkie warstwy zespoli\u0142y swe ch\u0119ci i si\u0142y dla za\u0142atwienia sprawy robotniczej w spos\u00f3b, jak mo\u017cna najsto\u00adsowniejszy; Ko\u015bci\u00f3\u0142 te\u017c s\u0105dzi, \u017ce ustawy i w\u0142adze pa\u0144stwowe winny si\u0119 przyczyni\u0107 do uzyskania tego celu, z zachowaniem oczywi\u015bcie rozumnej miary.<\/p>\r\n

a) Nauka Ko\u015bcio\u0142a co do rzekomej r\u00f3wno\u015bci wszystkich \u0142udzi:<\/strong><\/p>\r\n

To przede wszystkim za pierwsz\u0105 za\u00adsad\u0119 powinno by\u0107 postawione: \u017ce trzeba w cierpliwo\u015bci znosi\u0107 los sw\u00f3j i dol\u0119 ludz\u00adk\u0105; nie podobna, aby w spo\u0142ecze\u0144stwie ludzkim wszyscy byli r\u00f3wni, aby najni\u017csi zr\u00f3wnali si\u0119 we wszystkim z najwy\u017cszy\u00admi. Prawda, d\u0105\u017c\u0105 do tego socjali\u015bci, lecz nadaremna jest walka przeciw na\u00adturze rzeczy. Istniej\u0105 mi\u0119dzy lud\u017ami od urodzenia r\u00f3\u017cnice znaczne i liczne; nie wszyscy r\u00f3wni s\u0105 zdolno\u015bci\u0105, ochot\u0105 do pracy, zdrowiem, si\u0142\u0105; w \u015blad za t\u0105 nie\u00adr\u00f3wno\u015bci\u0105 konieczn\u0105 idzie rozmaito\u015b\u0107 sta\u00adnu i powodzenia doczesnego. A wychodzi to na po\u017cytek tak jednostek jak og\u00f3\u0142u; \u017cycie spo\u0142eczne bowiem potrzebuje r\u00f3\u017c\u00adnorodnego uzdolnienia do pracy i czyn\u00adno\u015bci r\u00f3\u017cnorakich, a do podj\u0119cia tych czynno\u015bci, sk\u0142ania ludzi przewa\u017cnie nie\u00adr\u00f3wno\u015b\u0107 maj\u0105tkowa.<\/p>\r\n

b) Co do pracy:<\/strong><\/p>\r\n

Pod wzgl\u0119dem pracy fizycznej, ju\u017c w stanie niewinno\u015bci (tj. przed grzechem pierworodnym) nie mia\u0142 by\u0107 cz\u0142owiek zu\u00adpe\u0142nie bezczynnym; t\u0119 prac\u0119 jednak, kt\u00f3\u00adr\u0105 dobrowolnie, dla przyjemno\u015bci w\u0142a\u00adsnej by\u0142aby wybra\u0142a jego wola \u201d\u201d p\u00f3\u017a\u00adniej konieczno\u015b\u0107 kaza\u0142a wykonywa\u0107 dla ukarania winy nie bez uczucia przykro\u00ad\u015bci. „Przekl\u0119ta b\u0119dzie ziemia w dziele twoim; w pracach je\u015b\u0107 z niej b\u0119dziesz po wszystkie dni \u017cywota twego<\/em>\u201d (Rdz 3, 17).<\/p>\r\n

c) Co do cierpie\u0144 i utrapie\u0144:<\/strong><\/p>\r\n

Podobnie i innym utrapieniom nie b\u0119\u00addzie ko\u0144ca na ziemi; bo z\u0142e grzechu na\u00adst\u0119pstwa przykre s\u0105 do ponoszenia, twar\u00adde i trudne, i musz\u0105 towarzyszy\u0107 cz\u0142owie\u00adkowi a\u017c do ostatniego tchnienia. Cierpie\u0107 i to cierpie\u0107 bez przerwy, to jest rzecz ludzka (zwi\u0105zana z natur\u0105 ludzk\u0105), i cho\u0107\u00adby ludzie nie wiedzie\u0107 czego pr\u00f3bowali, to przecie\u017c uprz\u0105tn\u0105\u0107 tych niedogodno\u015bci \u017cadn\u0105 si\u0142\u0105 ni sztuk\u0105 nie zdo\u0142aj\u0105. Je\u015bli mo\u00ad\u017ce niekt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105, \u017ce to uczyni\u0107 potra\u00adfi\u0105, je\u017celi biednemu ludowi przyrze\u00adkaj\u0105 \u017cywot wolny od cierpie\u0144 i tru\u00addu, op\u0142ywaj\u0105cy w spok\u00f3j i bezustan\u00adne rozkosze – to zaprawd\u0119 tacy oszuku\u00adj\u0105 lud i stawiaj\u0105 mu podst\u0119pne zasadzki, w kt\u00f3rych kryj\u0105 si\u0119 przysz\u0142e kl\u0119ski, okropniejsze ni\u017c obecne. Najlepszym z tego, co uczyni\u0107 mo\u017cna, jest patrze\u0107 na rzeczy ludzkie i widzie\u0107 je takimi, jakie s\u0105, a skutecznej ulgi w niewygodach szu\u00adka\u0107 gdzie indziej.<\/p>\r\n

d) Jaki powinien by\u0107 wzajemny stosunek pracodawc\u00f3w i robotnik\u00f3w?<\/strong><\/p>\r\n

Co do sprawy omawianej, g\u0142\u00f3wny b\u0142\u0105d tkwi w tym mylnym zapatrywaniu, \u017ce dwa r\u00f3\u017cne stany (bogatych i biednych) z natu\u00adry s\u0105 sobie wrogie, jak gdyby to natura zaprawia\u0142a bogatych i ubogich do or\u0119\u017cne\u00adgo \u015bcierania si\u0119 w uporczywej walce. Jest to wr\u0119cz przeciwne rozumowi i prawdzie. Jak w ciele zgadzaj\u0105 si\u0119 z sob\u0105 rozmaite cz\u0142onki tak, \u017ce istnieje we wzajemnym stosunku kszta\u0142t\u00f3w prawid\u0142owo\u015b\u0107 i miara, symetri\u0105 nazywana, podobnie ka\u017ce natu\u00adra, aby w spo\u0142ecze\u0144stwie obie owe war\u00adstwy zgodnie przystawa\u0142y do siebie i odpowiednio r\u00f3wnowa\u017cy\u0142y si\u0119 nawza\u00adjem. Bynajmniej nie ob\u0119dzie si\u0119 jedno bez drugiego: nie mo\u017ce istnie\u0107 kapita\u0142 bez pra\u00adcy ani praca bez kapita\u0142u. Ze zgody ro\u00addzi si\u0119 pi\u0119kno\u015b\u0107 rzeczy i porz\u0105dek, prze\u00adciwnie z walki ustawicznej pochodz\u0105 za\u00admieszki i potworne zdziczenie.<\/p>\r\n

2. Ko\u015bci\u00f3\u0142 poucza pracodawc\u00f3w i robotnik\u00f3w o wzajemnych obowi\u0105zkach wynikaj\u0105cych ze sprawiedliwo\u015bci:<\/strong><\/p>\r\n

Ow\u00f3\u017c nauka chrze\u015bcija\u0144ska posiada dziwn\u0105 a wielorak\u0105 zdolno\u015b\u0107 do st\u0142umiania wa\u015bni spo\u0142ecznych w samym zarodku. – I tak naprz\u00f3d og\u00f3\u0142 prawd religijnych, kt\u00f3\u00adrych t\u0142umaczem i str\u00f3\u017cem jest Ko\u015bci\u00f3\u0142, wielce si\u0119 przydaje do pogodzenia i zje\u00addnoczenia bogatych z ubogimi, mianowi\u00adcie przez nawo\u0142ywanie obu stan\u00f3w do wy\u00adpe\u0142niania obowi\u0105zk\u00f3w wzajemnych,<\/strong> tych szczeg\u00f3lnie, kt\u00f3re wywodz\u0105 si\u0119 ze spra\u00adwiedliwo\u015bci.<\/p>\r\n

a) Obowi\u0105zki ubogich robotnik\u00f3w:<\/strong><\/p>\r\n

Z tych obowi\u0105zk\u00f3w ci\u0105\u017c\u0105 na ubogim robotniku nast\u0119puj\u0105ce: w ca\u0142o\u015bci i wier\u00adnie dostarcza\u0107 pracy, do jakiej si\u0119 zobo\u00adwi\u0105zano przez dobrowolny i<\/strong> s\u0142uszny<\/strong> uk\u0142ad; nie krzywdzi\u0107 pracodawcy ani w maj\u0105tku, ani w osobie; w samej obro\u00adnie praw<\/strong> swoich zaniecha\u0107 gwa\u0142t\u00f3w i ni\u00adgdy nie<\/strong> pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 buntem; unika\u0107 lu\u00addzi przewrotnych,<\/strong> zmy\u015blnie czyni\u0105cych nadzieje przesadne i wielkie przyrzecze\u00adnia, kt\u00f3re zazwyczaj ko\u0144cz\u0105 si\u0119 rozczaro\u00adwaniem niewczesnym i utrat\u0105 mienia.<\/p>\r\n

b) Obowi\u0105zki bogatych i pracodawc\u00f3w:<\/strong><\/p>\r\n

Bogaci za\u015b pracodawcy i panowie ma\u00adj\u0105 te obowi\u0105zki; nie wolno im obchodzi\u0107 si\u0119<\/strong> z robotnikiem jak z niewolnikiem; <\/strong>trzeba uszanowa\u0107 w nim, co s\u0142uszne, go\u00addno\u015b\u0107 ludzk\u0105, uzacnion\u0105 przez znami\u0119 chrze\u015bcijanina.<\/p>\r\n

Wedle \u015bwiat\u0142a rozumu i filozofii chrze\u00ad\u015bcija\u0144skiej praca r\u0119czna nie poni\u017ca cz\u0142o\u00adwieka, lecz owszem przynosi mu zaszczyt, bo dostarcza godziwych \u015brodk\u00f3w do utrzy\u00admania \u017cycia. Ha\u0144b\u0105 za to i nieludzko\u015bci\u0105 jest, nadu\u017cywa\u0107<\/strong> ludzi jakby rzeczy<\/strong> jakiej\u015b dla zysku i ocenia\u0107 ich tylko wed\u0142ug warto\u015bci, jak\u0105 przedstawiaj\u0105 ich mi\u0119\u015bnie i ich si\u0142y! Nadto przykazuje chrze\u015bcija\u0144stwo, aby mie\u0107 wzgl\u0105d na potrzeby religijne ro\u00adbotnik\u00f3w i dobro ich duszy.<\/strong> Pracodawcy powinni dba\u0107 o to, aby robotnicy mieli czas odpowiedni na swoje \u0107wiczenia na\u00adbo\u017cne; nie powinni ich wystawia\u0107 na po\u00adkusy uwodzicieli i na pon\u0119ty do grzechu; nie powinni \u017cadn\u0105 miar\u0105 odwodzi\u0107 ich od obowi\u0105zk\u00f3w domowych i zami\u0142owania oszcz\u0119dno\u015bci. Tak samo nie wolno obar\u00adcza\u0107 podw\u0142adnych prac\u0105 nadmiern\u0105<\/strong> lub nieodpowiedni\u0105 ich p\u0142ci lub wiekowi. W\u015br\u00f3d innych g\u0142\u00f3wnych obowi\u0105zk\u00f3w, ja\u00adkie maj\u0105 panowie i chlebodawcy, najwa\u017c\u00adniejszym atoli jest obowi\u0105zek oddania ka\u017cdemu, co si\u0119 mu sprawiedliwie nale\u017cy. Aby oznaczy\u0107 s\u0142uszn\u0105 miar\u0119 za\u00adp\u0142aty, wiele okoliczno\u015bci zaiste trzeba wzi\u0105\u0107 pod rozwag\u0119; w og\u00f3le jednak nie\u00adchaj bogaci i pracodawcy pami\u0119taj\u0105, \u017ce ani boskie, ani ludzkie prawa nie pozwa\u00adlaj\u0105 uciska\u0107 potrzebuj\u0105cych i n\u0119dzarzy dla osobistej<\/strong> korzy\u015bci, i zyski ci\u0105gn\u0105\u0107 z cu\u00addzego niedostatku. Pozbawia\u0107 za\u015b kogo\u00adkolwiek zap\u0142aty zas\u0142u\u017conej, zbrodni\u0105 jest do nieba wo\u0142aj\u0105c\u0105 o pomst\u0119!<\/strong> – „Oto za\u00adp\u0142ata robotnik\u00f3w, kt\u00f3rzy \u017c\u0119li pola wasze, kt\u00f3ra jest zatrzymana od was, wo\u0142a: i wo\u00ad\u0142anie ich wesz\u0142o do uszu Pana Zast\u0119p\u00f3w<\/em>\u201d (Jk 5, 4). – W ko\u0144cu bogaci sumiennie tego wystrzega\u0107 si\u0119 winni, \u017ceby przemo\u00adc\u0105, podst\u0119pem lub lichwiarskimi prakty\u00adkami nie zabierali ubogim tego, co sobie zaoszcz\u0119dzili, zw\u0142aszcza \u017ce oni nie do\u015b\u0107 s\u0105 zabezpieczeni od krzywdy i bezprawia, a mienie ich, im jest szczuplejsze, tym bardziej szanowanym by\u0107 powinno.<\/p>\r\n

3. W jaki spos\u00f3b Ko\u015bci\u00f3\u0142 doskonalej jeszcze zbli\u017ca do siebie pracodawc\u00f3w i robotnik\u00f3w?<\/strong><\/p>\r\n

Czy\u017c s\u0142uchanie tych praw nie wystar\u00adczy\u0142oby samo, aby usun\u0105\u0107 rozdwojenie i jego przyczyny? Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119ty jednak\u017ce maj\u0105c Jezusa Chrystusa za Mistrza i Prze\u00adwodnika, do wy\u017cszych zmierza cel\u00f3w, bo przedk\u0142ada doskonalsze jeszcze nauki, w zamiarze bezpo\u015bredniego zbli\u017cenia ku sobie obu stan\u00f3w i po\u0142\u0105czenia ich w\u0119z\u0142em przyja\u017ani.<\/p>\r\n

a) Ko\u015bci\u00f3\u0142 przypomina cel \u017cycia ludzkiego: \u017cycie wieczne po \u015bmierci.<\/strong><\/p>\r\n

Zrozumie\u0107 i zgodnie z prawd\u0105 oceni\u0107 doczesnych stosunk\u00f3w nie mo\u017cemy, je\u015bli nie obr\u00f3cimy oczu na \u017cywot drugi a nie\u00ad\u015bmiertelny; gdyby ten skasowa\u0107, wnet znik\u0142aby istota moralno\u015bci i prawdziwe jej poj\u0119cie, co wi\u0119cej, ca\u0142y \u015bwiat sta\u0142\u00adby si\u0119 niedocieczon\u0105 i niedost\u0119pn\u0105 tajem\u00adnic\u0105.<\/p>\r\n

Gdy rozstaniemy si\u0119 z tym \u017cyciem, w\u00f3wczas naprawd\u0119 \u017cy\u0107 poczniemy; to zdanie wyra\u017ca prawd\u0119 stwierdzon\u0105 przez rozum, jest zarazem dogmatem wiary chrze\u015bcija\u0144skiej, na kt\u00f3rym opiera si\u0119, jak na podstawie najprzedniejszej, ca\u0142a religia i ca\u0142y jej ustr\u00f3j!<\/p>\r\n

Nie, B\u00f3g nie stworzy\u0142 nas dla szcz\u0119\u015bcia b\u0142ahego i znikomego; ziemi\u0119 wyznaczy\u0142 nam na miejsce wygnania, nie za\u015b na sta\u00ad\u0142y pobyt. Czy posiadasz lub nie posiadasz bogactwa i to, co na ziemi uchodzi za do\u00adbro, to rzecz dla szcz\u0119\u015bliwo\u015bci oboj\u0119tna, na tym za\u015b najbardziej zale\u017cy, jaki zro\u00adbisz u\u017cytek z dar\u00f3w otrzymanych. Jezus Chrystus przenajobfitszym odkupieniem swoim bynajmniej nie zg\u0142adzi\u0142 rozlicz\u00adnych przykro\u015bci (kt\u00f3re omal \u017ce nie sta\u00adnowi\u0105 ca\u0142ego w\u0105tku \u017cycia ziemskiego), lecz przeobrazi\u0142 je w pobudki i zach\u0119ty do cn\u00f3t i przyczyn\u0119 zas\u0142ug; tak, i\u017c zgo\u0142a nikt ze \u015bmiertelnych nie mo\u017ce r\u0119ki pod\u00adnie\u015b\u0107 po nagrod\u0119 wieczn\u0105, je\u015bli nie post\u0119\u00adpuje krwawymi \u015bladami Jezusa Chrystu\u00adsa! „Je\u015bli ucierpimy, sp\u00f3\u0142 te\u017c kr\u00f3lowa\u0107 b\u0119dziemy<\/em>\u201d (2 Tm 2). Pan nasz dobro\u00adwolnie podejmuj\u0105c trudy i m\u0119k\u0119, dziwnie z\u0142agodzi\u0142 nasze m\u0119ki i trudy, nie tylko przyk\u0142adem, lecz tak\u017ce \u0142ask\u0105 swoj\u0105 i uka\u00adzaniem zap\u0142aty wiekuistej, brzemi\u0119 cierpie\u0144 l\u017cejszym uczyni\u0142: „Albowiem to, kt\u00f3\u00adre teraz jest pr\u0119dziutko przemijaj\u0105ce i lek\u00adkie nasze utrapienie, nader na wysoko\u015bci wag\u0119 chwa\u0142y wiekuistej w nas sprawuje<\/em>\u201d (2 Kor 4, 17).<\/p>\r\n

b) Ko\u015bci\u00f3\u0142 podaje nauk\u0119 prawdziw\u0105 co do war\u00adto\u015bci rzeczywistej bogactwa i ub\u00f3stwa i co do ich u\u017cywania.<\/strong><\/p>\r\n

Ci, kt\u00f3rym dobrze si\u0119 wiedzie na zie\u00admi, otrzymuj\u0105 zatem przestrog\u0119, \u017ce bogac\u00adtwa nie uwalniaj\u0105 od cierpie\u0144, a do szcz\u0119\u00ad\u015bliwo\u015bci \u017cywota wiecznego nie tylko nie przyczyniaj\u0105 si\u0119 w niczym, lecz owszem zawad\u0119 stanowi\u0105[2]<\/a>, \u017ce bogaczy trwo\u017cy\u0107 powinny gro\u017aby, niezwyk\u0142e w ustach Je\u00adzusa Chrystusa[3]<\/a>, \u017ce kiedy\u015b przed s\u0105dem Bo\u017cym przyjdzie im zda\u0107 nader surowy rachunek z u\u017cywania swego maj\u0105tku! O nale\u017cytym u\u017cywaniu bogactw jest to nauka wznios\u0142a i nadzwyczajnie wa\u017cna, kt\u00f3r\u0105 filozofia poga\u0144ska poda\u0142a w pierwszym swym zarysie, a Ko\u015bci\u00f3\u0142 j\u0105 rozwin\u0105\u0142 i uzupe\u0142ni\u0142, i nie tylko w umys\u0142ach, lecz tak\u017ce w obyczajach trwale zaszczepi\u0142. Tej nauki podstaw\u0119 stanowi: \u017ce trzeba roz\u00adr\u00f3\u017cni\u0107 mi\u0119dzy sprawiedliwym posiada\u00adniem maj\u0105tku a sprawiedliwym maj\u0105tku u\u017cywaniem. – Jak ju\u017c przedtem widzie\u00adli\u015bmy, cz\u0142owiek ma prawo do w\u0142asno\u015bci osobistej ju\u017c z samego prawa natury; u\u017cy\u00adwanie tego prawa nie tylko jest dozwo\u00adlone, lecz zgo\u0142a niezb\u0119dne cz\u0142owiekowi, zw\u0142aszcza gdy \u017cyje w spo\u0142ecze\u0144stwie. „Wolno jest cz\u0142owiekowi posiada\u0107 w\u0142a\u00adsno\u015b\u0107. A jest to tak\u017ce do \u017cycia ludzkiego potrzebne<\/em>\u201d – naucza \u015bw. Tomasz.<\/p>\r\n

Na pytanie za\u015b: jak u\u017cywa\u0107 maj\u0105tku, Ko\u015bci\u00f3\u0142 bez wahania odpowiada zn\u00f3w s\u0142o\u00adwami \u015bw. Tomasza: „Pod tym wzgl\u0119dem cz\u0142owiek nie powinien rzeczy zewn\u0119trz\u00adnych mie\u0107 za zupe\u0142n\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 swoj\u0105, lecz za wsp\u00f3ln\u0105, tak i\u017cby w potrzebie cu\u00addzej \u0142atwo ich udziela\u0142. Dlatego Aposto\u0142 m\u00f3wi: Bogatym tego \u015bwiata rozkazuj… \u0142atwo dawa\u0107, u\u017cywa\u0107<\/em>\u201d[4]<\/a>. Nikomu z pew\u00adno\u015bci\u0105 nie nakazuje si\u0119 obraca\u0107 na wspar\u00adcia drugich tego, co mu potrzebne dla sie\u00adbie lub rodziny, ani nawet tego si\u0119 nie \u017c\u0105\u00adda, aby dawali innym to, czego sam po\u00adtrzebuje dla zachowania odpowiedniego swojemu stanowi stanowiska: „Nikt nie jest zobowi\u0105zany \u017cy\u0107 niestosownie<\/em>\u201d – m\u00f3\u00adwi \u015bw. Tomasz. Wszak\u017ce gdy uczyniono zado\u015b\u0107 potrzebie i przyzwoito\u015bci, tam obo\u00adwi\u0105zek si\u0119 zjawia obdarowania ubogich z tego, co pozosta\u0142o, m\u00f3wi Pan Jezus: „Co zbywa, dajcie ja\u0142mu\u017cn\u0119<\/em>\u201d (\u0141k 11, 14). Wyj\u0105wszy jednak przypadek, gdy we\u00adsprze\u0107 potrzeba zostaj\u0105cego w ostatniej potrzebie, nie jest obowi\u0105zek ten obo\u00adwi\u0105zkiem sprawiedliwo\u015bci, lecz tylko mi\u00ad\u0142o\u015bci, do kt\u00f3rego spe\u0142nienia w drodze prawnej nikogo przymusza\u0107 nie mo\u017cna. Lecz nad prawami i s\u0105dami tylko ludzki\u00admi, jest jeszcze prawo i s\u0105d Chrystusa, Bo\u00adga naszego, kt\u00f3ry w rozmaity spos\u00f3b zale\u00adca nam ja\u0142mu\u017cn\u0119: „Szcz\u0119\u015bliwsza jest da\u00adwa\u0107, ni\u017celi bra\u0107<\/em>\u201d (Dz Ap) i kt\u00f3ry s\u0105dzi\u0107 b\u0119dzie mi\u0142osierdzie ubogim okazane lub odm\u00f3wione tak, jakby tu Jemu samemu by\u0142o okazane lub odm\u00f3wione. „P\u00f3ki\u015bcie uczynili jednemu z tych braci mojej naj\u00admniejszych, mnie\u015bcie uczynili<\/em>\u201d (Mt 25, 44).<\/p>\r\n

Wy\u0142uszczona co dopiero nauka stre\u015bci\u0107 si\u0119 da w s\u0142owach nast\u0119puj\u0105cych: Kto z \u0142a\u00adski Boga otrzyma\u0142 wi\u0119ksz\u0105 obfito\u015b\u0107 d\u00f3br, czy takowe odnosz\u0105 si\u0119 do cia\u0142a (dobra zewn\u0119trzne), czy do duszy, otrzyma\u0142 je na to, aby z nich korzysta\u0142 ku udoskonaleniu w\u0142asnemu, a zarazem te\u017c jako sza\u00adfarz Opatrzno\u015bci Boskiej ku po\u017cytkowi drugich.<\/strong> – „Je\u017celi wi\u0119c ma zdolno\u015bci, niech si\u0119 zbyt nie lubuje w milczeniu; je\u00ad\u017celi op\u0142ywa w dostatkach, niechaj w czy\u00adnieniu mi\u0142osierdzia nie ustaje; je\u017celi po\u00adsiada sztuk\u0119 rz\u0105dzenia, niechaj jej korzy\u00ad\u015bciami dzieli si\u0119 z bli\u017anim<\/em>\u201d – m\u00f3wi \u015bw. Grzegorz Wielki.<\/p>\r\n

Tych znowu, kt\u00f3rzy nie posiadaj\u0105 ma\u00adj\u0105tku, uczy Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119ty, \u017ce s\u0105dz\u0105c po Bo\u017cemu, nie mo\u017cna uwa\u017ca\u0107 ub\u00f3stwa za sromot\u0119 i wstydzi\u0107 si\u0119 zarabiania na chleb powszedni. Przyk\u0142adem swoim stwierdzi\u0142 to Pan nasz, Jezus Chrystus, bo „sta\u0142 si\u0119 ubogim b\u0119d\u0105c bogatym<\/em>\u201d (2 Kor 8, 9), a chocia\u017c by\u0142 Synem Bo\u017cym i Bogiem sa\u00admym, uchodzi\u0107 chcia\u0142 za syna cie\u015bli i zna\u00adczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia na rzemio\u015ble strawi\u0142. „Izali ten nie jest rzemie\u015blnik, syn Ma\u00adryi?<\/em>\u201d (Mk 6, 3). Na ten wz\u00f3r Boski pa\u00adtrz\u0105c \u0142atwo si\u0119 pojmie, \u017ce godno\u015b\u0107 i wy\u017c\u00adszo\u015b\u0107 cz\u0142owieka polega na obyczajach, czyli cnocie, a cnota wsp\u00f3lnym jest do\u00adbrem \u015bmiertelnych, zar\u00f3wno dost\u0119pnym dla wszystkich najni\u017cej czy najwy\u017cej po\u00ad\u0142o\u017conych, bogatych czy ubogich; i nic in\u00adnego nie uzyska zap\u0142aty szcz\u0119\u015bliwo\u015bci wiecznej, jeno cnota i zas\u0142uga, u kogokol\u00adwiek by si\u0119 znajdowa\u0142y. Owszem, ku nieszcz\u0119\u015bliwym B\u00f3g wi\u0119ksz\u0105 przychylno\u015b\u0107 mie\u0107 si\u0119 zdaje; Chrystus Pan b\u0142ogos\u0142awio\u00adnymi zowie ubogich (Mt 5, 3); s\u0142odko przyzywa do siebie i och\u0142odzi\u0107 przyrzeka tych, co pracuj\u0105 i s\u0105 obci\u0105\u017ceni (Mt 11, 28); maluczkich i pokrzywdzonych otacza osobliw\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105. Poznawszy te prawdy \u201d\u201d szcz\u0119\u015bliwi poskromi\u0105 bez w\u0105tpienia swoj\u0105 wynios\u0142o\u015b\u0107, nieszcz\u0119\u015bliwi za\u015b d\u017awi\u00adgn\u0105 si\u0119 na duchu; jedni sk\u0142oni\u0105 si\u0119 do czynno\u015bci, drudzy do sk\u0142onno\u015bci umiarko\u00adwania. Tak ub\u0119dzie przedzia\u0142u, po\u017c\u0105dane\u00adgo pysze, i wtedy bez trudno\u015bci oba stany podadz\u0105 sobie przyjazne d\u0142onie do zgody.<\/p>\r\n

c) Ko\u015bci\u00f3\u0142 wskazuje nam mi\u0142o\u015b\u0107 bli\u017aniego, \u017ce\u00ad\u015bmy wzajemnie dzie\u0107mi jednego Ojca w niebie, a pomi\u0119dzy sob\u0105 bra\u0107mi.<\/strong><\/p>\r\n

Je\u017celi wszyscy zastosuj\u0105 si\u0119 zupe\u0142nie do przepis\u00f3w religii chrze\u015bcija\u0144skiej, to nie poprzestan\u0105 tylko na przyja\u017ani, lecz dojd\u0105 nawet do mi\u0142o\u015bci braterskiej. Uczuj\u0105 bowiem i zrozumiej\u0105, \u017ce wszyscy bez wyj\u0105tku ludzie od Boga, jako wsp\u00f3lnego Ojca, pochodz\u0105; \u017ce wszyscy za wsp\u00f3lny cel maj\u0105 Boga, kt\u00f3ry sam jeden anio\u0142\u00f3w i ludzi uszcz\u0119\u015bliwi\u0107 zdo\u0142a szcz\u0119\u015bliwo\u015bci\u0105 pe\u0142n\u0105 i bezwzgl\u0119dn\u0105; \u017ce wszystkich zar\u00f3\u00adwno odkupi\u0142 Jezus Chrystus i przywr\u00f3ci\u0142 do godno\u015bci syn\u00f3w Bo\u017cych; \u017ce zatem \u0142\u0105\u00adczy ich w\u0119ze\u0142 prawdziwego braterstwa i mi\u0119dzy sob\u0105 i z Chrystusem Panem, kt\u00f3rego dla tej przyczyny Pismo \u015bw. nazywa „pierworodnym mi\u0119dzy wiel\u0105 braci<\/em>\u201d (Rz 8, 29); \u017ce wreszcie tak dobra natu\u00adry, jak dary \u0142aski nale\u017c\u0105 wsp\u00f3lnie i bez r\u00f3\u017cnicy do ca\u0142ego rodzaju ludzkiego, a wszyscy po spo\u0142u, z wyj\u0105tkiem niegod\u00adnych, s\u0105 dziedzicami Kr\u00f3lestwa Bo\u017cego. „Je\u015bli\u0107 synami, tedy\u0107 i dziedzicami, dzie\u00addzicami Bo\u017cymi, a wsp\u00f3\u0142dziedzicami Chry\u00adstusowymi<\/em>\u201d <\/em>(Rz 7, 17).<\/p>\r\n

Oto wierny wyraz obowi\u0105zk\u00f3w i praw, kt\u00f3rych uczy filozofia chrze\u015bcija\u0144ska. Gdyby ta na spo\u0142ecze\u0144stwo wywiera\u0142a wp\u0142yw sw\u00f3j zbawienny, czy\u017cby wnet nie ucich\u0142y spory?<\/p>\r\n

4. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wskazuje i daje lekarstwo na ule\u00adczenie chor\u00f3b moralnych. – Ko\u015bci\u00f3\u0142 pracuje nad wychowaniem i prawdziw\u0105 o\u015bwiat\u0105.<\/strong><\/p>\r\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119ty nie przestaje na wska\u00adzaniu drogi wiod\u0105cej do zdrowia, lecz nad\u00adto sam w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0105 podaje lekarstwo. Z ca\u0142ym wyt\u0119\u017ceniem pracuje on nad o\u015bwieceniem ludzi i wychowaniem w du\u00adchu owych zasad, kt\u00f3rych o\u017cywcze stru\u00admienie \u0142o\u017cyskiem, o ile mo\u017cna najszer\u00adszym, przez biskup\u00f3w i kap\u0142an\u00f3w popro\u00adwadzi\u0107 usi\u0142uje. Dalej stara si\u0119 do wn\u0119trza dusz wcisn\u0105\u0107 i nagi\u0105\u0107 wol\u0119 do pos\u0142usze\u0144\u00adstwa i poddania si\u0119 przepisom Bo\u017cym.<\/p>\r\n

Ot\u00f3\u017c w tym wzgl\u0119dzie g\u0142\u00f3wnym i nie\u00adzmiernie wa\u017cnym, bo rozstrzygaj\u0105cym o po\u017cytku zabieg\u00f3w, tj. w tym oddzia\u0142y\u00adwaniu na dusze ludzkie, objawia si\u0119 ca\u0142a pot\u0119ga Ko\u015bcio\u0142a. Te \u015brodki bowiem, kt\u00f3\u00adrych Ko\u015bci\u00f3\u0142 u\u017cywa do poruszenia dusz, udzielone mu zosta\u0142y od Chrystusa Pana w\u0142a\u015bnie w tym celu, i maj\u0105 dzielno\u015b\u0107 i sku\u00adteczno\u015b\u0107 swoj\u0105 od Boga sobie dan\u0105. Te \u015brodki same umiej\u0105 trafi\u0107 do wewn\u0119trznych tajnik\u00f3w serca i cz\u0142owieka ponagli\u0107 do te\u00adgo, aby spe\u0142nia\u0142 obowi\u0105zki swoje, aby na\u00admi\u0119tno\u015bci poskramia\u0142, Boga i bli\u017aniego ko\u00adcha\u0142 mi\u0142o\u015bci\u0105 doskona\u0142\u0105 i m\u0119\u017cnie pokony\u00adwa\u0142 wszystkie trudno\u015bci, kt\u00f3re przeszka\u00addzaj\u0105 post\u0119powi w cnotach.<\/p>\r\n

Aby poprze\u0107 twierdzenie przyk\u0142adem, do\u015b\u0107 cofn\u0105\u0107 si\u0119 w przesz\u0142o\u015b\u0107 na chwil\u0119. Rzeczy i fakty przypominamy, kt\u00f3rych nikt nie podaje w w\u0105tpliwo\u015b\u0107; \u017ce miano\u00adwicie zasady chrze\u015bcija\u0144skie odmieni\u0142y z gruntu spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u015bwieck\u0105, \u017ce skutkiem tego odrodzenia \u015bwiat nie tylko post\u0105pi\u0142 naprz\u00f3d, lecz ze \u015bmierci powr\u00f3ci\u0142 do \u017cy\u00adcia, i doszed\u0142 do takiej doskona\u0142o\u015bci, \u017ce nie by\u0142o wi\u0119kszej nigdy przedtem i nie b\u0119dzie w wiekach nast\u0119pnych; \u017ce wreszcie Jezus Chrystus jest tych dobrodziejstw przyczyn\u0105 i celem; jak od Niego wszystko pochodzi, tak wszystko do Niego odnosi\u0107 si\u0119 powinno. – Skoro r\u00f3d ludzki o\u015bwie\u00adcony \u015bwiat\u0142em Ewangelii \u015bw. pozna\u0142 wiel\u00adk\u0105 tajemnic\u0119 wcielenia S\u0142owa i odkupie\u00adnia ludzi, w\u00f3wczas duch Jezusa Chrystu\u00adsa przenikn\u0105\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwo; przesi\u0105k\u0142o ono na wskro\u015b Jego wiar\u0105, rozkazami i prawami!<\/p>\r\n

Je\u017celi przeto w og\u00f3le spo\u0142ecze\u0144stwo ludzkie b\u0119dzie uzdrowione, to jedynie uzdrowi je powr\u00f3t do \u017cycia i zasad chrze\u00ad\u015bcija\u0144skich!<\/strong> Spo\u0142ecze\u0144stwom bowiem roz\u00adk\u0142adaj\u0105cym si\u0119 s\u0142usznie to si\u0119 poleca, aby wr\u00f3ci\u0142y do swego pocz\u0105tku, je\u015bli chc\u0105 by\u0107 naprawione, gdy\u017c doskona\u0142o\u015b\u0107 wszelkie\u00adgo stworzenia polega na d\u0105\u017ceniu i osi\u0105\u00adgni\u0119ciu celu, dla jakiego zosta\u0142o ustano\u00adwione, tak i\u017cby pr\u0105dy i dzie\u0142a \u017cycia spo\u00ad\u0142ecznego ta sama wywo\u0142ywa\u0142a przyczyna, kt\u00f3ra da\u0142a pocz\u0105tek stowarzyszeniu. To\u00adte\u017c zboczenie od celu jest upadkiem – powr\u00f3t do celu, uzdrowieniem.<\/p>\r\n

To, co tutaj twierdzimy o ca\u0142ym ustro\u00adju spo\u0142ecznym, odnosi si\u0119 te\u017c najzupe\u0142\u00adniej do tej klasy obywateli, kt\u00f3ra \u017cyje z pracy i stanowi przewa\u017cn\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107.<\/p>\r\n

Nie nale\u017cy mniema\u0107, i\u017c Ko\u015bci\u00f3\u0142 tak wy\u00ad\u0142\u0105cznie oddaje si\u0119 u\u015bwi\u0105tobliwianiu dusz, \u017ce zaniedbuje wszystko, co \u015bmiertelne i ziemskie. – Co do klas roboczych, usilnie pragnie tego, aby d\u017awign\u0119\u0142y si\u0119 z n\u0119dzy i zyska\u0142y byt pomy\u015blniejszy.<\/p>\r\n

1. Ko\u015bci\u00f3\u0142 dopomaga do tego naprz\u00f3d zach\u0119\u00adceniem do \u017cycia prawdziwie chrze\u015bcija\u0144skiego i cnotliwego.<\/strong><\/p>\r\n

Niema\u0142o przyczynia si\u0119 do tego przez samo ju\u017c nauczanie i wzywanie ludzi do cnoty. Obyczaje bowiem chrze\u015bcija\u0144\u00adskie przestrzegane ca\u0142kowicie, w pewnej mierze dopomagaj\u0105 koniecznie do dobro\u00adbytu: bo jednaj\u0105 \u0142ask\u0119 u Boga, tego po\u00adcz\u0105tku i \u017ar\u00f3d\u0142a wszelkiego dobra; bo pow\u00ad\u015bci\u0105gaj\u0105 nadmierne pragnienie bogactw i po\u017c\u0105danie rozkoszy, tych dw\u00f3ch plag, kt\u00f3re zbyt cz\u0119sto czyni\u0105 cz\u0142owieka n\u0119dza\u00adrzem w\u015br\u00f3d dostatk\u00f3w i przepychu[5]<\/a>; oby\u00adczaje chrze\u015bcija\u0144skie poprzestaj\u0105c na skromnym urz\u0105dzeniu ca\u0142ego \u017cycia, uzu\u00adpe\u0142niaj\u0105 dochody oszcz\u0119dno\u015bci\u0105; strzeg\u0105 wreszcie od wyst\u0119pk\u00f3w, kt\u00f3re mszcz\u0105 nie tylko ma\u0142e ga\u0142\u0105zki, lecz tak\u017ce wielkie po\u00adsiad\u0142o\u015bci i bogate ojcowizny.<\/p>\r\n

2. Czynny wsp\u00f3\u0142udzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a w polepszeniu losu robotnik\u00f3w.<\/strong><\/p>\r\n

Opr\u00f3cz tego Ko\u015bci\u00f3\u0142 przysparza korzy\u00ad\u015bci klasom upo\u015bledzonym przez zak\u0142adanie instytucji, kt\u00f3re za odpowiednie uwa\u017ca dla z\u0142agodzenia niedostatku. W tym ro\u00addzaju dobrodziejstw Ko\u015bci\u00f3\u0142 tak dalece odznacza\u0142 si\u0119 zawsze, \u017ce w\u0142a\u015bni jego nie\u00adprzyjaciele nie szcz\u0119dzili mu w tym wzgl\u0119\u00addzie pochwa\u0142.<\/p>\r\n

W pierwszych chrze\u015bcijanach taka pa\u00adnowa\u0142a pot\u0119ga wzajemnej mi\u0142o\u015bci, \u017ce cz\u0119\u00adsto wyzbywali si\u0119 swych dostatk\u00f3w na rzecz ubogich, st\u0105d „\u017cadnego mi\u0119dzy nimi nie by\u0142o niedostatecznego<\/em>\u201d (Dz Ap 4). Diakonom, kt\u00f3rych osobno ustanowiono i wy\u015bwi\u0119cono w tym celu, Aposto\u0142owie po\u00adwierzyli rozdzielanie ja\u0142mu\u017cny codziennie, a sam \u015bw. Pawe\u0142, jakkolwiek zaj\u0119ty mocno trosk\u0105 o wszystkie ko\u015bcio\u0142y, nie waha\u0142 si\u0119 przedsi\u0119bra\u0107 licznych podr\u00f3\u017cy, aby osobi\u00ad\u015bcie nie\u015b\u0107 zapomog\u0119 chrze\u015bcijanom b\u0119d\u0105\u00adcym w potrzebie. Tertulian m\u00f3wi o sk\u0142ad\u00adkach dobrowolnych na ka\u017cdym zebraniu chrze\u015bcijan i nazywa je „depozytem mi\u0142o\u00ad\u015bci\u201d (deposita pietatis<\/em>), poniewa\u017c u\u017cywano ich „na utrzymanie i grzebanie ubogich<\/em>\u201d. – St\u0105d powsta\u0142 powoli maj\u0105tek ko\u015bcielny, kt\u00f3rego Ko\u015bci\u00f3\u0142 strzeg\u0142 zawsze z \u015bwi\u0119t\u0105 pieczo\u0142owito\u015bci\u0105, jako ojcowizny ubogich. Co wi\u0119cej: zdobywa\u0142 wsparcie dla n\u0119dzy przezwyci\u0119\u017caj\u0105c wstyd po\u0142\u0105czony z wy\u00adci\u0105ganiem r\u0119ki.<\/p>\r\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142, jako matka wsp\u00f3lna bogatych i ubogich, roznieciwszy mi\u0142o\u015b\u0107 w stopniu nader wysokim, ustanowi\u0142 stowarzyszenia zakonne i rozmaitym zak\u0142adom po\u017cytecz\u00adnym da\u0142 pocz\u0105tek, aby przy ich pomocy \u017caden rodzaj n\u0119dzy nie by\u0142 pozbawiony pociechy.<\/p>\r\n

Wprawdzie wielu dzi\u015b, tak samo jak niegdy\u015b poganie, czyni Ko\u015bcio\u0142owi zarzut z tej wspania\u0142ej mi\u0142o\u015bci, a na jej miejscu chcieliby postawi\u0107 dobroczynno\u015b\u0107 zakre\u00ad\u015blon\u0105 ustawami pa\u0144stwowymi. Lecz nie znajdzie si\u0119 sposobu na zast\u0105pienie tej mi\u0142o\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej, kt\u00f3ra by wylewa\u00ad\u0142a si\u0119 ca\u0142a na cudze po\u017cytki. Sam Ko\u015bci\u00f3\u0142 jedynie posiada tajemnic\u0119 mi\u0142o\u015bci, bo marna jest ka\u017cda mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra nie p\u0142ynie z najs\u0142odszego Serca Jezusa Chrystusa! – a b\u0142\u0105ka si\u0119 i oddala od Chrystusa Pana ten, kto si\u0119 od\u0142\u0105cza od Ko\u015bcio\u0142a\u201d.<\/p>\r\n

II. Opr\u00f3cz Ko\u015bcio\u0142a wszyscy powinni wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a\u0107 i pomaga\u0107 do polepszenia doli robotnik\u00f3w, a przede wszystkim pa\u0144stwo.<\/strong><\/p>\r\n

Niew\u0105tpliw\u0105 wszelako jest rzecz\u0105, \u017ce dla dopi\u0119cia zamierzonego celu u\u017cy\u0107 tak\u00ad\u017ce potrzeba \u015brodk\u00f3w ludzkich. Ci, kt\u00f3\u00adrych ta sprawa dotyczy, wszyscy bez wyj\u0105tku wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a\u0107 winni, ka\u017cdy w cz\u0105stce na\u0144 przypadaj\u0105cej. B\u0119dzie to po\u00adniek\u0105d odwzorowaniem rz\u0105dz\u0105cej w \u015bwiecie Opatrzno\u015bci. Widzimy bowiem, \u017ce wy\u00adpadki, kt\u00f3re od r\u00f3\u017cnych przyczyn zale\u017c\u0105, s\u0105 zbiorowym wynikiem zgodnego dzia\u0142a\u00adnia przyczyn.<\/p>\r\n

l. Ustawy pa\u0144stwowe powinny mie\u0107 na celu popraw\u0119 stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych, losu robotnika i zabezpieczenie jego bytu i jego praw.<\/strong><\/p>\r\n

W jakiej\u017ce wi\u0119c cz\u0119\u015bci od w\u0142adzy pa\u0144\u00adstwowej spodziewa\u0107 si\u0119 mo\u017cemy naprawy stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych?<\/p>\r\n

Przez w\u0142adz\u0119 pa\u0144stwow\u0105 tutaj rozumie\u00admy nie t\u0119 lub ow\u0105 form\u0119 rz\u0105d\u00f3w w tym lub owym narodzie, lecz w og\u00f3le w\u0142adz\u0119 pa\u0144stwow\u0105 tak\u0105, jakiej na mocy prawa przyrodzonego domaga si\u0119 zdrowy rozum i jakiej \u017c\u0105daj\u0105 te wyroki m\u0105dro\u015bci Bo\u017cej, kt\u00f3re przywiedli\u015bmy i wyja\u015bnili w Naszej encyklice o chrze\u015bcija\u0144skim urz\u0105dzeniu pa\u0144stw[6]<\/a>.<\/p>\r\n

Ow\u00f3\u017c ci, co pa\u0144stwem kieruj\u0105, przede wszystkim przyczyni\u0105 si\u0119, jak powinni, do pomy\u015blnego rozwi\u0105zania tej kwestii, je\u017celi w og\u00f3lno\u015bci przez ustawy i zlecenia swoje to sprawi\u0105, i\u017c z samego ukszta\u0142to\u00adwania i urz\u0105dzenia pa\u0144stwa bez trudno\u00ad\u015bci wykwitnie dobrobyt publiczny i pry\u00adwatny. Na tym zaiste zale\u017cy zadanie roz\u00adtropno\u015bci politycznej i obowi\u0105zek prze\u0142o\u00ad\u017conych.<\/p>\r\n

Do dobrobytu pa\u0144stw przyczyniaj\u0105 si\u0119 przede wszystkim najbardziej: czysto\u015b\u0107 obyczaj\u00f3w, porz\u0105dek i prawid\u0142owo\u015b\u0107 w stosunkach rodzinnych, poszanowanie religii i sprawiedliwo\u015bci, umiarkowane nak\u0142adanie i s\u0142uszny rozdzia\u0142 ci\u0119\u017car\u00f3w i podatk\u00f3w,<\/strong> wzrost przemys\u0142u i handlu, rozkwit gospodarstwa rolnego i inne rze\u00adczy podobne. Im wi\u0119cej b\u0119dzie tutaj po\u00adst\u0119pu, tym lepszy i szcz\u0119\u015bliwszy \u017cywot mie\u0107 b\u0119d\u0105 obywatele. – Za pomoc\u0105 \u015brod\u00adk\u00f3w wskazanych mog\u0105 kierownicy pa\u0144\u00adstwa i stanom innym przymno\u017cy\u0107 po\u017cytku i znacznie poprawi\u0107 los robotnik\u00f3w, a nie przekrocz\u0105 przez to zakresu \u015bcis\u0142ych praw swoich i nie popadn\u0105 w podejrzenie natr\u0119\u00adtnego wdzierania si\u0119 w sprawy cudze, bo na podstawie urz\u0119du swojego winna w\u0142a\u00addza mie\u0107 staranie o dobro pospolite. Im wi\u0119ksza znowu obfito\u015b\u0107 korzy\u015bci wyp\u0142ynie z tej opieki, tym mniej szuka\u0107 b\u0119dzie po\u00adtrzeba osobnych dr\u00f3g dla ratowania ro\u00adbotnik\u00f3w.<\/p>\r\n

Lecz ten wzgl\u0105d tak\u017ce (bli\u017cej zwi\u0105zany z przedmiotem naszym) winno si\u0119 wzi\u0105\u0107 pod rozwag\u0119, \u017ce pa\u0144stwo jest zar\u00f3wno dla dobra tak wielkich, jak i ma\u0142ych. Ubodzy nie inaczej ni\u017c bogaci, z prawa natury s\u0105 obywatelami, to znaczy: cz\u0105stkami praw\u00addziwymi i \u017cyj\u0105cymi, z kt\u00f3rych za po\u015bred\u00adnictwem rodzin sk\u0142ada si\u0119 ca\u0142o\u015b\u0107 pa\u0144stwa, a trzeba pami\u0119ta\u0107 i o tym, \u017ce w ka\u017cdym pa\u0144stwie maj\u0105 przewag\u0119 liczebn\u0105. Ponie\u00adwa\u017c za\u015b by\u0142oby rzecz\u0105 niedorzeczn\u0105 tro\u00adszczy\u0107 si\u0119 o jedn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 obywateli, a dru\u00adg\u0105 zaniedbywa\u0107, przeto w\u0142adza publiczna powinna poczyni\u0107 kroki potrzebne ku ochronie klasy robotniczej i jej in\u00adteres\u00f3w. Tego nie czyni\u0105c narusza pa\u0144\u00adstwo sprawiedliwo\u015b\u0107, kt\u00f3ra nakazuje od\u00adda\u0107 ka\u017cdemu, co mu si\u0119 nale\u017cy. M\u0105drze t\u0119 prawd\u0119 wypowiada \u015bw. Tomasz w tych s\u0142owach – „Jako cz\u0119\u015b\u0107 a ca\u0142o\u015b\u0107 poniek\u0105d jedno s\u0105, tak co nale\u017cy do ca\u0142o\u015bci, nale\u017cy poniek\u0105d do cz\u0119\u015bci<\/em>\u201d[7]<\/a>. A zatem mi\u0119dzy obowi\u0105zkami licznymi a ci\u0119\u017ckimi panuj\u0105\u00adcych, dba\u0142ych o dobro ludu, ten obowi\u0105\u00adzek jest na pierwszym miejscu, i\u017cby ka\u017c\u00addy stan otaczali opiek\u0105 r\u00f3wnomiern\u0105, czyli przestrzegali tej sprawiedliwo\u015bci, kt\u00f3ra zowie si\u0119 „rozdzielaj\u0105c\u0105\u201d, tj. kt\u00f3\u00adra oddaje ka\u017cdemu to, co mu si\u0119 nale\u017cy i co si\u0119 mu odda\u0107 powinno.<\/p>\r\n

Jakkolwiek wszyscy obywatele bez wy\u00adj\u0105tku powinni przyczynia\u0107 si\u0119 do dobra powszechnego, kt\u00f3re znowu naturalnym zwrotem rozdziela si\u0119 mi\u0119dzy jednostki, to przecie\u017c nie mog\u0105 tego uskuteczni\u0107 wszyscy w jednakowej mierze. Jakimkol\u00adwiek zmianom uleg\u0142yby formy rz\u0105du, zawsze w\u015br\u00f3d obywateli znajdzie si\u0119 r\u00f3\u017cnica stan\u00f3w, bez kt\u00f3rej spo\u0142ecze\u0144stwo ani istnie\u0107, ani nawet pomy\u015blane by\u0107 nie mo\u00ad\u017ce. Musz\u0105 by\u0107 koniecznie tacy, kt\u00f3rzy pra\u00adwa stanowi\u0105, kt\u00f3rzy wymierzaj\u0105 sprawie\u00addliwo\u015b\u0107, kt\u00f3rzy wreszcie rad\u0105 i powag\u0105 swoj\u0105 wp\u0142ywaj\u0105 na przebieg spraw, ju\u017c wewn\u0119trznych, ju\u017c wojennych. \u0179e ci lu\u00addzie musz\u0105 mie\u0107 pierwsze\u0144stwo i za\u00adj\u0105\u0107 najpocze\u015bniejsze miejsce w ka\u017cdym spo\u0142ecze\u0144stwie, o tym nikt nie w\u0105tpi; wszak\u017ce\u017c oni pracuj\u0105 bezpo\u015brednio oko\u0142o dobra publicznego i to w spos\u00f3b wybitny. Przeciwnie ludzie, kt\u00f3rzy si\u0119 zajmuj\u0105 przemys\u0142em, nie mog\u0105 przyk\u0142ada\u0107 si\u0119 do dobra publicznego ani w takim samym stopniu, ani w ten sam spos\u00f3b; jednak oni tak\u017ce, chocia\u017c po\u015brednio, s\u0142u\u017c\u0105 interesom spo\u0142ecze\u0144stwa. Poniewa\u017c dobro spo\u0142ecze\u0144\u00adstwa i pomy\u015blno\u015b\u0107 spo\u0142eczna powinny uzacnia\u0107 i udoskonala\u0107 ludzi, wi\u0119c te\u017c po\u00adwinny mie\u0107 na celu g\u0142\u00f3wnie umoralnienie spo\u0142ecze\u0144stwa i cnot\u0119. Do obowi\u0105zku je\u00addnak spo\u0142ecze\u0144stwa, urz\u0105dzonego nale\u017cy\u00adcie, nale\u017cy te\u017c dostarczenie dostatecznych d\u00f3br cielesnych i zewn\u0119trznych, jak m\u00f3\u00adwi \u015bw. Tomasz – „kt\u00f3rych u\u017cywanie po\u00adtrzebne jest do wykonywania cnoty<\/em>„[8]<\/a>.<\/p>\r\n

Ot\u00f3\u017c w przysparzaniu tych d\u00f3br najbar\u00addziej jest skuteczn\u0105 i potrzebn\u0105 praca ro\u00adbotnik\u00f3w czy to na polu, czy w fabry\u00adkach. Co wi\u0119cej, w tym wzgl\u0119dzie praca ich jest tak p\u0142odn\u0105 i dzieln\u0105, \u017ce najprawdziwiej twierdzi\u0107 mo\u017cna, i\u017c ona jest \u017ar\u00f3d\u0142em jedynym, z kt\u00f3rego wyp\u0142ywa bogactwo pa\u0144stwa. S\u0142uszno\u015b\u0107 zatem nakazuje pa\u0144stwu zaj\u0105\u0107 si\u0119 robotnikiem, i\u017cby z tego, czego dostarcza spo\u0142ecze\u0144\u00adstwu, i on tak\u017ce co\u015b otrzyma\u0142, aby mia\u0142 gdzie mieszka\u0107 i czym si\u0119 przyodzia\u0107, i aby tak, b\u0119d\u0105c zdrowym, l\u017cej d\u017awiga\u0142 brzemi\u0119 \u017cywota. St\u0105d wynika, \u017ce popiera\u0107 si\u0119 godzi wszystko, co jakkolwiek przy\u00adczyni\u0107 si\u0119 mo\u017ce do polepszenia doli robo\u00adtnik\u00f3w.<\/strong> Takie post\u0119powanie nikomu usz\u00adczerbku nie czyni, owszem, przynosi ko\u00adrzy\u015b\u0107 wszystkim, bo nader wa\u017cn\u0105 dla pa\u0144\u00adstwa jest rzecz\u0105, aby nie byli w n\u0119dzy i nieszcz\u0119\u015bliwymi ci w\u0142a\u015bnie, kt\u00f3rzy najniezb\u0119dniejsze dobra wytwarzaj\u0105.<\/p>\r\n

Jak ju\u017c powiedzieli\u015bmy, nie powinno pa\u0144stwo poch\u0142ania\u0107 i s\u0142usznej samodziel\u00adno\u015bci pozbawia\u0107 ani jednostki, ani rodzi\u00adny. Sprawiedliwe jest, aby jedno i drugie mia\u0142o swobod\u0119 dzia\u0142ania dop\u00f3ty, dop\u00f3ki to dzieje si\u0119 bez niczyjej szkody. Jednak\u00ad\u017ce obowi\u0105zkiem panuj\u0105cych jest czuwa\u00adnie nad og\u00f3\u0142em i jego cz\u0119\u015bciami: nad og\u00f3\u0142em, poniewa\u017c wedle porz\u0105dku natury opieka nad nim nale\u017cy do w\u0142adzy naczel\u00adnej tak dalece, i\u017c dobro pospolite jest nie tylko prawem najwy\u017cszym, lecz jest nad\u00adto ca\u0142\u0105 przyczyn\u0105 i celem w\u0142adzy; nad cz\u0105stkami, poniewa\u017c z prawa przyrodzo\u00adnego rz\u0105d nie powinien mie\u0107 na oku inte\u00adresu tych, co dzier\u017c\u0105 w\u0142adz\u0119, lecz dobro tych, co s\u0105 jej poddani. Tak\u0105 jest nauka i filozofii i wiary chrze\u015bcija\u0144skiej. Zre\u00adszt\u0105 w\u0142adza od Boga pochodzi i jest ucze\u00adstniczeniem w Jego najwy\u017cszej w\u0142adzy monarszej; ci zatem, kt\u00f3rzy s\u0105 jej piastunami, powinni j\u0105 sprawowa\u0107 na wz\u00f3r Boga samego, kt\u00f3rego ojcowskiej opieki doznaje zar\u00f3wno tak ka\u017cda jednostka z osobna jak i og\u00f3\u0142. Je\u017celi wi\u0119c czy to in\u00adteresy og\u00f3\u0142u, czy stosunki poszczeg\u00f3l\u00adnych stan\u00f3w zostan\u0105 naruszone lub tylko zagro\u017cone, a nie podobna temu zaradzi\u0107 w inny spos\u00f3b, w\u00f3wczas wkroczenie w\u0142a\u00addzy publicznej jest niezb\u0119dne.<\/p>\r\n

Dobro powszechne i jednostek wielce za\u015b zale\u017cy od tego, i\u017cby porz\u0105dek i pok\u00f3j panowa\u0142 wsz\u0119dzie; i\u017cby ca\u0142e urz\u0105dzenie \u017cycia domowego stosowa\u0142o si\u0119 do przy\u00adkaza\u0144 Bo\u017cych i zasad prawa przyrodzone\u00adgo; i\u017cby religi\u0119 szanowano i wykonywa\u00adno jej przepisy; i\u017cby kwit\u0142y obyczaje tak w \u017cyciu publicznym jak i w prywatnym; i\u017cby \u015bwi\u0119cie przestrzegano spra\u00adwiedliwo\u015bci, a nikt drugiego bezkarnie nie krzywdzi\u0142; izby wzrasta\u0142y zdrowe pokole\u00adnia ku podporze ojczyzny, a w razie po\u00adtrzeby i ku jej obronie.<\/strong> \u201d\u201d Dlatego te\u017c je\u00ad\u017celi si\u0119 zdarza, i\u017c zmowa robotnik\u00f3w opu\u00adszczaj\u0105cych lub zawieszaj\u0105cych prac\u0119 ugo\u00addzon\u0105, zagra\u017ca spokojowi publicznemu, \u017ce naturalne w\u0119z\u0142y rodzinne rozlu\u017aniaj\u0105 si\u0119 w\u015br\u00f3d ubogiej ludno\u015bci, \u017ce religijno\u015b\u0107 ro\u00adbotnik\u00f3w cierpi na tym, i\u017c nie daje si\u0119 im dostatecznej sposobno\u015bci do wype\u0142niania obowi\u0105zk\u00f3w wzgl\u0119dem Boga, \u017ce przeby\u00adwanie obojga p\u0142ci we fabrykach i inne zgubne pon\u0119ty wystawiaj\u0105 moralno\u015b\u0107 na niebezpiecze\u0144stwo, \u017ce przedsi\u0119biorcy obar\u00adczaj\u0105 robotnika niesprawiedliwymi ci\u0119\u017ca\u00adrami albo ubli\u017caj\u0105 jego godno\u015bci ludzkiej warunkami ha\u0144bi\u0105cymi, \u017ce szkod\u0119 si\u0119 wy\u00adrz\u0105dza zdrowiu prac\u0105 nadmiern\u0105, ani do wieku, ani do p\u0142ci nie zastosowan\u0105: to w ka\u017cdym z tych przypadk\u00f3w nale\u017cy u\u017cy\u0107 koniecznie, w pewnych granicach, si\u0142y zniewalaj\u0105cej i powagi ustaw. A granice owe zakre\u015bla ta sama przyczyna, kt\u00f3ra wywo\u0142a\u0142a pomoc ustawow\u0105; przeto usta\u00adwom nie wolno przedsi\u0119bra\u0107 nic wi\u0119cej i nie wolno i\u015b\u0107 dalej, ni\u017c wymaga koniecz\u00adno\u015b\u0107 zaradzenia nadu\u017cyciom lub usuni\u0119cia niebezpiecze\u0144stw.<\/p>\r\n

Wprawdzie prawa ka\u017cdej osoby powin\u00adny by\u0107 \u015bwi\u0119cie uszanowane, a pa\u0144stwo winno spokojne ich posiadanie obwaro\u00adwa\u0107 zapobiegaj\u0105c krzywdom i karz\u0105c je; lecz w obronie praw osobistych nale\u017cy szczeg\u00f3lnie uwzgl\u0119dnia\u0107 najni\u017c\u00adszych i ubogich. Bogaci bowiem, dostat\u00adkami jakoby wa\u0142em ochronnym otoczeni, nie tyle potrzebuj\u0105 opieki w\u0142adz; przeciw\u00adnie gmin ubogi pozbawiony tego zabez\u00adpieczenia, jakie daje maj\u0105tek, g\u0142\u00f3wnie skazany jest na pomoc pa\u0144stwow\u0105. Z tej przyczyny powinno pa\u0144stwo osobliwsz\u0105 mie\u0107 piecz\u0119 i staranie o zarobnikach, gdy\u017c nale\u017c\u0105 do znacznej liczby niezamo\u017cnych!<\/p>\r\n

2. Do czego szczeg\u00f3\u0142owo powinno si\u0119 prawo\u00addawstwo pa\u0144stwa odnosi\u0107?<\/strong><\/p>\r\n

a) Pa\u0144stwo winno swym prawodawstwem os\u0142o\u00adni\u0107 w\u0142asno\u015b\u0107 osobist\u0105.<\/strong><\/p>\r\n

Nie od rzeczy b\u0119dzie poruszy\u0107 tutaj kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w wielkiej donios\u0142o\u015bci. – Nasamprz\u00f3d rz\u0105d i ustawodawstwo po\u00adwinny bezpiecze\u0144stwem prawnym os\u0142oni\u0107 w\u0142asno\u015b\u0107 osobist\u0105. Wobec rozpasanej chci\u00adwo\u015bci bardzo potrzeba utrzymywa\u0107 gmin w karbach obowi\u0105zku, bo chocia\u017c wol\u00adno jest d\u0105\u017cy\u0107 do lepszego bytu, o ile nie sprzeciwia si\u0119 temu sprawiedliwo\u015b\u0107, to ta sama sprawiedliwo\u015b\u0107 zabrania i wzgl\u0105d na dobro powszechne nie dopuszcza uszczuplenia obcej w\u0142asno\u015bci lub napadania na cudze maj\u0105tki pod po\u00adzorem przeprowadzenia niedorzecz\u00adnej r\u00f3wno\u015bci! Oczywi\u015bcie, znaczna cz\u0119\u015b\u0107 robotnik\u00f3w woli poprawi\u0107 po\u0142o\u017ce\u00adnie swoje bez niczyjej krzywdy, niema\u0142o jednak jest takich, kt\u00f3rzy przesi\u0105kni\u0119ci zdro\u017cnymi zasadami i chciwi nowo\u015bci wszelkie poruszaj\u0105 spr\u0119\u017cyny, by wywo\u0142a\u0107 zamieszania i poci\u0105gn\u0105\u0107 innych do gwa\u0142\u00adt\u00f3w. Niechaj\u017ce w te nieporz\u0105dki wda si\u0119 powaga w\u0142adzy, a na\u0142o\u017cywszy w\u0119dzid\u0142o wichrzycielom, niechaj zachowa robotni\u00adk\u00f3w od zwodniczych podszept\u00f3w, a w\u0142a\u00ad\u015bcicieli od niebezpiecze\u0144stwa rabunku!<\/p>\r\n

b) Pa\u0144stwo ma czuwa\u0107 nad przyczynami bezro\u00adbocia (strajk\u00f3w) i je zawczasu usuwa\u0107.<\/strong><\/p>\r\n

Nierzadko praca przyd\u0142u\u017csza lub mo\u00adzolniejsza i zap\u0142ata uwa\u017cana za zbyt nisk\u0105, s\u0105 powodem, \u017ce robotnicy skutkiem zmo\u00adwy (strajku) zaprzestaj\u0105 pracy i zaprowa\u00addzaj\u0105 dobrowolnie bezrobocie. W\u0142adzy publicznej obowi\u0105zkiem jest zaradzi\u0107 tej cz\u0119sto przydarzaj\u0105cej si\u0119 a ci\u0119\u017ckiej niedo\u00adgodno\u015bci, bo owa bezczynno\u015b\u0107 (strajk) nie samym przedsi\u0119biorcom tylko, lecz tak\u017ce robotnikom szkod\u0119 przynosi, a handel i dobro powszechne o straty przyprawia; gdy za\u015b zazwyczaj strajk \u0142\u0105czy si\u0119 z gwa\u0142tami i rozruchami, wi\u0119c podaje cz\u0119sto spo\u00adk\u00f3j publiczny w niebezpiecze\u0144stwo. Tutaj b\u0119dzie skuteczniejsz\u0105 i zbawienniejsz\u0105 rze\u00adcz\u0105 powag\u0105 ustaw zawczasu usun\u0105\u0107 przy\u00adczyny zatarg\u00f3w mi\u0119dzy przedsi\u0119biorcami a robotnikami,<\/strong> a tym sposobem uprzedzi\u0107 z\u0142e i nie da\u0107 mu wybuchn\u0105\u0107.<\/p>\r\n

c) Pa\u0144stwo powinno opiek\u0105 sw\u0105 otoczy\u0107 do\u00adbra duchowe robotnik\u00f3w.<\/strong><\/p>\r\n

U robotnika nale\u017cy podobnie otoczy\u0107 opiek\u0105 pa\u0144stwow\u0105 wiele rzeczy, a prze\u00adde<\/strong> wszystkim dobra duchowe.<\/strong> \u0179ycie cia\u00ad\u0142a, jakkolwiek drogocenne i po\u017c\u0105dane, nie jest przecie\u017c ostatecznym celem naszego istnienia, lecz drog\u0105 i \u015brodkiem do udo\u00adskonalenia \u017cycia duchowego, przez pozna\u00adnie prawdy i mi\u0142o\u015b\u0107 dobra.<\/p>\r\n

Dusza ma wyryty na sobie obraz i po\u00addobie\u0144stwo Bo\u017ce i jest siedliskiem owej w\u0142adzy zwierzchniej, dla kt\u00f3rej rozka\u00adzano cz\u0142owiekowi panowa\u0107 nad tworami ni\u017cszymi, i dla po\u017cytku w\u0142asnego na us\u0142u\u00adgi swe obraca\u0107 wszystkie kraje i morza. „Nape\u0142niajcie ziemi\u0119 i czy\u0144cie j\u0105 sobie poddan\u0105: i panujcie nad rybami morskimi i nad ptactwem powietrznym i nad zwierz\u0119ty, kt\u00f3re si\u0119 ruszaj\u0105 na ziemi<\/em>\u201d(Rdz l, 28). W tym wzgl\u0119dzie wszyscy ludzie s\u0105 sobie r\u00f3wni i nie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 zgo\u0142a boga\u00adci od ubogich, panowie od s\u0142ug, ksi\u0105\u017c\u0119ta od poddanych, „bo ten\u017ce Pan wszystkich<\/em>\u201d (Rz 10, 12). Nikomu nie wolno naru\u00adsza\u0107 bezkarnie godno\u015bci cz\u0142owieka, kt\u00f3\u00adrym sam B\u00f3g z wielk\u0105 czci\u0105 rozporz\u0105dza, i nie godzi si\u0119 przeszkadza\u0107 mu w d\u0105\u017ceniu do tej doskona\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra drog\u0119 toruje do \u017cywota wiekuistego w niebie. Co wi\u0119\u00adcej, cz\u0142owiek nie mo\u017ce nawet z w\u0142asnego pop\u0119du prawnie przyzwoli\u0107 na to, i\u017cby post\u0119powano z nim niestosownie do jego natury i wzi\u0119to w niewol\u0119 ducha, bo nie idzie tu o prawa, kt\u00f3rymi cz\u0142owiek zawiaduje dowolnie, lecz o powinno\u015bci wzgl\u0119dem Boga, kt\u00f3re trzeba \u015bwi\u0119\u00adcie dochowa\u0107.<\/p>\r\n

St\u0105d wyp\u0142ywa potrzeba wstrzymania si\u0119 od zaj\u0119\u0107 i pracy w dni Pa\u0144skie.<\/strong> Nie mamy tu na my\u015bli za\u017cywania zgni\u0142ej bez\u00adczynno\u015bci, a tym mniej owego pr\u00f3\u017cnowa\u00adnia, jakiego wielu pragnie, kt\u00f3re wyst\u0119p\u00adkom sprzyja i popiera marnotrawienie grosza, lecz m\u00f3wimy wy\u0142\u0105cznie o wypo\u00adczynku po pracy u\u015bwi\u0119conym przez reli\u00adgi\u0119. W po\u0142\u0105czeniu z religi\u0105 wypoczynek odwodzi cz\u0142owieka od spraw i k\u0142opot\u00f3w \u017cycia codziennego na to, aby go przy\u00adwie\u015b\u0107 do rozpami\u0119tywania d\u00f3br niebie\u00adskich i do z\u0142o\u017cenia ho\u0142du powinnego Przedwiecznej Istocie. To stanowi w\u0142a\u015bci\u00adw\u0105 istot\u0119 i cel wypoczynku w dni \u015bwi\u0119te, kt\u00f3ry B\u00f3g i prawem osobnym w Starym Zakonie przykaza\u0142. „Pami\u0119taj, aby\u015b dzie\u0144 sobotni \u015bwi\u0119ci\u0142<\/em>\u201d (Wj 20, 8) – i poleci\u0142 w\u0142asnym przyk\u0142adem, bo pe\u0142nym znacze\u00adnia, tajemniczym owym spoczynkiem, kt\u00f3remu si\u0119 odda\u0142 tu\u017c po stworzeniu cz\u0142o\u00adwieka: „odpocz\u0105\u0142 w dzie\u0144 si\u00f3dmy od wszelkiego dzie\u0142a, kt\u00f3re sprawi\u0142<\/em>\u201d (Wj 3, 3).<\/p>\r\n

d) Pa\u0144stwo ma strzec robotnik\u00f3w przed wy\u00adzyskiem pracodawc\u00f3w.<\/strong><\/p>\r\n

Staj\u0105c w obronie d\u00f3br cielesnych i zewn\u0119trznych, powinna w\u0142adza publi\u00adczna nasamprz\u00f3d uwolni\u0107 robotnik\u00f3w od ucisku owych chciwc\u00f3w, kt\u00f3rzy \u017cadnej miary nie znaj\u0105c, w celach samolubnych wyzyskuj\u0105 ich, jakoby rzeczy martwe a nie ludzi. Ani sprawiedliwo\u015b\u0107, ani ludzko\u015b\u0107 nie pozwalaj\u0105 na to, aby wymaga\u0107 pracy w takiej ilo\u015bci, i\u017cby duch t\u0119pia\u0142, a cia\u0142o upada\u0142o ze znu\u017cenia. Jak wszystko w cz\u0142o\u00adwieku, tak i si\u0142a jego robocza ma granice \u015bci\u015ble zakre\u015blone, kt\u00f3rych nie mo\u017ce prze\u00adkroczy\u0107. Wzmaga si\u0119 ona wprawdzie przez \u0107wiczenie i wpraw\u0119, lecz pod tym warunkiem, \u017ce w por\u0119 zaniecha pracy i wypocznie. Baczy\u0107 wi\u0119c na to nale\u017cy, aby dzie\u0144 roboczy nie obejmowa\u0142 wi\u0119cej godzin, ni\u017c si\u0142y pozwalaj\u0105.<\/strong> Jak d\u0142ugie za\u015b by\u0107 powinny przerwy w pracy codziennej, o tym wyrokowa\u0107 nale\u017cy z uwzgl\u0119dnie\u00adniem rozmaitego rodzaju zaj\u0119\u0107, okoliczno\u00ad\u015bci, czas\u00f3w i miejsc i samego zdrowia ro\u00adbotnik\u00f3w. G\u00f3rnicy i robotnicy zatrudnie\u00adni w kopalniach maj\u0105 zaj\u0119cie uci\u0105\u017cliwsze i szkodliwsze zdrowiu od innych, wi\u0119c ci\u0119\u017cka praca ich powinna by\u0107 zr\u00f3wnowa\u00ad\u017cona odpowiednim skr\u00f3ceniem czasu ro\u00adboty. A zwa\u017ca\u0107 te\u017c trzeba na pory roku, bo temu samemu rodzajowi pracy cz\u0119sto podo\u0142a\u0107 mo\u017cna \u0142atwo w jednym czasie, w innym za\u015b albo z najwi\u0119ksz\u0105 trudno\u00ad\u015bci\u0105 tylko, albo zgo\u0142a podo\u0142a\u0107 nie mo\u017cna.<\/p>\r\n

e) Pa\u0144stwo powinno otoczy\u0107 sw\u0105 opiek\u0105 prace dzieci i niewiast.<\/strong><\/p>\r\n

Zreszt\u0105 tego by \u017c\u0105dano nies\u0142usznie od kobiety lub dziecka, co tylko z wyt\u0119\u00ad\u017ceniem si\u0142 mo\u017ce wykona\u0107 m\u0119\u017cczyzna zdro\u00adwy i w wieku dojrza\u0142ym. Owszem, bardzo tego pilnowa\u0107 nale\u017cy, i\u017cby dzieci nie wst\u0119powa\u0142y do fabryk przed tym wiekiem, w kt\u00f3rym cia\u0142o wraz z duchem dostatecz\u00adnie ju\u017c zm\u0119\u017cnia\u0142o. Si\u0142y bowiem kie\u0142kuj\u0105ce w latach dzieci\u0119cych, skutkiem przedwcze\u00adsnego wysilenia wiedniej\u0105 jak wiotkie ro\u015bliny, a gdy to nast\u0105pi, w\u00f3wczas prze\u00adpad\u0142 ca\u0142y rozw\u00f3j nast\u0119pny dziecka. Po\u00addobnie niestosowne s\u0105 niekt\u00f3re zatrudnie\u00adnia dla kobiet, urodzonych do zaj\u0119\u0107 do\u00admowych. Te zaj\u0119cia z natury swojej s\u0142u\u017c\u0105 ku obronie godno\u015bci niewie\u015bciej, u\u0142a\u00adtwiaj\u0105 wychowanie dzieci i przyczyniaj\u0105 pomy\u015blno\u015bci rodzicom.<\/p>\r\n

f) Pa\u0144stwo powinno postara\u0107 si\u0119 o odpoczy\u00adnek potrzebny dla robotnik\u00f3w.<\/strong><\/p>\r\n

W og\u00f3le robotnikom przyzna\u0107 nale\u017cy tyle wytchnienia, ile potrzeba dla odzy\u00adskania si\u0142 strawionych prac\u0105, bo\u0107 celem wypoczynku jest od\u015bwie\u017cenie zu\u017cytych si\u0142. Prawo do przerwy w pracy codziennej i do zupe\u0142nego jej zaniechania w dni Pa\u0144\u00adskie, jest wyra\u017anym lub domy\u015blnym wa\u00adrunkiem wszelkich uk\u0142ad\u00f3w mi\u0119dzy przed\u00adsi\u0119biorc\u0105 a robotnikiem; inaczej umowa nie by\u0142aby godziw\u0105, poniewa\u017c nikt nie mo\u017ce \u017c\u0105da\u0107 lub przyrzeka\u0107 pogwa\u0142cenia obowi\u0105zk\u00f3w, jakie cz\u0142owiek ma wzgl\u0119\u00addem Boga albo siebie samego.<\/p>\r\n

g) Pa\u0144stwo powinno czuwa\u0107 nad wysoko\u015bci\u0105 s\u0142usznie nale\u017c\u0105cej si\u0119 zap\u0142aty, aby ta zap\u0142ata nie by\u0142a tak nisk\u0105, i\u017cby nie wystarcza\u0142a na utrzyma\u00adnie.<\/strong><\/p>\r\n

Przechodzimy teraz do rzeczy niema\u00ad\u0142ego znaczenia, kt\u00f3ra musi by\u0107 dobrze zrozumiana, aby si\u0119 nie skrzywdzi\u0142o je\u00addnej lub drugiej strony. Wysoko\u015b\u0107 p\u0142acy oznacza si\u0119 za zgod\u0105 obop\u00f3ln\u0105; wi\u0119c wy\u00addawa\u0142oby si\u0119, \u017ce skoro kapitalista wyp\u0142a\u00adci\u0142 um\u00f3wione wynagrodzenie, ui\u015bci\u0142 si\u0119 w s\u0142owie i nie jest obowi\u0105zany do niczego, i \u017ce wtenczas tylko by\u0142aby pogwa\u0142co\u00adna sprawiedliwo\u015b\u0107, gdyby albo ten, co bie\u00adrze prac\u0119, wytr\u0105ci\u0142 co\u015b z zap\u0142aty, albo gdyby robotnik wzbrania\u0142 si\u0119 dostarczy\u0107 pracy ca\u0142kowitej; i \u017ce w tym razie jedy\u00adnie, a w \u017cadnym innym, usprawiedliwione jest wmieszanie si\u0119 w\u0142adzy pa\u0144stwowej, aby nikt nie zosta\u0142 skrzywdzony w swym prawie. \u201d\u201d Na to rozumowanie jednak nie zgodzi si\u0119 bez zastrze\u017ce\u0144 \u017caden sprawie\u00addliwy znawca stosunk\u00f3w, gdy\u017c nie jest ono zupe\u0142ne, brakuje mu ogniwa wielce wa\u017cnego. – Pracowa\u0107 bowiem, to znaczy trudzi\u0107 si\u0119 w celu uzyskania \u015brodk\u00f3w s\u0142u\u00ad\u017c\u0105cych do zaspokojenia potrzeb, a miano\u00adwicie do zachowania \u017cycia. „W pocie obli\u00adcza twego b\u0119dziesz po\u017cywa\u0142 chleba<\/em>\u201d (Rdz 3, 19). Dwojak\u0105 bowiem cech\u0119 ma w sobie wrodzon\u0105 praca: jest ona oso\u00adbist\u0105, poniewa\u017c si\u0142a dokonuj\u0105ca pra\u00adcy przywi\u0105zana jest do osoby i do tej\u017ce osoby z prawa natury nale\u017cy jako w\u0142a\u00adsno\u015b\u0107 u\u017cytkowa; jest ona potrzebn\u0105, po\u00adniewa\u017c bez jej owoc\u00f3w nie ob\u0119dzie si\u0119 cz\u0142owiek, je\u015bli chce \u017cycie zachowa\u0107, a za\u00adchowa\u0107 \u017cycie nakazuje to prawo przyro\u00addzone, kt\u00f3re ma pierwsze\u0144stwo przed ka\u017c\u00addym innym. Je\u017celi w pracy na to jedynie patrzymy, \u017ce jest osobist\u0105, to nie zacho\u00addzi \u017cadna w\u0105tpliwo\u015b\u0107, i\u017c wolno jest robotnikowi zni\u017cy\u0107 wysoko\u015b\u0107 um\u00f3wionej zap\u0142aty; jako bowiem z w\u0142asnej woli oddaje prac\u0119, tak te\u017c dobrowolnie mo\u017ce poprze\u00adsta\u0107 na drobnym wynagrodzeniu lub zrzec si\u0119 go zupe\u0142nie. – Lecz inaczej s\u0105dzi\u0107 wypadnie, je\u017celi wraz z przymiotem oso\u00adbisto\u015bci we\u017amiemy pod rozwag\u0119 przy\u00admiot potrzeby, kt\u00f3ry mo\u017cna od\u0142\u0105czy\u0107 w my\u015bli, nie za\u015b w rzeczywisto\u015bci. W rze\u00adczy samej zachowanie \u017cycia jest powin\u00adno\u015bci\u0105 obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 ka\u017cdego i nie mo\u017c\u00adna jej uchybi\u0107 bez pope\u0142nienia wyst\u0119pku. Z tej powinno\u015bci nieodzownie wy\u0142ania si\u0119 prawo do skutecznego poszukiwania \u015brod\u00adk\u00f3w podtrzymuj\u0105cych \u017cycie, a tych \u015brod\u00adk\u00f3w ca\u0142ej warstwie spo\u0142ecze\u0144stwa najni\u017c\u00adszej dostarcza wy\u0142\u0105cznie p\u0142aca uzyskana za prac\u0119. Przypu\u015bciwszy tedy, \u017ce robotnik i przedsi\u0119biorca dobrowoln\u0105 zawarli umo\u00adw\u0119, a mianowicie zgodzili si\u0119 obop\u00f3lnie na wysoko\u015b\u0107 i wymiar p\u0142acy – to ponad ich wol\u0105 istnieje jeszcze przyrodzone pra\u00adwo sprawiedliwo\u015bci, wy\u017csze i dawniejsze, kt\u00f3re wymaga, i\u017cby p\u0142aca wystarczy\u0142a ro\u00adbotnikowi oszcz\u0119dnemu i moralnemu na koszty utrzymania.<\/strong> Je\u017celi robotnik znaglony konieczno\u015bci\u0105 lub sk\u0142oniony obaw\u0105 przed gorszym nieszcz\u0119\u015bciem przyjmuje warunki trudne, kt\u00f3re cho\u0107by nie chcia\u0142, przyj\u0105\u0107 musi, bo narzuca je pracodawca lub jego po\u015brednik, to dzieje si\u0119 bezpra\u00adwie, przeciw kt\u00f3remu g\u0142os podnosi spra\u00adwiedliwo\u015b\u0107. – W tych jednak i podob\u00adnych im sprawach, gdy np. przyjdzie oznaczy\u0107 czas, przez kt\u00f3ry trwa\u0107 ma ro\u00adbota w rozmaitych zawodach, lub obmy\u015ble\u0107 \u015brodki ochronne dla zdrowia, we fa\u00adbrykach osobliwie – pa\u0144stwowa w\u0142adza \u0142atwo mog\u0142aby post\u0105pi\u0107 niestosownie, zw\u0142aszcza \u017ce r\u00f3\u017cnorodne s\u0105 okoliczno\u015bci przedmiotu, czas\u00f3w i miejsc; bezpieczniej zatem b\u0119dzie odst\u0105pi\u0107 te rzeczy do zbada\u00adnia i za\u0142atwienia osobnym izbom, czyli ra\u00addom, o kt\u00f3rych ni\u017cej, lub inn\u0105 obra\u0107 dro\u00adg\u0119, kt\u00f3r\u0105 by doszli robotnicy do praw swo\u00adich, za poparciem pa\u0144stwa, gdyby si\u0119 te\u00adgo okaza\u0142a potrzeba.<\/p>\r\n

Robotnik pobieraj\u0105cy p\u0142ac\u0119 do\u015b\u0107 wyso\u00adk\u0105, by starczy\u0142a na zaspokojenie potrzeb osobistych i rodziny, \u017cony i dzieci, je\u015bli jest rozs\u0105dny, b\u0119dzie si\u0119 stara\u0142 by\u0107 oszcz\u0119dnym, us\u0142ucha rady, kt\u00f3r\u0105 widocz\u00adnie mu daje sama natura, aby gdy ograni\u00adczy swe wydatki, co\u015b mu jeszcze pozosta\u00ad\u0142o, i aby tak oszcz\u0119dno\u015bci\u0105 przyj\u015b\u0107 do skromnego maj\u0105tku.<\/p>\r\n

h) Pa\u0144stwo ma u\u0142atwia\u0107 biedniejszym naby\u00adcie w\u0142asno\u015bci. Korzy\u015bci z tego p\u0142yn\u0105ce.<\/strong><\/p>\r\n

Widzieli\u015bmy, \u017ce kwestia spo\u0142eczna ko\u00adrzystnie rozwi\u0105zan\u0105 by\u0107 nie mo\u017ce inaczej, jeno przez stwierdzenie i uznanie tej prawdy, i\u017c w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna jest pra\u00adwowita i nietykalna. Nie dosy\u0107 na tym; w\u0142adza powinna w ustawodawstwie sprzy\u00adja\u0107 temu prawu, a przez stosowne zarz\u0105\u00addzenia zmierza\u0107 do tego, i\u017cby jak najlicz\u00adniejsza cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci pragn\u0119\u0142a uzy\u00adska\u0107 i zachowa\u0107 w\u0142asno\u015b\u0107. Je\u017celi to si\u0119 uda, \u015bwietne st\u0105d wynikn\u0105 korzy\u015bci, a przed innymi s\u0142uszniejszy b\u0119dzie roz\u00addzia\u0142 d\u00f3br doczesnych. W nast\u0119pstwie bo\u00adwiem zmian dokonanych w \u017cyciu spo\u00ad\u0142ecznym, ludno\u015b\u0107 miast rozpad\u0142a si\u0119 na dwie klasy przedzielone g\u0142\u0119bok\u0105 przepa\u00ad\u015bci\u0105. Z jednej strony grupa nadzwyczaj pot\u0119\u017cna, bo nadzwyczaj bogata, kt\u00f3ra za\u00adgarn\u0119\u0142a ca\u0142y przemys\u0142 i handel, w lot chwyta ka\u017cd\u0105 sposobno\u015b\u0107 wzbogacenia si\u0119 i na swoj\u0105 korzy\u015b\u0107 obraca, a nawet wp\u0142y\u00adwa niema\u0142o na zarz\u0105d pa\u0144stwa – z dru\u00adgiej strony s\u0142aba i uboga masa narodu rozj\u0105trzona i skora do zaburze\u0144. Ju\u017c za\u015b gdy lud powe\u017amie nadziej\u0119 nabycia ziem\u00adskiej posiad\u0142o\u015bci, zwolna oba stany zbli\u017c\u0105 si\u0119 do siebie po usuni\u0119ciu r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy wielkim bogactwem a ostatni\u0105 n\u0119dz\u0105. Nad\u00adto uzyska si\u0119 wi\u0119ksz\u0105 obfito\u015b\u0107 w p\u0142odach ziemi. Ludzie bowiem z wi\u0119ksz\u0105 ochot\u0105 i usilno\u015bci\u0105 bior\u0105 si\u0119 do pracy, gdy widz\u0105, \u017ce pracuj\u0105 na w\u0142asnym zagonie, a nawet sercem lgn\u0105 i przywi\u0105zuj\u0105 si\u0119 do roli, w\u0142a\u00adsnymi uprawionej r\u0119koma, bo wyczekuj\u0105 od niej nie tylko zaspokojenia g\u0142odu, lecz tak\u017ce wzgl\u0119dnej zamo\u017cno\u015bci dla siebie i dla swoich. Kt\u00f3\u017c za\u015b nie przyzna, \u017ce ta ochoczo\u015b\u0107 ducha znacznie podniesie uro\u00addzajno\u015b\u0107 ziemi i bogactwo spo\u0142eczne? St\u0105d znowu ta trzecia wyniknie korzy\u015b\u0107, \u017ce obywateli \u0142atwo b\u0119dzie zatrzyma\u0107 w tym pa\u0144stwie, w kt\u00f3rym ujrzeli \u015bwiat\u0142o dzienne, bo ludzie dla obcych kraj\u00f3w nie porzucaliby ojczyzny, gdyby ojczyzna da\u00adwa\u0142a im mo\u017cno\u015b\u0107 \u017cycia.<\/p>\r\n

i) Pa\u0144stwo nie powinno obci\u0105\u017ca\u0107 poddanych nadmiernymi podatkami.<\/strong><\/p>\r\n

Te korzy\u015bci jednak uzyska\u0107 mo\u017cna pod tym warunkiem jedynie, \u017ce maj\u0105tku prywatnego nie obci\u0105\u017cy si\u0119 nad si\u0142y wyg\u00f3rowanymi podatkami i dani\u00adnami. Nie ustawa ludzka, lecz natura da\u00ad\u0142a cz\u0142owiekowi prawo w\u0142asno\u015bci osobistej w\u0142adza publiczna nie mo\u017ce go zatem usu\u00adn\u0105\u0107, lecz tylko mo\u017ce u\u017cywanie jego ogra\u00adnicza\u0107 i godzi\u0107 z wymogami dobra pow\u00adszechnego. Pa\u0144stwo dzia\u0142a przeto wbrew sprawiedliwo\u015bci i ludzko\u015bci, je\u017celi tytu\u00ad\u0142em podatk\u00f3w z d\u00f3br prywatnych wi\u0119cej zabiera ni\u017c to s\u0142uszne.<\/p>\r\n

III. Wsp\u00f3\u0142udzia\u0142 pracodawc\u00f3w i robotni\u00adk\u00f3w w rozwi\u0105zaniu kwestii socjalnej. Jak sobie pomaga\u0107 maj\u0105?<\/strong><\/p>\r\n

Wreszcie pracodawcy i sami robotni\u00adcy wiele w tej sprawie mog\u0105 zdzia\u0142a\u0107, a to osobliwie przez przyst\u0105pienie do takich instytucji, kt\u00f3re nios\u0105 i stosown\u0105 pomoc ubogim i zbli\u017caj\u0105 do siebie oba stany. Tu nale\u017c\u0105: towarzystwa wzajemnej pomocy; sp\u00f3\u0142ki, staraniem os\u00f3b prywatnych za\u0142o\u00ad\u017cone w celu ubezpieczenia robotnik\u00f3w, ich wd\u00f3w i sier\u00f3t na wypadek nag\u0142ego nieszcz\u0119\u015bcia, choroby lub \u015bmierci; stowa\u00adrzyszenia dla rozszerzenia dobroczynnej opieki nad dzie\u0107mi obojga p\u0142ci, nad m\u0142o\u00addzie\u017c\u0105, a tak\u017ce nad doros\u0142ymi.<\/p>\r\n

l. Katolickie stowarzyszenia robotnicze.<\/strong><\/p>\r\n

Atoli pierwsze miejsce zajmuj\u0105 zwi\u0105\u00adzki robotnicze, kt\u00f3rych zadanie rozci\u0105ga si\u0119 na wszystkie prawie wymienione po\u00adtrzeby. Za przodk\u00f3w naszych cechy rze\u00admie\u015blnicze przez d\u0142ugi czas trzyma\u0142y si\u0119 dobrze, bo w istocie i rzemie\u015blnikom \u015bwiadczy\u0142y nieocenione przys\u0142ugi i same\u00admu przemys\u0142owi – jak to stwierdzaj\u0105 mnogie \u015bwiadectwa – przysporzy\u0142y \u015bwiet\u00adno\u015bci i wzrostu. Teraz gdy post\u0105pi\u0142a o\u015bwiata, gdy zwyczaje si\u0119 zmieni\u0142y i wzmog\u0142y potrzeby codziennego \u017cycia, oczywista zachodzi potrzeba zastosowania owych zwi\u0105zk\u00f3w do warunk\u00f3w obecnych. Z przyjemno\u015bci\u0105 spostrzegamy, \u017ce coraz wi\u0119cej powstaje tego rodzaju stowarzy\u00adsze\u0144: czy to samych robotnik\u00f3w, czy przedstawicieli obu stan\u00f3w, a \u017cyczy\u0107 tyl\u00adko wypada, aby ros\u0142y w liczb\u0119 i si\u0142y. Cho\u00adcia\u017c m\u00f3wili\u015bmy o nich ju\u017c nieraz, to jed\u00adnak i na tym miejscu chcemy okaza\u0107, \u017ce bardzo s\u0105 na czasie i maj\u0105 prawo istnie\u00adnia, a oraz napomkniemy o ich organi\u00adzacji i zadaniu.<\/p>\r\n

Niedostateczno\u015b\u0107 si\u0142 w\u0142asnych pozna\u00adna z do\u015bwiadczenia, sk\u0142ania cz\u0142owieka i po\u00adbudza do tego, by \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z innymi i szu\u00adka\u0142 u nich pomocy. Pismo \u015bw. powiada, \u017ce „lepiej dwiema by\u0107 spo\u0142em ni\u017c jedne\u00admu, albowiem maj\u0105 po\u017cytek ze swego to\u00adwarzystwa; je\u015bli jeden upadnie, drugi go podeprze. Biada samemu, je\u015bli upadnie, nie ma, kto by go podni\u00f3s\u0142<\/em>\u201d (Koh 4, 9). A na innym miejscu m\u00f3wi, \u017ce „brat, kt\u00f3ry by\u00adwa wspomaga\u0144 od brata, jako miasto mo\u00adcne<\/em>\u201d (Prz 18, 19). Folguj\u0105c tej sk\u0142onno\u00ad\u015bci wrodzonej staje si\u0119 cz\u0142owiek cz\u0142on\u00adkiem spo\u0142eczno\u015bci pa\u0144stwowej; opr\u00f3cz te\u00adgo za\u015b ch\u0119tnie si\u0119 \u0142\u0105czy ze wsp\u00f3\u0142obywate\u00adlami w\u0119z\u0142em innych jeszcze stowarzy\u00adsze\u0144. Odmienno\u015b\u0107 cel\u00f3w najbli\u017cszych znaczn\u0105 stwarza r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy tymi zwi\u0105zkami a wielk\u0105 ow\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105. Cel bowiem wytkni\u0119ty pa\u0144stwu dotyczy wszystkich obywateli, bo jest nim dobro powszechne, w kt\u00f3rym uczestniczy\u0107 ma\u00adj\u0105 prawo wszyscy razem i ka\u017cdy z oso\u00adbna, w cz\u0119\u015bci odpowiedniej. St\u0105d pa\u0144stwo zowie si\u0119 rzecz\u0105 pospolit\u0105, poniewa\u017c \u0142\u0105czy ludzi dla dobra pospolitego[9]<\/a>. Przeciwnie uchodz\u0105 za prywatne i s\u0105 pry\u00adwatnymi te stowarzyszenia, kt\u00f3re w jego obr\u0119bie powstaj\u0105, poniewa\u017c celem ich naj\u00adbli\u017cszym jest korzy\u015b\u0107 prywatna, przypada\u00adj\u0105ca samym tylko stowarzyszonym. „To jest bowiem stowarzyszenie prywatne <\/em>– jak uczy \u015bw. Tomasz – kt\u00f3re powstaje dla za\u0142atwienia sprawy prywatnej, np. gdy dw\u00f3ch lub trzech wchodzi w sp\u00f3\u0142k\u0119 dla prowadzenia handlu<\/em>\u201d[10]<\/a>. A chocia\u017c stowarzyszenia prywatne istniej\u0105 w pa\u0144stwie i jego s\u0105 cz\u0119\u015bciami, to przecie\u017c w og\u00f3le m\u00f3wi\u0105c, pa\u0144stwo nie ma prawa zabroni\u0107 ich istnienia. Wszak\u017ce prawo natury po\u00adzwala cz\u0142owiekowi tworzy\u0107 stowarzysze\u00adnia, a pa\u0144stwo ustanowione jest dla ochrony prawa natury, nie za\u015b dla jego zag\u0142ady; gdyby zatem pa\u0144stwo zakazywa\u00ad\u0142o obywatelom \u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w stowarzyszenia, w\u00f3wczas popad\u0142oby w sprzeczno\u015b\u0107 ze sob\u0105 samym, bo jak zwi\u0105zkom prywat\u00adnym, tak i pa\u0144stwu pocz\u0105tek da\u0142a jedna i ta sama przyczyna, a mianowicie pop\u0119d wrodzony do \u017cycia towarzyskiego. – By\u00adwaj\u0105 niekiedy czasy, w kt\u00f3rych pa\u0144stwo s\u0142usznie mo\u017ce wyst\u0105pi\u0107 przeciw ta\u00adkim stowarzyszeniom; dzieje si\u0119 to szczeg\u00f3lnie wtedy, gdy zak\u0142adaj\u0105 sobie cele widocznie niezgodne z uczciwo\u015bci\u0105, sprawiedliwo\u015bci\u0105 i dobrem powszechnym. W takich przypadkach pa\u0144stwo sprawie\u00addliwie powinno przeszkodzi\u0107 temu, i\u017cby stowarzyszenie powsta\u0142o, a ju\u017c istniej\u0105ce rozwi\u0105\u017ce; wielkiej atoli do\u0142o\u017cy ogl\u0119dno\u015bci, by nie \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 na si\u0119 zarzutu ukr\u00f3\u00adcania swob\u00f3d obywatelskich, ani te\u017c, by pod pozorem dobra powszechnego nie postanowi\u0107 czego\u015b, czego rozum nie po\u00adchwala. O tyle bowiem nale\u017cy si\u0119 pos\u0142u\u00adsze\u0144stwo ustawom, o ile zgadzaj\u0105 si\u0119 ze zdrowym rozumem, a zatem i z odwiecz\u00adnym prawem Bo\u017cym!<\/strong>[11]<\/a><\/p>\r\n

2. Prawo stowarzysze\u0144 przys\u0142uguje tak\u017ce sto\u00adwarzyszeniom religijnym i zakonnym.<\/strong><\/p>\r\n

Tutaj mamy na my\u015bli te bractwa, sto\u00adwarzyszenia i zgromadzenia zakonne, kt\u00f3\u00adre \u017cywot sw\u00f3j zawdzi\u0119czaj\u0105 powadze Ko\u00ad\u015bcio\u0142a i ofiarno\u015bci wiernych. Jakie z nich po\u017cytki odni\u00f3s\u0142 rodzaj ludzki, o tym po na\u00adsze czasy \u015bwiadczy historia. Je\u017celi do g\u0142o\u00adsu przyjdzie rozum, to zawyrokuje, \u017ce owe stowarzyszenia powsta\u0142y z godziwych przyczyn, wi\u0119c byt sw\u00f3j na podstawie prawa przyrodzonego opieraj\u0105, pod wzgl\u0119\u00addem za\u015b swego stosunku do religii nie podlegaj\u0105 innej kontroli, jeno ko\u015bcielnej. Przeto w\u0142adza pa\u0144stwowa nie mo\u017ce do nich \u017cadnych praw ro\u015bci\u0107 sobie ani bra\u0107 zarz\u0105d ich w swe r\u0119ce; przeciwnie, z obo\u00adwi\u0105zku swego powinien rz\u0105d szanowa\u0107 je, zachowywa\u0107 i broni\u0107 od krzywdy, je\u015bli tego b\u0119dzie potrzeba. \u0179e dzia\u0107 si\u0119 zwyk\u0142o inaczej, to widzimy w naszym zw\u0142aszcza wieku. W wielu miejscach pa\u0144stwo tego rodzaju stowarzyszeniom krzywd\u0119 wyrz\u0105\u00addzi\u0142o i to wielorak\u0105: skr\u0119powa\u0142o je p\u0119tami ustaw politycznych, pozbawi\u0142o przywile\u00adj\u00f3w osoby prawnej, wyzu\u0142o z maj\u0105tku! A przecie prawo do tego maj\u0105tku mia\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142, mieli poszczeg\u00f3lni cz\u0142onkowie, mieli zapisodawcy, mieli wreszcie ci, dla kt\u00f3rych korzy\u015bci i ulgi by\u0142 maj\u0105tek przeznaczony! St\u0105d nie mo\u017cemy pohamowa\u0107 bole\u015bci Naszej spowodowanej tak nie\u00adsprawiedliw\u0105 i zgubn\u0105 grabie\u017c\u0105, tym bar\u00addziej i\u017c widzimy, \u017ce stowarzyszeniom m\u0119\u00ad\u017c\u00f3w katolickich, spokojnym i ze wszech miar po\u017cytecznym zamyka si\u0119 drog\u0119, a r\u00f3wnocze\u015bnie twierdzi si\u0119, \u017ce ustawy pozwalaj\u0105 stowarzysza\u0107 si\u0119. I w istocie t\u0119 wolno\u015b\u0107 hojn\u0105 r\u0119k\u0105 daje si\u0119 ludziom \u017cywi\u0105cym zamiary zgubne dla religii i pa\u0144stwa!<\/p>\r\n

3. Stowarzyszenia katolickich robotnik\u00f3w s\u0105 bardzo odpowiednie i na czasie.<\/strong><\/p>\r\n

W \u017cadnym innym czasie nie istnia\u0142a z pewno\u015bci\u0105 taka mnogo\u015b\u0107 jak dzi\u015b stowa\u00adrzysze\u0144 wszelkiego rodzaju, a szczeg\u00f3lnie robotniczych. Nie mamy zamiaru zasta\u00adnawia\u0107 si\u0119 na tym miejscu nad tym, sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142y, dok\u0105d d\u0105\u017c\u0105, jakimi id\u0105 droga\u00admi. Takie jest jednak mniemanie pow\u00adszechne, stwierdzone faktami, \u017ce po naj\u00adwi\u0119kszej cz\u0119\u015bci na czele ich stoj\u0105 przy\u00adw\u00f3dcy tajni, a rz\u0105dz\u0105 w duchu nieprzy\u00adjaznym dla chrze\u015bcija\u0144stwa i dobra po\u00adspolitego; narzucaj\u0105c si\u0119 za\u015b na kierowni\u00adk\u00f3w ca\u0142ego stanu robotniczego to spra\u00adwiaj\u0105, i\u017c za kar\u0119 oporu niedostatek znosi\u0107 musz\u0105 ci, kt\u00f3rzy nie chc\u0105 z nimi si\u0119 \u0142\u0105\u00adczy\u0107. – W tym stanie rzeczy zostaje ro\u00adbotnikom chrze\u015bcija\u0144skim do wyboru jedno z dwojga: albo przysta\u0107 do zwi\u0105zk\u00f3w, w kt\u00f3rych religia nara\u017cona jest na niebez\u00adpiecze\u0144stwo, albo osobne tworzy\u0107 stowa\u00adrzyszenia i jednoczy\u0107 si\u0142y w tym celu, by mo\u017cna by\u0142o oprze\u0107 si\u0119 przyt\u0142aczaj\u0105cemu i niezno\u015bnemu naciskowi. \u0179e tej drugiej rzeczy trzeba \u017cyczy\u0107 sobie, czy mo\u017ce cho\u0107by na chwil\u0119 w\u0105tpi\u0107 o tym, ktokol\u00adwiek nie chce najwi\u0119kszego dobra ludz\u00adkiego wystawi\u0107 na oczywiste niebezpie\u00adcze\u0144stwo?<\/p>\r\n

Na gor\u0105ce uznanie zas\u0142uguj\u0105 ci liczni m\u0119\u017cowie nasi, kt\u00f3rzy zrozumiawszy po\u00adtrzeby czasu, szukaj\u0105 i do\u015bwiadczaj\u0105 go\u00addziwych sposob\u00f3w polepszenia robotni\u00adkom doli. Zaj\u0105wszy si\u0119 ich obron\u0105 usi\u0142uj\u0105 podnie\u015b\u0107 dobrobyt rodzin i jednostek, upo\u00adrz\u0105dkowa\u0107 w duchu s\u0142uszno\u015bci wzajemne stosunki mi\u0119dzy robotnikami i chlebodaw\u00adcami, o\u017cywi\u0107 wreszcie i wzmocni\u0107 w obu stanach poczucie obowi\u0105zku i zachowywa\u00adnie przepis\u00f3w ewangelicznych, kt\u00f3re od\u00adci\u0105gaj\u0105c cz\u0142owieka od nieumiarkowania, ka\u017c\u0105 zachowa\u0107 si\u0119 w s\u0142usznych granicach i w\u015br\u00f3d najwi\u0119kszych r\u00f3\u017cnic w stanowi\u00adskach i w stanie maj\u0105tkowym, podtrzy\u00admuj\u0105 zgod\u0119 i \u0142ad w spo\u0142ecze\u0144stwie. Wi\u00addzimy, \u017ce dla tej przyczyny cz\u0119stokro\u0107 znakomici m\u0119\u017cowie odbywaj\u0105 zgromadze\u00adnia, aby wymieni\u0107 swe zdania, zespoli\u0107 si\u0142y i obmy\u015ble\u0107 \u015brodki najbezpieczniej wio\u00add\u0105ce do celu. Inni zn\u00f3w r\u00f3\u017cnych r\u0119ko\u00addzielnik\u00f3w \u0142\u0105cz\u0105 w odpowiednie stowarzy\u00adszenia, wspieraj\u0105 rad\u0105 i czynem, zaopatru\u00adj\u0105 w uczciw\u0105 a korzystn\u0105 prac\u0119. Biskupi dodaj\u0105 zach\u0119ty i udzielaj\u0105 opieki, za ich upowa\u017cnieniem wielu z kleru \u015bwieckiego i zakonnego pracuje troskliwie nad dobrem duchowym stowarzyszonych. W ko\u0144cu nie brak tak\u017ce katolik\u00f3w, w\u0142a\u00ad\u015bcicieli znacznych maj\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3rzy do\u00adbrowolnie staj\u0105c niejako w rz\u0119dzie robot\u00adnik\u00f3w, zak\u0142adaj\u0105 i uposa\u017caj\u0105 bogato sp\u00f3\u0142ki przer\u00f3\u017cne, aby za ich pomoc\u0105 m\u00f3g\u0142 robotnik nie tylko bie\u017c\u0105ce potrzeby zaspo\u00adkoi\u0107 z \u0142atwo\u015bci\u0105, lecz tak\u017ce przy pracy ze\u00adbra\u0107 zapas na przyzwoite utrzymanie w wieku p\u00f3\u017aniejszym. Nie trzeba szeroko rozwodzi\u0107 si\u0119 nad tym, gdy\u017c nadto s\u0105 zna\u00adne przys\u0142ugi, kt\u00f3re odda\u0142a spo\u0142ecze\u0144stwu ta wszechstronna i gorliwa czynno\u015b\u0107. St\u0105d te\u017c i na przysz\u0142o\u015b\u0107 \u017cywimy jak najlepsze nadzieje, byleby te stowarzyszenia wy\u00adtrwale krzewi\u0142y si\u0119, a rozumne mia\u0142y kie\u00adrownictwo. Niech\u017ce pa\u0144stwo zaopiekuje si\u0119 tymi zwi\u0105zkami opartymi na prawie, niech si\u0119 jednak nie wdziera w ich we\u00adwn\u0119trzne sprawy; \u017cycie bowiem tryska z wewn\u0119trznych \u017ar\u00f3de\u0142, a \u0142atwo zamiera pod dzia\u0142aniem wp\u0142yw\u00f3w postronnych.<\/p>\r\n

4. Jak powinny katolickie stowarzyszenia ro\u00adbotnicze by\u0107 urz\u0105dzone i prowadzone?<\/strong><\/p>\r\n

Stowarzyszeniom potrzeba oczywi\u015bcie porz\u0105dku i roztropnej karno\u015bci, aby panowa\u0142a zgoda w dzia\u0142aniu i jedno\u015b\u0107 w d\u0105\u017cno\u015bciach.<\/p>\r\n

Je\u017celi przeto niezale\u017cnie od pa\u0144stwa, obywatele maj\u0105 prawo stowarzyszania si\u0119, a maj\u0105 je w istocie, to musz\u0105 mie\u0107 tak\u017ce prawo do uk\u0142adania dla swych zwi\u0105zk\u00f3w statut\u00f3w i regulamin\u00f3w, jakie uznaj\u0105 za najodpowiedniejsze dla celu.<\/p>\r\n

Nie mo\u017cna, zdaniem naszym, okre\u015bli\u0107 z g\u00f3ry i uj\u0105\u0107 w sta\u0142e prawid\u0142a szczeg\u00f3\u0142\u00f3w tej organizacji, gdy\u017c orzeka o nich duch ka\u017cdego narodu, do\u015bwiadczenie nabyte pr\u00f3bami, rodzaj i skuteczno\u015b\u0107 zaj\u015b\u0107, roz\u00adleg\u0142o\u015b\u0107 stosunk\u00f3w, a w ko\u0144cu inne jeszcze okoliczno\u015bci rzeczy i czas\u00f3w, kt\u00f3re wypa\u00adda bra\u0107 roztropnie w rachub\u0119.<\/p>\r\n

Doj\u015bcie do celu drog\u0105 najkr\u00f3tsz\u0105 i naj\u00adprostsz\u0105 powinno by\u0107 tutaj g\u0142\u00f3wnym pra\u00adwem i postanowieniem zasadniczym, cel za\u015b na tym polega, i\u017cby ka\u017cdemu ze sto\u00adwarzyszonych przyby\u0142o jak najwi\u0119cej d\u00f3br, odnosz\u0105cych si\u0119 do cia\u0142a, duszy i maj\u0105tku.<\/p>\r\n

Jasnym i oczywistym jest, \u017ce za naj\u00adwa\u017cniejsz\u0105 spraw\u0119 trzeba uwa\u017ca\u0107 wzrost pobo\u017cno\u015bci i dobrych obyczaj\u00f3w; ten wzgl\u0105d przed wszystkimi innymi przeja\u00adwia\u0107 si\u0119 powinien w ca\u0142ym urz\u0105dzeniu stowarzysze\u0144. Inaczej zwyrodnia\u0142yby i nie o wiele przewy\u017cszy\u0142yby te zwi\u0105zki, w kt\u00f3\u00adrych o religi\u0119 nie dbaj\u0105 wcale. Wreszcie c\u00f3\u017c pomo\u017ce robotnikowi, \u017ce za pomoc\u0105 stowarzyszenia dorobi si\u0119 dostatku ziem\u00adskiego, je\u017celi dla braku strawy duchowej zbawienie jego b\u0119dzie w niebezpiecze\u0144\u00adstwie? „C\u00f3\u017c pomo\u017ce cz\u0142owiekowi, je\u015bliby wszystek \u015bwiat zyska\u0142, a na duszy swej szkod\u0119 poni\u00f3s\u0142!?<\/em>\u201d (Mt 16, 26). Cech\u0119, wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 chrze\u015bcijanina od poganina, Chrystus Pan podaje w nast\u0119puj\u0105cych s\u0142o\u00adwach: „Tego wszystkiego poganie pilnie szukaj\u0105… Szukajcie\u017c tedy naprz\u00f3d kr\u00f3le\u00adstwa Bo\u017cego i sprawiedliwo\u015bci jego, a to wszystko b\u0119dzie wam przydano<\/em>\u201d (Mt 6, 32). Poczynaj\u0105c zatem od Boga, niech za\u00adrz\u0105d miejsce naczelne wyznaczy trosce o wykszta\u0142cenie religijne, by ka\u017cdy z cz\u0142onk\u00f3w pozna\u0142 obowi\u0105zki swoje wzgl\u0119\u00addem Boga; by dok\u0142adnie wiedzia\u0142, w co wierzy\u0107, czego si\u0119 spodziewa\u0107 i co czy\u00adni\u0107 dla szcz\u0119\u015bliwo\u015bci wiecznej, by zdo\u0142a\u0142 si\u0119 ustrzec kr\u0105\u017c\u0105cych b\u0142\u0119d\u00f3w i r\u00f3\u017cnora\u00adkiego zepsucia. Niechaj robotnik przywy\u00adknie czci\u0107 Boga, piel\u0119gnowa\u0107 uczucia po\u00adbo\u017cno\u015bci, a w szczeg\u00f3lno\u015bci \u015bwi\u0119ci\u0107 dni \u015bwi\u0119te. Niechaj nauczy si\u0119 wsp\u00f3ln\u0105 matk\u0119 wiernych, Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw., szanowa\u0107 i za\u00adchowywa\u0107 jego przykazania, a tak\u017ce przyjmowa\u0107 sakramenty \u015bw., kt\u00f3re z usta\u00adnowienia Bo\u017cego g\u0142adz\u0105 winy grzechowe, a dusz\u0119 czyni\u0105 \u015bwi\u0119t\u0105.<\/strong><\/p>\r\n

Gdy religia za podstaw\u0119 s\u0142u\u017cy\u0107 b\u0119dzie wszystkim przepisom obowi\u0105zuj\u0105cym sto\u00adwarzyszenia, to ju\u017c \u0142atwo przyjdzie tak u\u0142o\u017cy\u0107 stosunki wzajemne cz\u0142onk\u00f3w, i\u017c si\u0119 po\u017cyciu wsp\u00f3lnemu zapewni spok\u00f3j i powodzenie.<\/p>\r\n

Urz\u0119dy trzeba rozdziela\u0107 z ustawicznym uwzgl\u0119dnianiem dobra wsp\u00f3lnego i tak, i\u017cby skutkiem nier\u00f3wno\u015bci nie ucierpia\u0142a zgoda. Wielce wa\u017cn\u0105 jest rzecz\u0105, by urz\u0119dy rozdawano roztropnie i ka\u017cdemu przepisano dok\u0142adnie zakres dzia\u0142ania, bo w ten spos\u00f3b zapobiega si\u0119 krzywdom.<\/p>\r\n

Maj\u0105tkiem wsp\u00f3lnym trzeba zarz\u0105dza\u0107 sumiennie, a miar\u0119 pomocy niech stanowi potrzeba ka\u017cdego ze stowarzyszonych; niechaj te\u017c b\u0119dzie harmonia mi\u0119dzy pra\u00adwami i obowi\u0105zkami pracodawc\u00f3w a pra\u00adwami i obowi\u0105zkami robotnik\u00f3w.<\/p>\r\n

Poniewa\u017c jedni lub drudzy mog\u0105 nie\u00adkiedy czu\u0107 si\u0119 pokrzywdzonymi, wi\u0119c po\u00ad\u017c\u0105dan\u0105 jest rzecz\u0105, i\u017cby ustawy towarzy\u00adstwa nakazywa\u0142y wybra\u0107 w tym przy\u00adpadku z cz\u0142onk\u00f3w stowarzyszenia m\u0119\u017c\u00f3w roztropnych a nieposzlakowanych, by s\u0105\u00addem polubownym sp\u00f3r si\u0119 zako\u0144czy\u0142.<\/p>\r\n

I tego r\u00f3wnie\u017c bardzo pilnowa\u0107 nale\u017cy, i\u017cby robotnikom nie brak\u0142o pracy i \u017ceby istnia\u0142 fundusz, z kt\u00f3rego mo\u017cna by udzie\u00adla\u0107 zapom\u00f3g cz\u0142onkom, i to nie tylko w czasie nie przewidzianego przesilenia i zastoju w przemy\u015ble, lecz tak\u017ce wtedy, gdy ich przyci\u015bnie choroba, wiek s\u0119dzi\u00adwy lub jakiekolwiek nieszcz\u0119\u015bcie.<\/p>\r\n

5. Korzy\u015bci ze stowarzysze\u0144 robotnik\u00f3w ka\u00adtolickich.<\/strong><\/p>\r\n

a) Korzy\u015bci materialne.<\/strong><\/p>\r\n

Postanowienia te wystarcz\u0105 ku pora\u00adtowaniu ubo\u017cszych, byleby ich przestrze\u00adgano ch\u0119tnie; stowarzyszenia za\u015b katolic\u00adkie w wysokim stopniu przyczyni\u0105 pomy\u00ad\u015blno\u015bci ca\u0142emu spo\u0142ecze\u0144stwu.<\/p>\r\n

Z przesz\u0142o\u015bci snujemy \u015bmia\u0142o wnioski na przysz\u0142o\u015b\u0107. Jeden wiek mija po dru\u00adgim, lecz zdarzenia dziejowe dziwnie s\u0105 podobne do siebie, bo w\u0142ada nimi Opatrz\u00adno\u015b\u0107 Bo\u017ca, i dalsze koleje rzeczy nawraca do tego\u017c celu, kt\u00f3ry im wyznaczy\u0142a na po\u00adcz\u0105tku, przy stworzeniu cz\u0142owieka. Uczy nas historia, \u017ce za ha\u0144b\u0119 poczytywano chrze\u015bcijanom pierwszych czas\u00f3w, i\u017c naj\u00adwi\u0119ksza ich cz\u0119\u015b\u0107 z ja\u0142mu\u017cny \u017cy\u0142a lub z dziennego zarobku. A przecie\u017c ci ludzie bez maj\u0105tku, bez znaczenia zdobyli sobie z czasem wzgl\u0119dy u bogatych i opiek\u0119 u mo\u017cnych. Okazywali si\u0119 pilnymi, pra\u00adcowitymi, spokojnymi, godnymi na\u015blado\u00adwania w niezachwianym obstawaniu przy sprawiedliwo\u015bci i mi\u0142o\u015bci bratniej. Wobec tego widowiska cn\u00f3t znik\u0142o uprzedzenie, zamilk\u0142a potwarz z\u0142o\u015bliwych oszczerc\u00f3w, a przes\u0105dy i zabobony zwolna ust\u0105pi\u0142y miejsca prawdzie chrze\u015bcija\u0144skiej.<\/p>\r\n

b) Za\u0142agodzenie spor\u00f3w mi\u0119dzy pracodawcami a robotnikami.<\/strong><\/p>\r\n

Po\u0142o\u017cenie robotnik\u00f3w jest dzisiaj przy\u00adczyn\u0105 spor\u00f3w; czy zostan\u0105 rozstrzygni\u0119te zgodnie ze zdrowym rozs\u0105dkiem, czy na przek\u00f3r rozs\u0105dkowi \u201d\u201d to na ka\u017cdy spo\u00ads\u00f3b nie jest spraw\u0105 oboj\u0119tn\u0105 dla pa\u0144stwa. W zgodzie za\u015b z rozs\u0105dkiem i bez trudno\u00ad\u015bci rozstrzygn\u0105 je robotnicy chrze\u015bcija\u0144\u00adscy, je\u017celi po\u0142\u0105czeni w\u0119z\u0142ami stowarzy\u00adsze\u0144, pod wodz\u0105 m\u0119\u017c\u00f3w roztropnych t\u0119 sam\u0105 obior\u0105 drog\u0119, kt\u00f3rej z dobrem w\u0142a\u00adsnym i powszechnym trzymali si\u0119 wspom\u00adniani przodkowie. Chocia\u017c bowiem wiel\u00adk\u0105 moc nad cz\u0142owiekiem maj\u0105 uprzedze\u00adnia i \u017c\u0105dze, to przecie\u017c je\u015bli uczu\u0107 moral\u00adnych nie st\u0119pi wola przewrotna, wsp\u00f3\u0142\u00adobywatele z w\u0142asnego pop\u0119du \u017cyczliwo\u00ad\u015bci\u0105 swoj\u0105 obdarzaj\u0105 tych, kt\u00f3rych obacz\u0105 pilnymi przy pracy, umiarkowanymi w wymaganiach, przek\u0142adaj\u0105cymi spra\u00adwiedliwo\u015b\u0107 nad zyski, a \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 obowi\u0105\u00adzku nad wszystko.<\/p>\r\n

c) Nawr\u00f3cenie i poprawa b\u0142\u0105dz\u0105cych.<\/strong><\/p>\r\n

Z tych stowarzysze\u0144 i ta korzy\u015b\u0107 wy\u00adniknie, \u017ce odzyskaj\u0105 nadziej\u0119 i mo\u017cno\u015b\u0107 ratowania si\u0119 owi robotnicy, kt\u00f3rzy albo wzgardzili wiar\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, albo oby\u00adczajami k\u0142am zadaj\u0105 swej wierze. Rozu\u00admiej\u0105 oni cz\u0119stokro\u0107, \u017ce zwodnicze \u017cywi\u0105 nadzieje i \u017ce daj\u0105 si\u0119 mami\u0107 pozorami. Czuj\u0105, \u017ce z jednej strony chciwi praco\u00addawcy niegodnie z nimi post\u0119puj\u0105 i nie ceni\u0105 ich wy\u017cej, ni\u017c zas\u0142uguje zysk pobra\u00adny z ich pracy; \u017ce znowu z drugiej stro\u00adny sami uwik\u0142ali si\u0119 w stowarzyszenia, gdzie zamiast mi\u0142o\u015bci i wzajemnego przy\u00adwi\u0105zania istniej\u0105 wewn\u0119trzne niesnaski, nieodst\u0119pne towarzyszki tych ubogich, kt\u00f3rzy pozbyli si\u0119 czci i wiary. Z\u0142amani na duchu, wycie\u0144czeni na ciele, pragn\u0105 usil\u00adnie wyzwoli\u0107 si\u0119 z jarzma tak upokarza\u00adj\u0105cego, ale nie \u015bmiej\u0105, bo trzyma ich na uwi\u0119zi b\u0105d\u017a to wstyd przed lud\u017ami, b\u0105d\u017a obawa niedostatku. Ot\u00f3\u017c tym wszystkim udzieli\u0107 mog\u0105 pomocy wielce skutecznej stowarzyszenia katolickie, je\u017celi chwiej\u00adnych dla poprawy losu zaprosz\u0105 do sie\u00adbie, a troskliwej opieki u\u017cycz\u0105 tym, co si\u0119 opami\u0119tali.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

ZAKO\u0143CZENIE I STRESZCZENIE CA\u0141EJ ENCYKLIKI<\/p>\r\n

Ojciec \u015aw. upomina wszystkich powo\u0142anych do rozwi\u0105zania kwestii socjalnej, aby bez\u00adzw\u0142ocznie przy\u0142o\u017cyli r\u0119k\u0119 do pracy!<\/strong><\/p>\r\n

Wiecie, Czcigodni Bracia, komu i w ja\u00adki spos\u00f3b zaj\u0105\u0107 si\u0119 nale\u017cy t\u0105 spraw\u0105 nie\u00adzwykle trudn\u0105. Trzeba, by ka\u017cdy zabra\u0142 si\u0119 do swego zadania i to jak najrychlej, bo inaczej dla zw\u0142oki w leczeniu, choroba nieuleczaln\u0105 si\u0119 stanie.<\/p>\r\n

Panuj\u0105cy niechaj spiesz\u0105 z ratunkiem przez ustawy i zarz\u0105dzenia swoje.<\/p>\r\n

Bogaci, pracodawcy niech pami\u0119\u00adtaj\u0105 o swoich obowi\u0105zkach.<\/p>\r\n

Robotnicy niech praw swoich docho\u00addz\u0105 sposobem godziwym; gdy za\u015b jak po\u00adwiedzieli\u015bmy na wst\u0119pie, religia jedna mo\u017ce z\u0142e wykorzeni\u0107 i wyt\u0119pi\u0107 doszcz\u0119t\u00adnie, niechaj<\/strong> wszyscy pami\u0119taj\u0105 o tym, \u017ce najpierw trzeba wskrzesi\u0107 obyczaje chrze\u00ad\u015bcija\u0144skie,<\/strong> poniewa\u017c bez nich nie na wie\u00adle si\u0119 zdadz\u0105 wynalazki roztropno\u015bci czysto ludzkiej, cho\u0107by si\u0119 wydawa\u0142y bardzo stosowne.<\/p>\r\n

Co si\u0119 tyczy Ko\u015bcio\u0142a, to nigdy i w \u017ca\u00addnym kierunku nie b\u0119dzie si\u0119 oci\u0105ga\u0142 z pomoc\u0105, a praca jego tym obfitsze zro\u00addzi owoce, im wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0119 b\u0119dzie mia\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142; niechaj to zrozumiej\u0105 ci osobliwie, kt\u00f3rzy z urz\u0119du swego czuwaj\u0105 nad dobrem pospolitym. Niech s\u0142udzy o\u0142tarza wyt\u0119\u017c\u0105 si\u0142y swoje i zdwoj\u0105 gorli\u00adwo\u015b\u0107; niech za Waszym, Czcigodni Bra\u00adcia, przewodem i przyk\u0142adem bezustannie ludziom wszystkich stan\u00f3w na pami\u0119\u0107 przywodz\u0105 zasady \u017cycia zaczerpni\u0119te z Ewangelii; niech z po\u015bwi\u0119ceniem pracu\u00adj\u0105 nad zbawieniem narod\u00f3w, a najbar\u00addziej niech tego dogl\u0105daj\u0105, i\u017cby pani\u0105 i kr\u00f3low\u0119 cn\u00f3t innych, mi\u0142o\u015b\u0107 \u015bwi\u0119t\u0105, i sami zachowywali, i rozniecili w innych, tak wielkich jak i maluczkich.<\/p>\r\n

Upragnionego ratunku dla spo\u0142ecze\u0144\u00adstwa g\u0142\u00f3wnie wyczekiwa\u0107 nale\u017cy od mi\u00ad\u0142o\u015bci, szeroko rozlanej; m\u00f3wimy o mi\u0142o\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej,\u00a0 cnocie streszczaj\u0105cej w sobie wszystkie przepisy ewangeliczne, zawsze gotowej do po\u015bwi\u0119ce\u0144 dla cudze\u00adgo dobra, najpewniejszym lekarstwie na pych\u0119 i samolubstwo. Opisa\u0142 jej cz\u0119\u015bci sk\u0142adowe i znamiona boskie Pawe\u0142 \u015bw. w s\u0142owach nast\u0119puj\u0105cych: „Mi\u0142o\u015b\u0107 cierpliwa jest, \u0142askawa jest, nie szuka swego, wszystko znosi, wszystko wytrwa<\/em>\u201d (1 Kor 13, 4).<\/p>\r\n

W zadatku b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa Bo\u017cego i na dow\u00f3d \u017cyczliwo\u015bci Naszej Wam wszystkim, Czcigodni Bracia, duchowie\u0144\u00adstwu i ludowi Waszemu udzielamy z ca\u00ad\u0142ego serca apostolskiego b\u0142ogos\u0142awie\u0144\u00adstwa.<\/p>\r\n

Dan w Rzymie, u \u015bw. Piotra, dnia 15 ma\u00adja 1891 r., w roku czternastym Naszego papiestwa.<\/p>\r\n

\u00a0<\/strong><\/p>\r\n

LEON XIII PAPIE\u0179.<\/strong><\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n<\/div>\r\n

\r\n

 <\/p>\r\n

\r\n
\r\n

[1]<\/a> \u015aw. Tomasz, II-II q 10 a 12.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n<\/div>\r\n

\r\n

[2]<\/a>„Zaprawd\u0119 powiadam wam, i\u017c bogaty trudno wnijdzie do kr\u00f3lestwa niebieskiego… \u0141atwiej jest wielb\u0142\u0105dowi przez dziurk\u0119 igieln\u0105 przej\u015b\u0107, ni\u017c boga\u00adtemu wnij\u015b\u0107 do kr\u00f3lestwa niebieskiego!<\/em>\u201d (Mt 19, 23).<\/p>\r\n<\/div>\r\n

\r\n

3<\/sup>„Biada wam bogaczom, bo macie pociech\u0119 wa\u00adsz\u0105! Biada wam, kt\u00f3rzy\u015bcie si\u0119 nasycili, albowiem \u0142akn\u0105\u0107 b\u0119dziecie! Biada wam, kt\u00f3rzy si\u0119 teraz \u015bmie\u00adjecie, bo b\u0119dziecie narzeka\u0107 i p\u0142aka\u0107!<\/em>\u201d (\u0141k 6, 24, 25).<\/p>\r\n<\/div>\r\n

\r\n

[4]<\/a> Tam\u017ce, q 65 a 2.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n<\/div>\r\n

\r\n

[5]<\/a> „Korze\u0144 wszego z\u0142ego jest chciwo\u015b\u0107<\/em>\u201d (1 Tm 6, 10).<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n<\/div>\r\n

\r\n

[6]<\/a> Immortale Dei<\/em>, 1885.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

\r\n

[7]<\/a> II-II <\/em>q 61 a 1 ad 2.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

\r\n

[8]<\/a> \u015aw. Tomasz, De reg. princip<\/em>. I, c. 15.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

\r\n

[9]<\/a> \u015aw. Tomasz, Contra impugnantes Dei cultum et religionem, cap. 2.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

\r\n

[10]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

[11]<\/a> „Ustawa ludzka o tyle ma charakter istotnego prawa, o ile zgadza si\u0119 ze zdrowym rozumem; wte\u00addy widocznie wywodzi sw\u00f3j pocz\u0105tek z prawa od\u00adwiecznego. Gdy za\u015b od rozumu odbiega, zowie si\u0119 niesprawiedliwo\u015bci\u0105; ma charakter nie prawa, lecz raczej jakowego\u015b gwa\u0142tu<\/em>\u201d – \u015bw. Tomasz, I-II q 13 c 3.<\/p>\r\n

Za: http:\/\/www.iphils.uj.edu.pl\/~karas\/Archiwum\/Leon_XIII_Rerum_novarum.htm<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

 <\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Pierwszy poniedzia\u0142ek wrze\u015bnia (w tym roku 5 b.m.) jest obchodzony w Stanach Zjednoczonych jako \u015awi\u0119to Pracy (Labor Day). Sytuacja, w jakiej jest ono obchodzone w tym roku, zdaniem biskup\u00f3w ameryka\u0144skich sk\u0142ania bardziej do refleksji i podj\u0119cia dzia\u0142a\u0144 uzdrawiaj\u0105cych chaos ekonomiczny, ni\u017c do \u015bwi\u0119towania. W dorocznym o\u015bwiadczeniu wydawanym na t\u0119 okazj\u0119 biskupi por\u00f3wnali dzisiejsze trudno\u015bci z […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[4],"tags":[119],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/43058"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=43058"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/43058\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=43058"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=43058"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=43058"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}