{"id":42565,"date":"2011-08-24T21:29:31","date_gmt":"2011-08-25T02:29:31","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=42565"},"modified":"2011-08-24T21:29:31","modified_gmt":"2011-08-25T02:29:31","slug":"w-czechach-tajne-archiwa-juz-nie-strasza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=42565","title":{"rendered":"W Czechach tajne archiwa ju\u017c nie strasz\u0105"},"content":{"rendered":"

Analiza teczek od lat 40. i 50. do 80. jest przygn\u0119biaj\u0105ca. Jak to mo\u017cliwe, \u017ce tylu ludzi by\u0142o zaanga\u017cowanych po stronie tajnych s\u0142u\u017cb.<\/em><\/strong><\/p>\r\n

Z dr. Pavlem \u00cb\u2122Z\u00e1c\u00cb\u2122kiem, pierwszym dyrektorem czeskiego Instytutu Studi\u00f3w nad Re\u017cimami Totalitarnymi, rozmawia Piotr Falkowski<\/strong>

Czesi problem obecno\u015bci tajnych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w bezpieki w \u017cyciu publicznym chyba maj\u0105 ju\u017c za sob\u0105.<\/strong>
– Republika Czeska, jeszcze w ramach Czechos\u0142owacji, by\u0142a pierwszym pa\u0144stwem, kt\u00f3re postanowi\u0142o zmierzy\u0107 si\u0119 z tym problemem. Ca\u0142a sie\u0107 agentury sowieckiego typu przenika\u0142a spo\u0142ecze\u0144stwo. Jako pierwsze pa\u0144stwo postkomunistyczne rozwi\u0105zali\u015bmy ten problem na poziomie ustawy lustracyjnej w 1991 roku. W ten spos\u00f3b chcieli\u015bmy chroni\u0107 nasz\u0105 w\u0142adz\u0119, wysokich urz\u0119dnik\u00f3w, rz\u0105d, nasze s\u0142u\u017cby specjalne, istotne stanowiska w czeskiej armii przed agentami i komunistyczn\u0105 nomenklatur\u0105. Przy czym to nie by\u0142o prawo dla ca\u0142ego narodu, ale tylko dla sfery w\u0142adzy. Od 2008 r. istnieje nasz Instytut, kt\u00f3ry udost\u0119pnia dane wszystkich pracownik\u00f3w czechos\u0142owackiej bezpieki (StB) i jej agent\u00f3w na stronie internetowej. To zako\u0144czy\u0142o dyskusj\u0119, czy i jak nale\u017cy udost\u0119pnia\u0107 zasoby tajnych s\u0142u\u017cb. Zdecydowali\u015bmy si\u0119 ujawni\u0107 wszystko. Na tej stronie internetowej jest lista niemal wszystkich funkcjonariuszy resortu spraw wewn\u0119trznych, ale tak\u017ce – tu odr\u00f3\u017cniamy si\u0119 od innych kraj\u00f3w – wywiadu zagranicznego, w tym rezydent\u00f3w w innych pa\u0144stwach. Jest te\u017c lista agent\u00f3w tych s\u0142u\u017cb. Zako\u0144czyli\u015bmy tworzenie naszego serwisu w listopadzie 2009 r., w 20. rocznic\u0119 obalenia komunizmu w Czechos\u0142owacji. Nast\u0105pi\u0142a dyskusja w mediach trwaj\u0105ca kilka tygodni. Byli funkcjonariusze tajnej policji oburzali si\u0119. Ale jestem pewien, \u017ce to, co zrobili\u015bmy, by\u0142o potrzebne. Demokratyczna cz\u0119\u015b\u0107 naszego spo\u0142ecze\u0144stwa czeka\u0142a na to od lat 90. XX wieku. Ja sam w 1989 r. by\u0142em studentem, w\u00f3wczas zetkn\u0105\u0142em si\u0119 z tymi materia\u0142ami. Potem, gdy zosta\u0142em dyrektorem, czu\u0142em, \u017ce moj\u0105 misj\u0105 jest zako\u0144czenie tych spor\u00f3w, pokazanie spo\u0142ecze\u0144stwu, \u017ce otwarcie na prawd\u0119 nie jest nielegalne, jest potrzebne. Musimy wiedzie\u0107, kto jest kim, kto kim by\u0142, aby\u015bmy nie byli lud\u017ami jakby w cieniu, niem\u00f3wi\u0105cymi o swojej przesz\u0142o\u015bci, totalitarnej przesz\u0142o\u015bci. Jeste\u015bmy odpowiedzialni za otwarcie i udost\u0119pnienie ludziom, oczywi\u015bcie zgodnie z prawem, informacji o tej sferze. Mam tu na my\u015bli tak\u017ce nasze partnerskie instytucje, takie jak IPN.

Ale czeski Instytut nie tylko publikuje listy?<\/strong>
– Nie, zajmujemy si\u0119 udost\u0119pnianiem wszystkich materia\u0142\u00f3w z archiw\u00f3w dawnych tajnych s\u0142u\u017cb. W internecie opublikowane s\u0105 tylko listy z imieniem i nazwiskiem, dat\u0105 urodzenia i stanowiskiem. Jest mo\u017cliwo\u015b\u0107 uzyskania bezpo\u015bredniego dost\u0119pu do samych akt. Z tym \u017ce od kiedy s\u0105 te listy, mo\u017cliwe jest prowadzenie dyskusji, studi\u00f3w nad ca\u0142ym archiwum. Analiza teczek od lat 40. i 50. do 80. jest przygn\u0119biaj\u0105ca. Spo\u0142ecze\u0144stwo zacz\u0119\u0142o si\u0119 zastanawia\u0107, jak to mo\u017cliwe, \u017ce tyle os\u00f3b by\u0142o zaanga\u017cowanych po stronie tajnych s\u0142u\u017cb. Wielu ludzi, kt\u00f3rzy byli znani jako przeciwnicy systemu, opozycjoni\u015bci, znajduje si\u0119 na listach agent\u00f3w. Wi\u0119c udost\u0119pnienie informacji jest tak naprawd\u0119 pierwszym krokiem. Teraz przyszed\u0142 czas, \u017ceby wyja\u015bni\u0107, co znaczy bycie na tych listach.

Jak w Czechach rozwi\u0105zano problem tzw. danych wra\u017cliwych w aktach komunistycznej bezpieki?<\/strong>
– W Czechach dyskusja na ten temat by\u0142a podobna do tej w Polsce. Je\u015bli chodzi o samo udost\u0119pnienie list, to nasz urz\u0105d zajmuj\u0105cy si\u0119 ochron\u0105 danych osobowych uzna\u0142, \u017ce bycie w przesz\u0142o\u015bci agentem albo funkcjonariuszem tajnej policji nie jest informacj\u0105 podlegaj\u0105c\u0105 ochronie. Natomiast w aktach znajduj\u0105 si\u0119 czasem informacje o czyim\u015b zdrowiu, \u017cyciu seksualnym, jakich\u015b kompromituj\u0105cych epizodach w \u017cyciu, wtedy przy udost\u0119pnianiu s\u0105 one chronione. Chodzi tu przede wszystkim o fakty, kt\u00f3re by\u0142y u\u017cywane do szanta\u017cu podczas werbowania agent\u00f3w. U nas jednak znaczna cz\u0119\u015b\u0107 tych materia\u0142\u00f3w zosta\u0142a zniszczona, zanim dotar\u0142a do naszych archiw\u00f3w. Cz\u0119sto ludzie s\u0105 teraz zaskoczeni, bo nie znajduj\u0105 dokument\u00f3w, kt\u00f3rych si\u0119 spodziewali. Ale zasadniczo chronimy dane wra\u017cliwe. Je\u015bli w aktach osobowych funkcjonariuszy s\u0105 informacje o ich zdrowiu, to nie udost\u0119pniamy ich, chocia\u017c wiadomo, \u017ce to nie byli dobrzy ludzie. Mamy procedury pozwalaj\u0105ce podejmowa\u0107 decyzje w tej sprawie przez odpowiedzialnych za to archiwist\u00f3w.

Czy akta komunistycznych s\u0142u\u017cb specjalnych mog\u0105 zawiera\u0107 informacje fa\u0142szywe, celowo wytworzone, \u017ceby potem je przeciw komu\u015b wykorzysta\u0107.<\/strong>
– Znam t\u0119 argumentacj\u0119. Pojawia si\u0119 ona w Polsce, w Rumunii, w pa\u0144stwach ba\u0142tyckich. Ale zazwyczaj wypowiadaj\u0105 si\u0119 na ten temat ludzie, kt\u00f3rzy nigdy nie byli w naszych archiwach i nie pracowali z tego typu materia\u0142ami. Oczywi\u015bcie jest w nich wiele k\u0142amstwa, dezinformacji. Istnia\u0142y ca\u0142e wydzia\u0142y zajmuj\u0105ce si\u0119 dezinformacj\u0105 kierowan\u0105 do spo\u0142ecze\u0144stwa i za granic\u0119. Mo\u017cna znale\u017a\u0107 wiele fa\u0142szywych, z\u0142ych informacji o ludziach inwigilowanych. Ale to by\u0142o wytworzone do specjalnego u\u017cytku i zawsze mo\u017cna wyja\u015bni\u0107 przyczyn\u0119, zamiar, jaki mieli tw\u00f3rcy tych k\u0142amstw. Je\u015bli oni u\u017cywali fa\u0142szu, to wiedzieli, \u017ce jest on wykorzystywany przeciwko ludziom. To by\u0142 taki system wielkiego fa\u0142szu. Cele kampanii polega\u0142y na dezinformacji. Ale robili to inteligentni ludzie i nie oszukiwali samych siebie. Oczywi\u015bcie nale\u017cy liczy\u0107 si\u0119 z b\u0142\u0119dami, pomy\u0142kami. R\u00f3wnie\u017c dzisiaj urz\u0119dy w wolnym pa\u0144stwie czasem pope\u0142niaj\u0105 b\u0142\u0119dy. Nie wierz\u0119, \u017ceby by\u0142o du\u017co przypadk\u00f3w, w kt\u00f3rych funkcjonariusz napisa\u0142 o kim\u015b, \u017ce jest agentem, a on nie by\u0142. Tam funkcjonowa\u0142 \u015bcis\u0142y system wewn\u0119trznego bezpiecze\u0144stwa, kontroli. Tylko raz spotka\u0142em przypadek, gdy oficer preparowa\u0142 notatki ze spotka\u0144 z agentem, do kt\u00f3rych w og\u00f3le nie dochodzi\u0142o. Ale to zupe\u0142ny wyj\u0105tek. Jeden przypadek na setki. Archiwum zawiera materia\u0142 u\u017cyteczny do bada\u0144. Mo\u017cemy by\u0107 pewni, \u017ce powsta\u0142 w szczeg\u00f3lnej instytucji dla szczeg\u00f3lnych cel\u00f3w, ale on nigdy nie mia\u0142 by\u0107 upubliczniony. Nie wierz\u0119, \u017ceby kto\u015b preparowa\u0142 fa\u0142szywe akta z my\u015bl\u0105 o przysz\u0142o\u015bci. Oni bronili siebie, swojego ustroju, nie my\u015bleli, \u017ce upadnie i kto\u015b to b\u0119dzie czyta\u0142.

Po tym ca\u0142ym procesie swoistego oczyszczenia czeskie spo\u0142ecze\u0144stwo jest bardziej wolne, dojrza\u0142e?<\/strong>
– Mamy ustaw\u0119 o wolno\u015bci dost\u0119pu do informacji wzorowan\u0105 na ameryka\u0144skiej, w Polsce te\u017c jest podobna. Obywatel mo\u017ce \u017c\u0105da\u0107 dost\u0119pu do informacji o dzia\u0142aniu publicznych instytucji. To jedno z demokratycznych praw, zupe\u0142nie naturalne w naszych zachodnich krajach. By\u0142oby nienormalne, gdyby\u015bmy nie mogli mie\u0107 podobnego dost\u0119pu do tego, co dotyczy przesz\u0142o\u015bci. Wi\u0119c dobrze, \u017ce to wszystko zosta\u0142o otwarte, chocia\u017c 20 lat po zmianie ustroju. Nasza praca jest ukierunkowana na przysz\u0142o\u015b\u0107, nie na wspomnienia, sentymenty. Totalitaryzm zaznaczy\u0142 si\u0119 w ca\u0142ej Europie od Portugalii po Rosj\u0119 i trzeba nauczy\u0107 si\u0119 radzi\u0107 z konsekwencjami tego epizodu. Otwarcie archiw\u00f3w w tym pomaga. To na pewno lepsze ni\u017c trzymanie tego gdzie\u015b dla u\u017cytku tylko tajnych s\u0142u\u017cb. To dotyczy ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa i powinno by\u0107 dost\u0119pne dla ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa. Zawarto\u015b\u0107 jest zasmucaj\u0105ca. Ale chyba dojrzeli\u015bmy do tego, \u017ceby stara\u0107 si\u0119 zrozumie\u0107, co si\u0119 wtedy dzia\u0142o.

Dzi\u0119kuj\u0119 za rozmow\u0119.<\/strong>

<\/p>\r\n

\r\n

Dr Pavel Z\u00cb\u2122\u00e1c\u00cb\u2122ek urodzi\u0142 si\u0119 w Pradze w 1969 roku. Na Uniwersytecie Karola studiowa\u0142 histori\u0119, politologi\u0119 i nauki spo\u0142eczne. By\u0142 zaanga\u017cowany w demokratyczn\u0105 opozycj\u0119 w \u015brodowiskach akademickich. Od 1993 r. pracowa\u0142 w instytucjach zajmuj\u0105cych si\u0119 przechowywaniem i udost\u0119pnianiem akt czechos\u0142owackiej bezpieki dla cel\u00f3w lustracyjnych (StB), w latach 2001-2003 by\u0142 cz\u0142onkiem czeskiej Rady Telewizji, za\u015b w latach 2008-2010 tworzy\u0142 Instytut Studi\u00f3w nad Re\u017cimami Totalitarnymi i kierowa\u0142 nim, obecnie kieruje Rad\u0105 Instytutu.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Analiza teczek od lat 40. i 50. do 80. jest przygn\u0119biaj\u0105ca. Jak to mo\u017cliwe, \u017ce tylu ludzi by\u0142o zaanga\u017cowanych po stronie tajnych s\u0142u\u017cb. Z dr. Pavlem \u00cb\u2122Z\u00e1c\u00cb\u2122kiem, pierwszym dyrektorem czeskiego Instytutu Studi\u00f3w nad Re\u017cimami Totalitarnymi, rozmawia Piotr FalkowskiCzesi problem obecno\u015bci tajnych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w bezpieki w \u017cyciu publicznym chyba maj\u0105 ju\u017c za sob\u0105.– Republika Czeska, jeszcze w […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[6],"tags":[66,36],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/42565"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=42565"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/42565\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=42565"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=42565"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=42565"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}