{"id":40397,"date":"2011-07-07T21:36:22","date_gmt":"2011-07-08T02:36:22","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=40397"},"modified":"2011-07-07T21:36:22","modified_gmt":"2011-07-08T02:36:22","slug":"bereza-kartuska-1934-1939-adam-tomasz-witczak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=40397","title":{"rendered":"Bereza Kartuska 1934-1939 &#8211; <em>Adam Tomasz Witczak<\/em>"},"content":{"rendered":"<p><strong>Bereza Kartuska to miasteczko na terenie obecnej Bia\u0142orusi, po\u0142o\u017cone  95 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Brze\u015bcia i licz\u0105ce sobie nieco ponad  20 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w. Dawne koszary wojskowe na po\u0142udniowo-zachodnim  skraju miejscowo\u015bci pe\u0142ni\u0142y w latach 1934-1939 funkcj\u0119 tzw. \u201emiejsca  odosobnienia\u201d, a wi\u0119c swego rodzaju obozu pracy, do kt\u00f3rego trafiali  wi\u0119\u017aniowie polityczni i niekt\u00f3rzy kryminali\u015bci.<\/strong><\/p>\r\n<p>Bereza to czarna legenda sanacyjnej Polski mi\u0119dzywojennej. W okresie  PRL systematycznie podtrzymywano wizj\u0119 \u201efaszystowskiej\u201d i  \u201eja\u015bniepa\u0144skiej\u201d w\u0142adzy sanacyjnej, kt\u00f3ra wi\u0119zi\u0142a niepokornych  komunist\u00f3w w okrutnym obozie, d\u0142awi\u0105c w ten spos\u00f3b swobody  demokratyczne, wolno\u015b\u0107 s\u0142owa i prawa cz\u0142owieka. Faktem jest, \u017ce  wi\u0119kszo\u015b\u0107 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych Berezy stanowili na og\u00f3\u0142 komuni\u015bci, ale  w\u0142adza osadza\u0142a tu tak\u017ce dwie inne grupy &#8211; polskich narodowc\u00f3w (w  szczeg\u00f3lno\u015bci dzia\u0142aczy ONR) oraz ukrai\u0144skich nacjonalist\u00f3w. \u015awiadczy to  wymownie o tym, \u017ce te trzy ruchy &#8211; narodowo-radykalny, komunistyczny i  ukrai\u0144ski &#8211; uwa\u017cane by\u0142y w kr\u0119gach sanacyjnych za najgro\u017aniejsze i  najbardziej wywrotowe. Nie bez powodu zreszt\u0105 &#8211; narodowi radyka\u0142owie  s\u0142yn\u0119li z bojowych akcji na ulicach i uczelniach, komuni\u015bci byli  uzale\u017cnieni od obcego mocarstwa (ZSRS), a ukrai\u0144ska wersja nacjonalizmu  by\u0142a <em>de facto<\/em> (jak pokaza\u0142y p\u00f3\u017aniejsze wydarzenia na Wo\u0142yniu  oraz dzia\u0142alno\u015b\u0107 UPA) obsesyjnym szowinizmem, podsycanym niech\u0119ci\u0105 do  Polak\u00f3w. Zreszt\u0105 to w\u0142a\u015bnie dzia\u0142acze OUN dokonali zamachu na ministra  Pierackiego, co sta\u0142o si\u0119 dla w\u0142adz pretekstem do zaostrzenia prawa i  otwarcia obozu w Berezie Kartuskiej.<\/p>\r\n<p>Historii i strukturze tego miejsca po\u015bwi\u0119cona jest praca Wojciecha  \u015aleszy\u0144skiego \u201eOb\u00f3z odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934-39\u201d, wydana w  roku 2003. Autor jest adiunktem w Instytucie Historii Uniwersytetu w  Bia\u0142ymstoku, autorem prac na temat przesz\u0142o\u015bci p\u00f3\u0142nocno-wschodnich ziem  Rzeczypospolitej. W swojej publikacji na temat Berezy cytuje (w ca\u0142o\u015bci  lub w sporych fragmentach) du\u017c\u0105 ilo\u015b\u0107 archiwalnych dokument\u00f3w, uwa\u017caj\u0105c  \u017ce <em>(\u2026) bezpo\u015bredni kontakt z dokumentami cz\u0119sto jest bardziej wymowny ni\u017c strony naukowych elaborat\u00f3w<\/em>.  Dzi\u0119ki temu czytelnik mo\u017ce zweryfikowa\u0107 przynajmniej cz\u0119\u015b\u0107 z podanych  informacji i pozna\u0107 \u201eklimat\u201d \u017cycia obozowego &#8211; przez pryzmat raport\u00f3w  policyjnych, zezna\u0144 i poda\u0144 wi\u0119\u017ani\u00f3w czy ulotek z epoki, pi\u0119tnuj\u0105cych  warunki panuj\u0105ce w obozie.<\/p>\r\n<p>Co mo\u017cna powiedzie\u0107 o Berezie na podstawie lektury xi\u0105\u017cki W.  \u015aleszy\u0144skiego? Po latach propagandy komunistycznej, kt\u00f3ra stara\u0142a si\u0119  maxymalnie zohydzi\u0107 ustr\u00f3j i w\u0142adze Polski mi\u0119dzywojennej, wielu  antykomunistycznie nastawionym osobom (nawet, a mo\u017ce zw\u0142aszcza na  szeroko poj\u0119tej prawicy) sanacyjna Polska jawi si\u0119 jako kraj zgo\u0142a  wzorcowy, ostoja patriotyzmu, kultury ziemia\u0144skiej, \u201ew\u0142a\u015bciwego porz\u0105dku  rzeczy\u201d i prawdziwej niepodleg\u0142o\u015bci. Oczywi\u015bcie jest to tylko mit,  niemniej kto\u015b nim zasugerowany mo\u017ce przypuszcza\u0107, \u017ce ca\u0142a afera zwi\u0105zana  z Berez\u0105 Kartusk\u0105 to przys\u0142owiowe \u201ez ig\u0142y wid\u0142y\u201d, a w samym obozie  warunki by\u0142y mo\u017ce i surowe, ale zapewne zno\u015bne i przyzwoite. Faktycznie,  p\u00f3\u017aniejsze \u201edokonania\u201d niemieckich narodowych socjalist\u00f3w i sowieckich  komunist\u00f3w w dziedzinie terroru zdecydowanie przebi\u0142y naj\u015bmielsze nawet  pomys\u0142y w\u0142adzy sanacyjnej &#8211; nie oznacza to jednak, \u017ce uwi\u0119zienie w  Berezie by\u0142o czym\u015b w rodzaju nieco m\u0119cz\u0105cej, ale w zasadzie niegro\u017anej  przygody z pogranicza sportu i skautingu.<\/p>\r\n<p>Podstaw\u0105 prawn\u0105 istnienia obozu by\u0142o rozporz\u0105dzenie Prezydenta  Rzeczypospolitej (Mo\u015bcickiego) z dnia 17 czerwca 1934 roku \u201ew sprawie  os\u00f3b zagra\u017caj\u0105cych bezpiecze\u0144stwu, spokojowi i porz\u0105dkowi publicznemu\u201d.  Przepis ten umo\u017cliwia\u0142 w\u0142adzom aresztowanie (bez formalnego oskar\u017cenia i  procesu) najrozmaitsze osoby, kt\u00f3re uznano za gro\u017ane dla panuj\u0105cego  \u0142adu. Samo uznanie by\u0142o najzupe\u0142niej arbitralne &#8211; czasami chodzi\u0142o o  autentycznych terroryst\u00f3w, kiedy indziej o wiecowych agitator\u00f3w czy  kawiarnianych intelektualist\u00f3w. Rozporz\u0105dzenie ustala\u0142o czas  \u201eodosobnienia\u201d na trzy miesi\u0105ce z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 przed\u0142u\u017cenia go o kolejne  trzy miesi\u0105ce, je\u017celi wi\u0119zie\u0144 zachowywa\u0142by si\u0119 niew\u0142a\u015bciwie.<\/p>\r\n<p>Szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce s\u0105 rozdzia\u0142y 2 i 3 pierwszej cz\u0119\u015bci xi\u0105\u017cki, w  kt\u00f3rych autor skupia si\u0119 na opisie procesu zatrzymania i osadzenia  podejrzanego oraz przedstawia panuj\u0105ce w obozie warunki. We wszystkich  wspomnieniach byli wi\u0119\u017aniowie (zar\u00f3wno narodowcy, jak i komuni\u015bci czy  Ukrai\u0144cy) podkre\u015blali, \u017ce standardem w Berezie by\u0142o bicie zatrzymanych,  kt\u00f3re uzasadniano jako \u201ezastosowanie \u015brodk\u00f3w przymusu bezpo\u015bredniego\u201d.  Bito przede wszystkim pa\u0142kami i to pod byle pretekstem &#8211; za op\u00f3\u017anienia w  pracy, za niedok\u0142adne wykonanie polecenia, za rozmow\u0119 bez zezwolenia  etc. Norm\u0105 by\u0142o, \u017ce stra\u017cnicy zwracali si\u0119 do wi\u0119\u017ani\u00f3w per \u201ety\u201d lub po  prostu \u201eskurwysynu\u201d (w og\u00f3lno\u015bci norm\u0105 by\u0142y krzyki i wulgaryzmy).  Oczywi\u015bcie osadzenia musieli odpowiada\u0107 formu\u0142ami w stylu \u201epanie  komendancie\u201d, \u201emelduj\u0119 pos\u0142usznie\u201d etc. Ob\u00f3z by\u0142 niew\u0105tpliwie  nieprzyjemnym miejscem, w kt\u00f3rym g\u0142\u00f3d, bicie i wyzwiska by\u0142y na porz\u0105dku  dziennym, trzeba jednak przyzna\u0107, \u017ce w ci\u0105gu 5 lat zmar\u0142o tu jedynie 13  os\u00f3b.<\/p>\r\n<p>Nowych wi\u0119\u017ani\u00f3w osadzano w pustym baraku z zimn\u0105, betonow\u0105 pod\u0142og\u0105,  kt\u00f3r\u0105 zlewano codziennie wod\u0105. Dzie\u0144 sp\u0119dza\u0142o si\u0119 albo w pracy (np. przy  wyrabianiu kostek brukowych, kopaniu row\u00f3w, produkcji kompostu), albo  na wyczerpuj\u0105cych (czasem dziewi\u0119ciogodzinnych) \u0107wiczeniach na placu  apelowym, albo wreszcie stoj\u0105c na baczno\u015b\u0107 twarz\u0105 do \u015bciany. Wed\u0142ug  regulaminu pobudka mia\u0142a miejsce o 4 rano, za\u015b o 6.30 (po myciu,  \u015bniadaniu, apelu itd.) zaczyna\u0142a si\u0119 praca, kt\u00f3ra trwa\u0142a do 11.30, kiedy  to nast\u0119powa\u0142a p\u00f3\u0142toragodzinna przerwa na obiad i zwi\u0105zane z tym  zaj\u0119cia (np. zmywanie naczy\u0144). O godzinie 13 zaczyna\u0142y si\u0119 kolejne  cztery godziny pracy, nast\u0119pnie apel wieczorny i kolacja, od 19.15 &#8211;  cisza nocna.<\/p>\r\n<p>Wy\u017cywienie w Berezie by\u0142o n\u0119dzne, ogranicza\u0142o si\u0119 zasadniczo do  pod\u0142ej kawy, chleba, twarogu, kartofli z sol\u0105 i s\u0142onin\u0105, kaszy. Koszt  wy\u017cywienia jednego odosobnionego w dniu 20 stycznia 1939 roku wynosi\u0142  49,48 grosza (ba, pocz\u0105tkowo mia\u0142o wystarcza\u0107 28 groszy). Oczywi\u015bcie  osadzeni w areszcie lub karcerze dostawali jeszcze mniej &#8211; w\u0142a\u015bciwie  tylko chleb i wod\u0119.<\/p>\r\n<p>Specyficzn\u0105 praktyk\u0105 stosowan\u0105 w Berezie by\u0142o upokarzanie wi\u0119\u017ani\u00f3w  przez utrudnianie im za\u0142atwiania potrzeb fizjologicznych. Pisa\u0142 o tym  m.in. Stanis\u0142aw Cat-Mackiewicz, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c trafi\u0142 do obozu na pewien  czas. Rol\u0119 toalety pe\u0142ni\u0142y otwory w pod\u0142odze, a wypr\u00f3\u017cnianie odbywa\u0142o  si\u0119 trzy razy dziennie (po posi\u0142kach) &#8211; i to na komend\u0119 (odliczanie  \u201eraz, dwa, trzy, trzy i p\u00f3\u0142, cztery\u201d). Ko\u0144czy\u0142o si\u0119 to oczywi\u015bcie  chaosem, brudzeniem pod\u0142ogi i ubra\u0144, a na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 &#8211; fatalnymi  warunkami higienicznymi i problemami gastrycznymi. Stra\u017cnicy z  upodobaniem zmuszali tak\u017ce dy\u017curnych do sprz\u0105tania (go\u0142ymi r\u0119kami\u2026)  zapaskudzonej pod\u0142ogi, podobnie by\u0142o z formowaniem kompostu w oparciu o  \u201ebogactwa\u201d z do\u0142\u00f3w kloacznych. Zabraniano po tym nawet mycia r\u0105k (sic!).  Cotygodniowe mycie mia\u0142o podobnie byle jaki, prowizoryczny charakter, a  bieg wzd\u0142u\u017c prysznica urozmaicany by\u0142 przez policjant\u00f3w biciem przy  pomocy pa\u0142ek.<\/p>\r\n<p>Stosowano oczywi\u015bcie tak\u017ce wiele innych form upokorzenia wi\u0119\u017ani\u00f3w. Mieczys\u0142aw Pr\u00f3szy\u0144ski, w\u00f3wczas dzia\u0142acz ONR, wspomina: <em>Jednym  ze sposob\u00f3w ciemi\u0119\u017cenia wi\u0119\u017ani\u00f3w w Berezie by\u0142y tzw. nocne rewizje. Do  cel wpadali policjanci (\u2026) \u201d\u201d wszyscy musieli\u015bmy si\u0119 rozebra\u0107 do naga i  biec przez korytarz do specjalnej sali, gdzie z podniesionymi r\u0119kami  czekali\u015bmy na przebieg rewizji w celach. Rozstawieni na \u0142awach  policjanci bili przebiegaj\u0105cych gumami, a bili dobrze. Z powrotem ta  sama historia. W celi zastawali\u015bmy s\u0142om\u0119 wyrzucon\u0105 z siennika i  powywracane wszystko do g\u00f3ry nogami, nikt nie \u015bmia\u0142 mie\u0107 nic, nie  wy\u0142\u0105czaj\u0105c kawa\u0142ka papieru czy ga\u0142gana, za co bito do utraty  przytomno\u015bci. W 5 minut cela musia\u0142a by\u0107 uporz\u0105dkowana, inaczej grozi\u0142y  nam karne \u0107wiczenia. \u00c4\u2020wiczenia te ludziom starszym wyciska\u0142y \u0142zy z oczu.<\/em><\/p>\r\n<p>Na pocz\u0105tku wrze\u015bnia 1939 roku, tu\u017c po wybuchu wojny, zacz\u0119to  przywozi\u0107 do obozu po kilka setek wi\u0119\u017ani\u00f3w dziennie. Efektem by\u0142 chaos, a  tak\u017ce &#8211; niejako si\u0142\u0105 rzeczy &#8211; pewne ograniczenie przemocy i kontroli ze  strony stra\u017cnik\u00f3w. Nie mia\u0142o to ju\u017c jednak wi\u0119kszego znaczenia &#8211; w nocy  z 17 na 18 wrze\u015bnia administracja obozowa, powiadomiona o wkroczeniu  Armii Czerwonej na teren Rzeczypospolitej Polskiej, opu\u015bci\u0142a Berez\u0119,  rankiem wi\u0119\u017aniowie byli wi\u0119c wolni.<\/p>\r\n<p><strong><em>Adam Tomasz Witczak<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Bereza Kartuska to miasteczko na terenie obecnej Bia\u0142orusi, po\u0142o\u017cone 95 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Brze\u015bcia i licz\u0105ce sobie nieco ponad 20 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w. Dawne koszary wojskowe na po\u0142udniowo-zachodnim skraju miejscowo\u015bci pe\u0142ni\u0142y w latach 1934-1939 funkcj\u0119 tzw. \u201emiejsca odosobnienia\u201d, a wi\u0119c swego rodzaju obozu pracy, do kt\u00f3rego trafiali wi\u0119\u017aniowie polityczni i niekt\u00f3rzy kryminali\u015bci. Bereza to [&hellip;]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[30],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/40397"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=40397"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/40397\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=40397"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=40397"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=40397"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}