{"id":40210,"date":"2011-07-03T22:36:31","date_gmt":"2011-07-04T03:36:31","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=40210"},"modified":"2011-07-03T22:36:31","modified_gmt":"2011-07-04T03:36:31","slug":"nie-wystarczy-triumf-slusznej-sprawy-ryszard-mozgol","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=40210","title":{"rendered":"Nie wystarczy triumf s\u0142usznej sprawy – Ryszard Mozgol<\/em>"},"content":{"rendered":"

Politycy od XIX wieku obiecywali, \u017ce epoka demokratyczna z jej zdobyczami politycznymi, prawami cz\u0142owieka i stabilno\u015bci\u0105 ekonomiczn\u0105 b\u0119dzie epok\u0105 bez wojen. Prowadzone w XX wieku badania naukowe mia\u0142y rozpozna\u0107 przyczyny z\u0142a powoduj\u0105ce wojny i udowodni\u0107 ponad wszelk\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107, \u017ce istniej\u0105 kultury, kt\u00f3re nie zna\u0142y poj\u0119cia wrogo\u015bci i konflikt\u00f3w zbrojnych. Kolejne rewelacje etnolog\u00f3w i psycholog\u00f3w spo\u0142ecznych okazywa\u0142y si\u0119 jednak zawsze spreparowanymi newsami.<\/p>\r\n

Wojna nieod\u0142\u0105cznie nam towarzyszy. Zago\u015bci\u0142a po\u015br\u00f3d pokoju i kruchej stabilizacji dzisiejszego \u015bwiata. Znalaz\u0142a swoje ukryte miejsce po\u015br\u00f3d ga\u0142\u0105zek oliwnych zdobi\u0105cych trybuny polityk\u00f3w. Badacze zjawiska wojny zgodni s\u0105 w swoich rozwa\u017caniach tylko w jednym – dzisiejsza wojna jest zjawiskiem innym jako\u015bciowo od wojen przesz\u0142o\u015bci. Innym nie ze wzgl\u0119du na gigantyczne potencja\u0142y militarne i informatyzacj\u0119 pola walki, ale w odmiennym tego s\u0142owa znaczeniu.<\/p>\r\n

Wraz z powszechnym pot\u0119pieniem wojny jako zjawiska politycznego idzie w parze coraz g\u0142o\u015bniej wyra\u017cane przekonanie o nieaktualno\u015bci poj\u0119cia wojny sprawiedliwej. Po raz ostatni w tak zdecydowany spos\u00f3b odwo\u0142ano si\u0119 do tego poj\u0119cia w czasie wojny przeciwko Irakowi, kiedy urz\u0119dnicy prezydenta USA starali si\u0119 przekona\u0107 Watykan do wyra\u017cenia milcz\u0105cego wsparcia dla dzia\u0142a\u0144 ameryka\u0144skiej koalicji. Og\u0142oszona wojna przeciwko terroryzmowi mia\u0142a by\u0107 sprawiedliw\u0105 wojn\u0105 przeciwko uosabiaj\u0105cemu wcielone z\u0142o dyktatorowi Sadammowi Husajnowi, a przyczyn\u0105 wojny wspieranie przez dyktatora odpowiedzialnej za zamach 11 wrze\u015bnia Al Kaidy i rzekome posiadanie niebezpiecznego potencja\u0142u broni chemicznej. Cz\u0119\u015b\u0107 prawicy i lewicy stara\u0142a si\u0119 przedstawi\u0107 bezzasadno\u015b\u0107 neokonserwatywnej argumentacji \u201ewylewaj\u0105c dziecko z k\u0105piel\u0105\u201d, atakuj\u0105c nawet samo poj\u0119cie wojny sprawiedliwej jako nieprzystaj\u0105ce do epoki wojen nowoczesnych, czy \u201epostclausewitzowskich\u201d… Emerytowany genera\u0142 NATO Franz Uhle-Wettler twierdzi, \u017ce nieuchronnie ka\u017cda wojna sprawiedliwa przekszta\u0142ca si\u0119 w zideologizowan\u0105 krucjat\u0119 – w karn\u0105 ekspedycj\u0119 i wojn\u0119 eksterminacyjn\u0105, a pok\u00f3j zawdzi\u0119czany takiej wojnie jest zawsze \u201epokojem zbudowanym na nienawi\u015bci\u201d[1]<\/a>.<\/p>\r\n

Niepodobna zignorowa\u0107 faktu totalnego i permanentnego charakteru dzisiejszych wojen, kt\u00f3re ma\u0142o maj\u0105 wsp\u00f3lnego z walk\u0105 uzbrojonych \u017co\u0142nierzy na polu bitwy, a bardziej przypominaj\u0105 akcje pacyfikacyjne skierowane przeciwko cywilom. Spostrze\u017cenie to jednak nie godzi bezpo\u015brednio w poj\u0119cie wojny sprawiedliwej, kt\u00f3re jest klasyfikacj\u0105 w zamierzeniu tw\u00f3rc\u00f3w teologiczn\u0105 i metapolityczn\u0105, nie zawsze odpowiadaj\u0105c\u0105 militarnym dzia\u0142aniom bie\u017c\u0105cej polityki. Stanowi bardziej z\u0142oty \u015brodek pomi\u0119dzy szkodliw\u0105 utopi\u0105 \u015bwiata bez wojen a dzisiejszymi wojnami technologicznymi. Warto rozpatrzy\u0107, czy zachodzi podobie\u0144stwo pomi\u0119dzy klasycznym poj\u0119ciem wojny sprawiedliwej a dzisiejszymi wojnami \u201eo pok\u00f3j i demokracj\u0119? By\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie w dawnym pojmowaniu wojny sprawiedliwej i obowi\u0105zkach rz\u0105dz\u0105cych poszukiwa\u0107 nale\u017cy koj\u0105cego \u015brodka przeciw jednemu z je\u017ad\u017ac\u00f3w apokalipsy. Aby odpowiedzie\u0107 sobie na te pytania, musimy zanalizowa\u0107 klasyczne poj\u0119cie wojny sprawiedliwej oraz rozpozna\u0107 cechy wojen demokratycznych.<\/p>\r\n

Chrze\u015bcija\u0144skie pojmowanie wojny znajdowa\u0142o potwierdzenie w poga\u0144skiej tradycji greckiej i rzymskiej, zaadoptowanej przez teolog\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich pierwszych wiek\u00f3w. Wsp\u00f3lnymi elementami dla poga\u0144skiej i chrze\u015bcija\u0144skiej teologii by\u0142o postrzeganie \u015bwiata przez pryzmat zasady biegunowego przeciwstawienia zjawisk, wsp\u00f3lne zdanie co do kondycji natury ludzkiej i traktowanie wojny jako konsekwencji z\u0142a dokonanego przez ludzi. Przeciwie\u0144stwa (dobro-z\u0142o, jasno\u015b\u0107-ciemno\u015b\u0107, \u017cycie-\u015bmier\u0107, pok\u00f3j-wojna) tworzy\u0142y rzeczywisto\u015b\u0107 zdaniem antycznych Grek\u00f3w[2]<\/a>. Powsta\u0142y wszystkie jako efekt buntu ludzi wobec bog\u00f3w i ich prawu boskiemu, kt\u00f3rego konsekwencj\u0105 by\u0142o zniszczenie jedno\u015bci \u201ez\u0142otego wieku\u201d i zes\u0142anie na ludzko\u015b\u0107 plag, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znajdowa\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c wrogo\u015b\u0107. Wojna w poj\u0119ciu greckim pojmowana by\u0142a jako domena bog\u00f3w, kara lub nagroda darowana ludziom. \u00a0Hezjod twierdzi\u0142, i\u017c pok\u00f3j jest darem Zeusa i przejawem jego opieki nad lud\u017ami. Homer nie mia\u0142 w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce wojna pomi\u0119dzy lud\u017ami jest wynikiem dopustu bo\u017cego i kar\u0105 za zniewag\u0119 majestatu boskiego. Zdaniem Grek\u00f3w, zniszczony stan idealny ludzko\u015bci m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 osi\u0105gni\u0119ty tylko poprzez ponowne zjednoczenie z bogami. Poeta Pindar twierdzi\u0142, \u017ce powr\u00f3t do totalnego i trwa\u0142ego pokoju (hezychii), b\u0119dzie mo\u017cliwy dla ludzi szlachetnych dopiero w wymiarze eschatologicznym[3]<\/a>. Na ziemi wszyscy jeste\u015bmy skazani na \u017cycie rozpi\u0119te pomi\u0119dzy kruchym pokojem (\u0142adem) a wojn\u0105 (chaosem).<\/p>\r\n

Wed\u0142ug Grek\u00f3w przeciwstawne elementy rzeczywisto\u015bci, nie wyklucza\u0142y siebie nawzajem, tworzy\u0142y stan natury. Dlatego Arystoteles w \u201ePolityce\u201d m\u00f3g\u0142 twierdzi\u0107, i\u017c wojna wszczynana z prawych pobudek jest zgodna z prawem natury. Simonides pisa\u0142, \u017ce wszczynanie wojny jest uzasadnione w przypadku istnienia \u201es\u0142usznej sprawy\u201d. Pindar precyzowa\u0142, i\u017c s\u0142uszna wojna rozpoczynana jest w celu przybli\u017cenia si\u0119 do stanu hezychii, kt\u00f3rej mizernym odbiciem jest kruchy ludzki pok\u00f3j na ziemi (eirene)[4]<\/a>. Poeta twierdzi\u0142, \u017ce jednym z najwa\u017cniejszych obowi\u0105zk\u00f3w w\u0142adcy jest czynienie pokoju, a nawet d\u0105\u017cenie do rozszerzenia \u0142adu i porz\u0105dku (pokoju) na s\u0105siednie krainy i ludy.<\/p>\r\n

Greckie postrzeganie rzeczywisto\u015bci nie by\u0142o obce innym ludom w basenie Morza \u015ar\u00f3dziemnego. Staro\u017cytni Rzymianie w podobny spos\u00f3b odczytywali genez\u0119 wojny, jako efekt ludzkiego blu\u017anierstwa i sprzeniewierzenia si\u0119 prawom bog\u00f3w[5]<\/a>. Lekcewa\u017cenie praw boskich, pycha i chciwo\u015b\u0107, zdaniem Horacego, Wergiliusza i Cycerona, pog\u0142\u0119biaj\u0105 chaos i powoduj\u0105 zwi\u0119kszenie si\u0119 nienawi\u015bci i \u017c\u0105dzy posiadania, kt\u00f3re zawsze ko\u0144cz\u0105 si\u0119 przelewem krwi. Ale istniej\u0105 r\u00f3wnie\u017c wojny, kt\u00f3re zdaniem Rzymian s\u0105 wojnami posiadaj\u0105cymi etyczn\u0105 i polityczn\u0105 s\u0142uszno\u015b\u0107. Wojny znajduj\u0105ce si\u0119 pod opiek\u0105 szczodrobliwego Marsa. W traktacie \u201eO pa\u0144stwie\u201d Cyceron dokona\u0142 rozdzia\u0142u i opisu wojen sprawiedliwych i niesprawiedliwych[6]<\/a>. \u201eWojna uzasadniona\u201d, o jakiej pisa\u0142 rzymski patrycjusz, toczy si\u0119 wed\u0142ug jasno okre\u015blonych regu\u0142: jest zawsze oznajmiona i legalnie wypowiedziana, a przeciwnik nie musi obawia\u0107 si\u0119 niespodziewanej napa\u015bci. Zdaniem Cycerona \u201epoza konieczno\u015bci\u0105 ukarania wrog\u00f3w albo ich odparcia nic wojny nie usprawiedliwia\u201d. Za rodzaj wojny uzasadnionej nie budz\u0105cej w\u0105tpliwo\u015bci uznawa\u0142 wojn\u0119 wszcz\u0119t\u0105 o odzyskanie utraconych ziem. Wojna niesprawiedliwa zostaje wywo\u0142ana zawsze bez s\u0142usznego powodu i najcz\u0119\u015bciej jest zgub\u0105 dla wszczynaj\u0105cego j\u0105 ludu. Rzymski republikanin wyra\u017ca\u0142 silne przekonanie, \u017ce wielko\u015b\u0107 imperium Rzym zawdzi\u0119cza\u0142 wojnom toczonym w obronie sprzymierze\u0144c\u00f3w. Pogl\u0105dy Cycerona zosta\u0142y wch\u0142oni\u0119te w obr\u0119b chrze\u015bcija\u0144skiej my\u015bli teologicznej najpierw przez \u015bw. Ambro\u017cego i \u015bw. Augustyna.<\/p>\r\n

Popularne poj\u0119cie \u201ewojny sprawiedliwej\u201d zawdzi\u0119czamy jednak nie \u015bw. Ambro\u017cemu a pochodz\u0105cemu z afryka\u0144skiej Hippony \u015bw. Augustynowi. Biskup Hippony, podobnie jak greccy i rzymscy my\u015bliciele, szczeg\u00f3lnie Arystoteles, wychodzi\u0142 z za\u0142o\u017cenia, \u017ce najistotniejszym elementem rzeczywisto\u015bci politycznej jest pok\u00f3j, rozumiany jako \u201euporz\u0105dkowana zgoda obywateli co do rozkazywania i pos\u0142uchu\u201d[7]<\/a>. Przez grzech pierworodny wojna sta\u0142a si\u0119 trwa\u0142ym elementem \u017cycia ludzi, kt\u00f3rego nie mo\u017cna ludzkimi si\u0142ami zmieni\u0107. Stan natury jest zatem stanem po grzechu pierworodnym. Najwa\u017cniejszym nakazem dla rz\u0105dz\u0105cych jest czynienie pokoju i rozszerzanie dobra. W odr\u00f3\u017cnieniu od Pindara czy Cycerona, \u015bw. Augustyn uto\u017csamia\u0142 z najwy\u017cszym Dobrem i Prawd\u0105 nie tyle cnot\u0119 szlachetnych, czy w\u0142adz\u0119 imperium, a rozszerzenie a\u017c po kra\u0144ce \u015bwiata Dobrej Nowiny Jezusa Chrystusa. \u015aw. Augustyn by\u0142 przekonany, \u017ce rozszerzenie chrze\u015bcija\u0144stwa oraz cywilizacji rzymskiej wi\u0105za\u0142oby si\u0119 z korzy\u015bci\u0105 doczesn\u0105 i wieczn\u0105 dla wszystkich ludzi na ziemi, bo \u201epo\u017cyteczne jest, by ludzie dobrzy wzd\u0142u\u017c i wszerz rozprzestrzenili swoje w\u0142adztwo oraz d\u0142ugo je sprawowali\u201d[8]<\/a>. Wojna jest co prawda brakiem pokoju, czyli brakiem dobra, ale stanowi r\u00f3wnie\u017c odbicie duchowej wojny dobra ze z\u0142em rozgrywaj\u0105cej si\u0119 na p\u0142aszczy\u017anie materialnej, ziemskiej, cielesnej. Pok\u00f3j ziemski – pisze Augustyn – \u201estanowi raczej pocieszenie w nieszcz\u0119\u015bciu ni\u017ali rado\u015b\u0107 ze szcz\u0119\u015bcia\u201d[9]<\/a>. Wojna jest zatem mi\u0142\u0105 Bogu – \u201ePanu Zast\u0119p\u00f3w\u201d, ale dla ludzi jest tragiczn\u0105 i bolesn\u0105 konsekwencj\u0105 grzechu pierworodnego. Wszystkie wojny wszcz\u0119te z szlachetnych pobudek obrony przed z\u0142em, lub maj\u0105ce na celu rozszerzenie i rozpowszechnienie dobra s\u0105 wojnami sprawiedliwymi. Rozwa\u017cania \u015bw. Augustyna dotycz\u0105ce historii Rzymu zawarte w jego traktacie \u201eO pa\u0144stwie Bo\u017cym\u201d pozwalaj\u0105 nam na poznanie, co rozumia\u0142 pod poj\u0119ciem wojny sprawiedliwej. Jego zdaniem wojna jako zjawisko jest dopustem Bo\u017cym. W sferze politycznej, stanowi wy\u0142\u0105czny przywilej legalnej w\u0142adzy. Musi mie\u0107 na celu osi\u0105gni\u0119cie pokoju i powstrzymanie niesprawiedliwo\u015bci. Wojn\u0105 sprawiedliw\u0105 jest bezsprzecznie wojna obronna, w sytuacji kiedy na wsp\u00f3lnot\u0119 polityczn\u0105 napada agresor, aby zagarn\u0105\u0107 w\u0142asno\u015b\u0107. Podb\u00f3j terytorium, zdaniem \u015bwi\u0119tego mo\u017ce by\u0107 tylko mimowolnym efektem prowadzenia wojny obronnej. Augustyn stara\u0142 si\u0119 w oparciu o rzymskich kronikarzy odnie\u015b\u0107 do polityki Rzymu republika\u0144skiego doby wojen z Kartagin\u0105. Wojna niesprawiedliwa jest odwrotno\u015bci\u0105. Wszczyna si\u0119 j\u0105 zawsze z pobudek egoistycznych i stanowi przejaw z\u0142a tocz\u0105cego pa\u0144stwo (np. wojna domowa). Najcz\u0119stszymi jej przyczynami s\u0105 chciwo\u015b\u0107, pycha i bezkarno\u015b\u0107. Wojn\u0105 niesprawiedliw\u0105 jest zawsze podb\u00f3j, ch\u0119\u0107 bezprawnego opanowania jakiego\u015b terytorium oraz pragnienie zniewolenia obcych lud\u00f3w. W \u201eDe Civitate Dei\u201d \u015bw. Augustyn stawia pytanie: \u201eCzy\u017c wszczynanie wojen z s\u0105siadami, potem za\u015b zdobywanie dalszych kraj\u00f3w i z samej tylko \u017c\u0105dzy panowania ciemi\u0119\u017cenie i podbijanie lud\u00f3w, kt\u00f3re nie przysparzaj\u0105 \u017cadnych k\u0142opot\u00f3w, zas\u0142uguje na jak\u0105\u015b inn\u0105 nazw\u0119 ni\u017c na nazw\u0119 wielkiego rozboju?[10]<\/a>\u201d Klasyfikacja \u015bw. Augustyna jest jasna i czytelna, dop\u00f3ki pozostawimy j\u0105 w my\u015bl intencji autora na p\u0142aszczy\u017anie teologicznej. Jednak wiemy, \u017ce bardzo cz\u0119sto z\u0142e intencje ludzkie skrywane s\u0105 w\u015br\u00f3d ga\u0142\u0105zek oliwnych symbolizuj\u0105cych pok\u00f3j. R\u00f3wnie\u017c wewn\u0119trzne przekonanie niejednego agresora lub obro\u0144cy o w\u0142asnej sprawiedliwo\u015bci i przekonanie o dzia\u0142aniu minimalizuj\u0105cym z\u0142o, nie u\u0142atwia rozstrzygni\u0119cia, kt\u00f3ra wojna jest sprawiedliwa, a kt\u00f3ra ze sprawiedliwo\u015bci\u0105 nie ma nic wsp\u00f3lnego. Rozd\u017awi\u0119k ujawniany by\u0142 przez wieki. Jezuiccy etycy w XVII wieku doszli do przekonania (rozwa\u017caj\u0105c kwesti\u0119 wewn\u0119trznego przekonania stron walcz\u0105cych), \u017ce obie strony konfliktu mog\u0105 toczy\u0107 wojn\u0119 sprawiedliw\u0105, bo mog\u0105 by\u0107 szczerze o tym przekonani. Ostania wojna z Irakiem wywo\u0142a\u0142a z kolei dyskusj\u0119 o zasadno\u015b\u0107 etyczn\u0105 wojny prewencyjnej (teoretycznie wojny obronnej) jako z natury wojny sprawiedliwej[11]<\/a>. Nale\u017cy przeto zapami\u0119ta\u0107, \u017ce kategorie przyj\u0119te przez \u015bw. Augustyna nie mia\u0142y na celu tworzenia politycznej semantyki, maj\u0105cej na celu propagandowe uzasadnianie dzia\u0142a\u0144 militarnych. Kryteria posiadaj\u0105 wymiar transcendentalny. O tym czy wojna jest sprawiedliwa czy niesprawiedliwa nie \u015bwiadczy wewn\u0119trzne przekonanie walcz\u0105cego, wojna obronna, czy wynik wojny, a ocena ludzkiego dzia\u0142ania dokonana przez samego Boga. To najwa\u017cniejszy element augustia\u0144skiej koncepcji wojny sprawiedliwej.<\/p>\r\n

W XIII wieku \u015bw. Tomasz z Akwinu sprecyzowa\u0142 niekt\u00f3re aspekty poj\u0119cia wojny sprawiedliwej, opieraj\u0105c si\u0119 na wcze\u015bniejszych przemy\u015bleniach \u015bw. Augustyna[12]<\/a>. Uderzaj\u0105cym jest przyj\u0119cie przez Doktora Anielskiego pogl\u0105du, \u017ce ludzki os\u0105d warunk\u00f3w pozwala na poznanie charakteru wojny. Zdaniem autora Sumy wojna jest sprawiedliw\u0105, je\u015bli jest og\u0142oszona przez prawowit\u0105 w\u0142adz\u0119 ksi\u0105\u017c\u0119c\u0105 pozostaj\u0105c\u0105 w \u0142\u0105czno\u015bci z papie\u017cem, je\u015bli sprawa prowadz\u0105ca do konfliktu zbrojnego jest s\u0142uszna, tzn. obiektywnie zas\u0142uguje na krwaw\u0105 rozpraw\u0119 oraz istnieje uczciwy zamiar unikni\u0119cia wi\u0119kszego z\u0142a lub poparcia dobra. Te trzy elementy (autorytet, przyczyna, intencja) wyodr\u0119bnione przez \u015bw. Tomasza pozosta\u0142y warunkiem traktowania wojny jako sprawiedliwej wed\u0142ug klasycznego prawa wojennego teoretycznie do dzi\u015b. W\u0142adza ponosi odpowiedzialno\u015b\u0107 duchow\u0105 za wywo\u0142anie wojny niesprawiedliwej, a wszelkie grzechy tym spowodowane, jak napisze kilkaset lat p\u00f3\u017aniej \u015bw. Alfons Ligouri, obci\u0105\u017caj\u0105 dusz\u0119 decyduj\u0105cego o wojnie. Akwinata by\u0142 bezwzgl\u0119dny, stwierdzaj\u0105c w jednoznaczny spos\u00f3b, \u017ce ludzka ocena dzia\u0142a\u0144 politycznych jest skomplikowana i powierzchowna, a wojna wywo\u0142ana przez prawowit\u0105 w\u0142adz\u0119 posiadaj\u0105c\u0105 s\u0142uszne powody mo\u017ce nie by\u0107 wojn\u0105 sprawiedliw\u0105 z powodu z\u0142ego zamiaru. Godziwa intencja prowadzenia wojny jest najtrudniejszym elementem oceny charakteru wojny, poniewa\u017c d\u0105\u017cenie do pokoju i zaprowadzenia sprawiedliwo\u015bci deklaruj\u0105 zawsze obie strony konfliktu. Ojciec J\u00f3zef Maria Boche\u0144ski OP w zarysie etyki wojskowej okre\u015bla prawo\u015b\u0107 intencji w kategoriach s\u0142uszno\u015bci podmiotowej, tzn. kiedy w\u0142adza polityczna i \u017co\u0142nierze nie posiadaj\u0105 w sumieniu w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce wojna jest s\u0142uszna a celem wojny jest wy\u0142\u0105cznie uzyskanie nale\u017cnych praw dla pa\u0144stwa. Wy\u0142\u0105czna kompetencja okre\u015blania s\u0142uszno\u015bci wojny spoczywaj\u0105ca na rz\u0105dz\u0105cych, zwalnia walcz\u0105cych \u017co\u0142nierzy z etycznych w\u0105tpliwo\u015bci o ile nie otrzymuj\u0105 rozkaz\u00f3w w oczywisty i \u0142atwy spos\u00f3b ocenianych jako moralnie z\u0142e. Dla nich praktycznie ka\u017cda legalnie rozpocz\u0119ta wojna posiada s\u0142uszno\u015b\u0107 etyczn\u0105, dop\u00f3ki wype\u0142niaj\u0105c rozkazy pozostaj\u0105 wierni podstawowym zasadom moralnym. \u201e…\u017co\u0142nierz niemal zawsze idzie w b\u00f3j z czystym sumieniem. Nawet gdyby wojna by\u0142a nies\u0142uszna, odpowiedzialno\u015b\u0107 ponosz\u0105 za ni\u0105 rz\u0105dz\u0105cy – dop\u00f3ki sprawa nie jest oczywista \u017co\u0142nierz ma nie tylko prawo, ale i obowi\u0105zek s\u0142ucha\u0107 i bi\u0107 si\u0119\u201d[13]<\/a>.<\/p>\r\n

Kierunek wytkni\u0119ty przez \u015bw. Tomasza z Akwinu posiada spore grono zwolennik\u00f3w do dzi\u015b i stanowi podpor\u0119 etyczn\u0105 klasycznego prawa wojennego. Mimo zmian jakie nast\u0105pi\u0142y w sposobie wojowania, rozwoju techniki wojskowej i wysublimowania wrogo\u015bci (propaganda), wyznaczniki etyczne nie uleg\u0142y zmianie. W czasie wojny z Irakiem katoliccy tradycjonali\u015bci, przeciwnicy wojennej polityki prezydenta George\u2019a W. Busha w obszernej krytycznej pracy przywo\u0142ywali r\u00f3wnie\u017c poj\u0119cie wojny sprawiedliwej, przypominaj\u0105c dziesi\u0119\u0107 zasad wojny sprawiedliwej opracowanych w latach 20 XX wieku przez wybitnego etyka o. Franziskusa Stratmanna OP[14]<\/a>.<\/p>\r\n

Warto przyjrze\u0107 si\u0119 bli\u017cej koncepcji dominika\u0144skiego teologa, kt\u00f3ra jest sum\u0105 przemy\u015ble\u0144 \u015bw. Augustyna, \u015bw. Tomasza z Akwinu i o. Francisco de Vitoria OP. Aby wojna mog\u0142a zosta\u0107 uznan\u0105 za sprawiedliw\u0105 musi istnie\u0107 obiektywnie godziwa<\/strong> przyczyna<\/strong> konfliktu. Wina, kt\u00f3ra usprawiedliwia wywo\u0142anie wojny. Nie ma wzgl\u0119dem tego w\u0105tpliwo\u015bci w sytuacji kiedy istnieje ca\u0142kowita niesprawiedliwo\u015b\u0107 po jednej, i tylko jednej stronie konfliktu. Aby ten punkt zosta\u0142 spe\u0142niony nie wystarczy sp\u00f3r o sprawy materialne, wina moralna musi by\u0107 czytelna i musi znajdowa\u0107 si\u0119 tylko po jednej ze stron wojuj\u0105cych. Musi ponadto istnie\u0107 tak\u017ce w\u015br\u00f3d innych pa\u0144stw powszechna \u015bwiadomo\u015b\u0107 tej winy i niesprawiedliwo\u015bci. Po wojn\u0119 jako instrument polityki pa\u0144stwa wolno si\u0119gn\u0105\u0107 dopiero wtedy gdy zawiod\u0142y wszystkie inne \u015brodki polityczne. Nie na tym jednak koniec kategorycznych stwierdze\u0144 katolickich etyk\u00f3w. Godziwa przyczyna nie wystarcza aby uzna\u0107 wojn\u0119 za uzasadnion\u0105. Kolejnym elementem jest dobra<\/strong> intencja<\/strong>. Wojna musi posiada\u0107 praw\u0105 intencj\u0119 jej zako\u0144czenia i unikni\u0119cia po wojnie wi\u0119kszego z\u0142a. Godziw\u0105 intencj\u0119 katoliccy etycy rozpatruj\u0105 na kilku p\u0142aszczyznach – prowadzenia wojny, stosunku do wroga, pa\u0144stw postronnych i w\u0142asnych poddanych\/obywateli. Aby intencj\u0119 nazwa\u0107 dobr\u0105, musi u decyduj\u0105cego si\u0119 na rozp\u0119tanie wojny istnie\u0107 niezachwiane przekonanie, \u017ce s\u0142uszna sprawa zatryumfuje. Tryumf s\u0142usznej sprawy nie oznacza jednak upokorzenia wroga, skazania go na zag\u0142ad\u0119 biologiczn\u0105 lub zastosowania innych \u015brodk\u00f3w, kt\u00f3re spowoduj\u0105 rozprzestrzenienie si\u0119 jakiegokolwiek z\u0142a. Wina i kara musz\u0105 by\u0107 proporcjonalne. Kara przekraczaj\u0105ca win\u0119 jest niesprawiedliwo\u015bci\u0105 i nie mo\u017ce by\u0107 akceptowana, z czym zwyci\u0119zcy zazwyczaj maj\u0105 najwi\u0119kszy problem. Ponadto, w trakcie wojny walcz\u0105cych obowi\u0105zuj\u0105 moralne nakazy. Wojna musi by\u0107 prawid\u0142owo prowadzona z zachowaniem etycznych \u015brodk\u00f3w, wyrastaj\u0105cych z zasady sprawiedliwo\u015bci i mi\u0142o\u015bci. Rz\u0105dz\u0105cy musi bra\u0107 pod uwag\u0119, \u017ce wywo\u0142uj\u0105c wojn\u0119 bierze na swe sumienie odpowiedzialno\u015b\u0107 za \u017cycie i \u015bmier\u0107 ka\u017cdego swego poddanego\/obywatela. Ale nie tylko! Ta odpowiedzialno\u015b\u0107 zostaje rozci\u0105gni\u0119ta r\u00f3wnie\u017c na ka\u017cdego wrogiego \u017co\u0142nierza lub cywila znajduj\u0105cego si\u0119 w mocy w\u0142asnych si\u0142 zbrojnych. Zabicie je\u0144ca ha\u0144bi nie tylko \u017co\u0142nierza dokonuj\u0105cego tego czynu, ale moralnie obci\u0105\u017ca decyduj\u0105cego o wojnie. I warto tu mocno podkre\u015bli\u0107, \u017ce nie obowi\u0105zuje w tym wypadku prosto rozumiane prawo wzajemno\u015bci, pozwalaj\u0105ce na dokonanie z je\u0144cami lub cywilami wroga tego samego, czego dokonywa\u0142a wroga armia. W przeciwnym przypadku jaki\u017c by\u0142by sens moralny rozr\u00f3\u017cnienia wojny sprawiedliwej od niesprawiedliwej? Ostatnim elementem godziwej intencji jest stosunek walcz\u0105cych do innych pa\u0144stw. U prowadz\u0105cego wojn\u0119 sprawiedliw\u0105 istnieje silna wola unikni\u0119cia wci\u0105gni\u0119cia do konfliktu pa\u0144stw trzecich, ale r\u00f3wnie\u017c ch\u0119\u0107 ochrony spo\u0142eczno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej przed wojn\u0105. Ostatnim elementem rozwa\u017canym przez o. Stratmanna jest kwestia w\u0142a\u015bciwego<\/strong> autorytetu<\/strong>, maj\u0105cego prawo decydowa\u0107 o wojnie. Autorytetem tym jest \u201ew\u0142adza akceptuj\u0105ca prawo Bo\u017ce\u201d, kt\u00f3ra dope\u0142ni\u0142a obowi\u0105zku zgodnego z prawem wypowiedzenia wojny.<\/p>\r\n

Analizuj\u0105c pogl\u0105dy o Franziskusa Stratmanna OP mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce z ludzkiego punktu widzenia nie jest mo\u017cliwa jednoznacznie pewna i obiektywna ocena \u017cadnego konfliktu zbrojnego jako wojny sprawiedliwej. O ile mo\u017cna rozpozna\u0107 godziw\u0105 przyczyn\u0119 konfliktu i nie mie\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci wzgl\u0119dem w\u0142a\u015bciwego autorytetu w\u0142adzy politycznej decyduj\u0105cej o wojnie, intencja stron walcz\u0105cych najcz\u0119\u015bciej jest znana tylko Bogu. Ocena natury ludzkiej i dzisiejsza rola propagandy politycznej zmusza nas do daleko id\u0105cej ostro\u017cno\u015bci wobec deklaracji stron walcz\u0105cych, kt\u00f3re zawsze przedstawiaj\u0105 swoje intencje jako czyste i pozbawione w\u0105tpliwo\u015bci moralnych. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce klasyfikacja moralna wojen nie zosta\u0142a stworzona na potrzeby uzasadniania czyje\u015b racji stanu. Decyzj\u0119 o wojnie podejmuje rz\u0105dz\u0105cy, kt\u00f3ry po rozpatrzeniu moralnych za i przeciw, mo\u017ce by\u0107 obiektywnie przekonany o tym, \u017ce wojna przez niego rozpocz\u0119ta jest wojn\u0105 sprawiedliw\u0105. Istnieje tylko jedna instancja weryfikuj\u0105ca to przekonanie, a jest ni\u0105 B\u00f3g.<\/p>\r\n

Mimo dokonanej w XV-XVI wieku sekularyzacji poj\u0119cia, nie naruszono si\u0119gaj\u0105cych antyku fundament\u00f3w. My\u015bliciele renesansu, w dalszym ci\u0105gu przekonani byli, \u017ce na skutek zranienia natury ludzkiej nie ma sposobu na wyeliminowanie wojny z \u017cycia ludzi. Stanowi\u0142a dla nich niezno\u015bn\u0105 konieczno\u015b\u0107 \u017cyciow\u0105. Drugim nienaruszonym elementem dawnej konstrukcji by\u0142o doprowadzone do skrajno\u015bci przekonanie, \u017ce suwerenna w\u0142adza \u015bwiecka jest jedyn\u0105 instancj\u0105 posiadaj\u0105c\u0105 pe\u0142ne prawo do stosowania takiego narz\u0119dzia w relacjach z innymi pa\u0144stwami. Dla Machiavellego interes pa\u0144stwa (a wi\u0119c obywateli-poddanych) ka\u017ce si\u0119ga\u0107 rz\u0105dz\u0105cemu po to narz\u0119dzie polityczne. A je\u015bli s\u0142u\u017cy ono zbiorowo\u015bci, jest tym samym godziwe[15]<\/a>. Zdanie to podzielali r\u00f3wnie\u017c \u015bw. Tomasz More i Andrzej Frycz Modrzewski, zgadzaj\u0105c si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z Florentczykiem w tym, \u017ce \u201eracj\u0105 stanu\u201d nie jest kaprys w\u0142adzy, uleganie nami\u0119tno\u015bciom poddanych, a realizacja d\u0142ugofalowych i rzeczywistych interes\u00f3w politycznych Res Publicae[16]<\/a>. Wojn\u0105 godziw\u0105 zatem sta\u0142a si\u0119 wszelka wojna sankcjonowana przez pa\u0144stwo, o ile zgodna by\u0142a z interesami pa\u0144stwa.<\/p>\r\n

Odebranie boskiej sankcji zjawisku wojny wystawi\u0142o rz\u0105dz\u0105cych na powa\u017cn\u0105 pokus\u0119 ustawiania si\u0119 w pozycji jedynych i nieomylnych arbitr\u00f3w, kt\u00f3rej niechybnie musieli w pewnym momencie nadu\u017cy\u0107. Dawne poj\u0119cie znalaz\u0142o si\u0119 w nie\u0142asce wraz z Wojn\u0105 Trzydziestoletni\u0105. Nawet niekt\u00f3re religijne (katolickie i protestanckie) uzasadnienia \u00a0z tego okresu brzmi\u0105 obco w zestawieniu z koncepcjami \u015bw. Augustyna i \u015bw. Tomasza z Akwinu. Hiszpa\u0144ski jezuita ks. Louis de Molina stwierdza, \u017ce aby wojna by\u0142a sprawiedliw\u0105, wystarcza czasem \u201eniesprawiedliwo\u015b\u0107 materialna\u201d przeciwnika, za\u015b aby j\u0105 rozpocz\u0105\u0107 w\u0142adza nie potrzebuje obiektywnej winy wroga. W\u0142adza polityczna posiada zawsze prawo czynienia tego co niezb\u0119dne, kieruj\u0105c si\u0119 wy\u0142\u0105cznie zasad\u0105 sprawiedliwo\u015bci, nawet je\u015bli doprowadzi\u0107 to mo\u017ce do rozlewu krwi[17]<\/a>… W ten spos\u00f3b poj\u0119cie zosta\u0142o zredukowane do roli propagandowego uzasadnienia aspiracji politycznych w\u0142adzy, a prawa intencja ograniczona do braku politycznych skrupu\u0142\u00f3w.<\/p>\r\n

Pierwsze koncepcje nowego ducha powsta\u0142y ju\u017c w XVII wieku, ale ich efekty widoczne sta\u0142y si\u0119 dopiero w wojnach rewolucyjnych XIX wieku. Zrywa\u0142y ca\u0142kowicie z antyczno-\u015bredniowiecznym dziedzictwem, pozostaj\u0105c przy dawnej semantyce. Za modelowy przyk\u0142ad nowego spojrzenia mo\u017ce uchodzi\u0107 najpopularniejszy od XVII do XIX stulecia teoretyk wojny, niderlandzki prawnik Hugo Grotius. Sukces jego dzie\u0142a \u201eDe iure belli ac pacis\u201d rozprzestrzeni\u0142 nowe pogl\u0105dy we wszystkich zak\u0105tkach Europy, a echo ich jest widoczne cho\u0107by u Monteskiusza. Grotius przyj\u0105\u0142 jako punkt wyj\u015bciowy swoich rozwa\u017ca\u0144 (za renesansowymi utopistami) za\u0142o\u017cenie, i\u017c wojna stanowi z\u0142o spo\u0142eczne sprzeczne ze stanem natury opartym na pokoju. Jako, \u017ce wojna jest z\u0142em sprzecznym ze stanem natury rz\u0105dz\u0105cy posiada ograniczone prawo (polityczne, a nie moralne!) do dysponowania \u017cyciem swoich obywateli. Wypowiada wojn\u0119 i wzywa na ni\u0105 poddanych\/obywateli, ale aby wzi\u0105\u0107 w niej udzia\u0142 musz\u0105 by\u0107 dostatecznie przekonani o jej s\u0142uszno\u015bci[18]<\/a>. Ka\u017cdemu bowiem z ich przys\u0142uguje prawo do odmowy, wynikaj\u0105ce z umowy spo\u0142ecznej.<\/p>\r\n

<\/span><\/p>\r\n

Wed\u0142ug niderlandzkiego prawnika wojny dziel\u0105 si\u0119 na sprawiedliwe i niesprawiedliwe tylko z ludzkiego, subiektywnego punktu widzenia. Niemo\u017cno\u015b\u0107 jednoznacznego ustalenia w \u015bwietle prawa Bo\u017cego kwalifikacji wojny zmusza do przeniesienia jej na grunt prawa ludzkiego. To w\u0142adza okre\u015bla czy wojna jest godziw\u0105 w oparciu o trzy dopuszczalne powody, dla kt\u00f3rych w\u0142adca mo\u017ce wszcz\u0105\u0107 sprawiedliw\u0105 wojn\u0119: \u201eObrona tego, co jest nasze; d\u0105\u017cenie do tego, co jest nam nale\u017cne; ukaranie za zbrodnie\u201d. Wojna jest w takim przypadku s\u0142uszna jedynie w razie obrony w\u0142asno\u015bci, w przypadku nie dotrzymania umowy i w sytuacji d\u0105\u017cenia do ukarania wroga[19]<\/a>. Autor <\/em>\u201eDe iure belli ac pacis\u201d <\/em>twierdzi\u0142, i\u017c musz\u0105 by\u0107 spe\u0142nione dwa wymogi, aby wojna mog\u0142a by\u0107 uznana za sprawiedliw\u0105: musi by\u0107 wypowiedziana przez prawowit\u0105 w\u0142adz\u0119 i w zgodzie z wymogami formalnymi – w zwi\u0105zku z czym obie wojuj\u0105ce strony mog\u0105 by\u0107 przekonane o swojej uczciwo\u015bci. O tym, kto sprawiedliw\u0105 wojn\u0119 prowadzi mo\u017ce decydowa\u0107 zdaniem Grotiusa wy\u0142\u0105cznie mi\u0119dzynarodowy trybuna\u0142, sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z przedstawicieli pa\u0144stw chrze\u015bcija\u0144skich, maj\u0105cych tak\u0105 w\u0142adz\u0119, scedowan\u0105 przez suwerennych monarch\u00f3w. Kwestia s\u0142uszno\u015bci moralnej konfliktu od tego momentu sta\u0142a si\u0119 domen\u0105 wi\u0119kszo\u015bci. W XIX wieku przekazano j\u0105 parlamentom, ale intencja pozosta\u0142a ta sama. Grotiusowi zapewne prze\u015bwieca\u0142y szlachetne idea\u0142y wyeliminowania wojny z \u017cycia ludzi i nastania ery wiecznego pokoju, jednak traktat sta\u0142 si\u0119 wst\u0119pem do ery wojen demokratycznych.<\/p>\r\n

Cechami charakterystycznymi nowej koncepcji wojny, charakterystycznej dla epoki po rewolucji francuskiej by\u0142a wiara w dobr\u0105 natur\u0119 cz\u0142owieka, z kt\u00f3rej wyrasta\u0142o mocne przekonanie o dost\u0119pnej dla ludzko\u015bci budowie \u0142adu politycznego ca\u0142kowicie pozbawionego konflikt\u00f3w zbrojnych i wrogo\u015bci. Wojna stanowi\u0142a element sprzeczny ze stanem natury (burzy\u0142a porz\u0105dek naturalny), dlatego nale\u017ca\u0142o j\u0105 wyeliminowa\u0107 wszelkimi dost\u0119pnymi \u015brodkami, paradoksalnie – nawet wojn\u0105. Zdaniem Woltera wojna jest efektem ciemnoty, za\u015blepienia i g\u0142upoty, zas\u0142uguj\u0105cej na utopienie w morzy krwi[20]<\/a>. Dla wolterianina przygotowuj\u0105cego grunt pod rewolucj\u0119 ks. Jeana Maury\u2019ego \u201ezbrodni wojny\u201d mo\u017cna unikn\u0105\u0107 tylko poprzez nastanie strachu przed wojn\u0105 – wynalezienie \u015bmierciono\u015bnej broni, kt\u00f3ra spowoduje o\u015bwiecenie ludzko\u015bci przez nieszcz\u0119\u015bcie[21]<\/a>. W nowej koncepcji wojn\u0105 sprawiedliw\u0105 sta\u0142a si\u0119 wszelka wojna rozpoczynaj\u0105ca post\u0119pow\u0105 er\u0119 ziemskiego pokoju. Clausewitz ostrzega\u0142 w I po\u0142owie XIX wieku przed filantropami, pragn\u0105cymi w imi\u0119 dobrych intencji rozwija\u0107 teori\u0119 wojny w kierunku jej ca\u0142kowitego zaniku. Jego zdaniem niechybnie zako\u0144czy\u0107 musia\u0142a si\u0119 hekatomb\u0105[22]<\/a>.<\/p>\r\n

Wed\u0142ug Carla von Clausewitza, wojna odzwierciedla wszelkie zmiany zachodz\u0105ce w obr\u0119bie politycznych idei. Je\u015bli prawd\u0105 jest \u015bcis\u0142a wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015b\u0107 polityki i wojny, to prowadzona wojna przybiera zawsze charakter polityki. \u201eIm pot\u0119\u017cniejsza i wi\u0119ksza staje si\u0119 polityka, tym pot\u0119\u017cniejsza i wi\u0119ksza b\u0119dzie wojna, by w \u015brodku wznie\u015b\u0107 si\u0119 na wy\u017cyny swej absolutnej postaci\u201d – ostrzega\u0142 Clausewitz[23]<\/a>. Nastanie ery demokratycznej da\u0142o nieznane do tej pory mo\u017cliwo\u015bci intensyfikacji wojny i wyda\u0142o na \u015bwiat nowy rodzaj \u015bwieckiej \u201ewojny sprawiedliwej\u201d – \u201eostatni\u0105 wojn\u0119 dla ostatecznego pokoju\u201d[24]<\/a>. Opiera si\u0119 ona na trzech przes\u0142ankach:<\/p>\r\n

    \r\n
  1. Przyczyny konflikt\u00f3w zbrojnych nie wynikaj\u0105 z pesymistycznej oceny natury cz\u0142owieka (teologicznej lub antropologicznej). Wojny nie stanowi\u0105 r\u00f3wnie\u017c efekt\u00f3w realizacji cel\u00f3w politycznych przez rz\u0105dz\u0105ce elity. Ich przyczynami s\u0105 nierozwi\u0105zane problemy spo\u0142eczne i polityczne, takie jak: bieda, nier\u00f3wno\u015bci spo\u0142eczne, dyskryminacja rasowa, nietolerancja, brak demokracji czy fundamentalizm. Ze wzgl\u0119du na dobr\u0105 natur\u0119 cz\u0142owieka, kt\u00f3ra wymaga przezwyci\u0119\u017cenia tych problem\u00f3w, istnieje mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyeliminowania wojny z ludzkich rachub. Przysz\u0142y \u015bwiat bez konflikt\u00f3w zbrojnych osi\u0105gni\u0119ty zostanie przede wszystkim dzi\u0119ki skutecznym zabiegom mi\u0119dzynarodowym – istnieniu mi\u0119dzynarodowych organizacji, ratyfikowanym uk\u0142adom mi\u0119dzypa\u0144stwowym, czy mi\u0119dzynarodowym interwencjom. Przekonanie to wyrasta z utopijnego przekonania, \u017ce\u00a0 mi\u0119dzynarodowe organizacje, konferencje rozbrojeniowe, czy interwencje pokojowe s\u0105 przejawem tryumfu racjonalno\u015bci, zdrowego rozs\u0105dku, humanitaryzmu i czystych intencji nad w\u0105sko pojmowanym interesem politycznym. Cz\u0119sto s\u0105 jednak bezwzgl\u0119dn\u0105 wojn\u0105 prowadzon\u0105 pod przykrywk\u0105 pokoju w imi\u0119 swoich interes\u00f3w politycznych, przy u\u017cyciu metod znacznie bardziej nikczemnych ni\u017c wojna[25]<\/a>.<\/li>\r\n
  2. Traktowanie wojny w oderwaniu od zasady polityczno\u015bci. \u0179ycie wsp\u00f3lnoty politycznej rozpatrywane nie jest w kategoriach wr\u00f3g-przyjaciel, czego skutkiem jest skrajna ideologizacja konflikt\u00f3w zbrojnych i zacieranie granicy mi\u0119dzy wrogo\u015bci\u0105 polityczn\u0105 a wrogo\u015bci\u0105 osobist\u0105 jednostek. Wszystkie cywilizacje antyczne basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego zna\u0142y jasne rozgraniczenie pomi\u0119dzy wrogiem osobistym (u Hebrajczyk\u00f3w: lcjie; u Hellen\u00f3w: exidos, u Rzymian: inimicus) a wrogiem publicznym (u Hebrajczyk\u00f3w: ailc; u Hellen\u00f3w: polemos, u Rzymian: hostis), zagra\u017caj\u0105cym istnieniu wsp\u00f3lnoty. Mi\u0119dzy tymi poj\u0119ciami istnia\u0142a czytelna r\u00f3\u017cnica powoduj\u0105ca, \u017ce wr\u00f3g publiczny nie by\u0142 to\u017csamy z wrogiem osobistym poddanych\/obywateli. Na tej znacz\u0105cej odmienno\u015bci poj\u0119\u0107 budowano etyk\u0119 wojenn\u0105 w ramach tradycyjnego poj\u0119cia wojny sprawiedliwej od czas\u00f3w antycznej Grecji po kres dawnych wojen widoczny w ha\u015ble: \u201eWojna pa\u0142acom, pok\u00f3j chatom\u201d. Carl Schmitt pisz\u0105c o wojnach demokratycznych wyja\u015bnia\u0142 w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b niebezpiecze\u0144stwo tkwi\u0105ce w tej tendencji: \u201ePowszechnie uwa\u017ca si\u0119 (\u2026), \u017ce taka wojna b\u0119dzie \u201edefinitywnie ostatni\u0105\u201d w historii ludzko\u015bci. Z konieczno\u015bci wojny takie s\u0105 szczeg\u00f3lnie brutalne i okrutne, chc\u0105c bowiem przekroczy\u0107 horyzont wyznaczony przez polityczno\u015b\u0107, trzeba zredukowa\u0107 wroga za pomoc\u0105 moralnych lub innych kategorii i sprawi\u0107, by sta\u0142 si\u0119 nieludzkim monstrum, z kt\u00f3rym nie tylko prowadzi si\u0119 walk\u0119, ale kt\u00f3re nale\u017cy za wszelk\u0105 cen\u0119 unicestwi\u0107 – wr\u00f3g przestaje by\u0107 wrogiem w ramach politycznego poj\u0119cia\u201d[26]<\/a>. Przyczyny tego zjawiska s\u0105 wielorakie i nie ograniczaj\u0105 si\u0119 tylko do powierzchownie zaobserwowanego wp\u0142ywu propagandy na spo\u0142ecze\u0144stwo masowe. To wierzcho\u0142ek g\u00f3ry lodowej. Przyczyny tkwi\u0105 g\u0142\u0119boko w ideologicznych pok\u0142adach demokratyzmu, pojmuj\u0105cego zbiorowo\u015b\u0107 w kategoriach sumy jednostek, kt\u00f3re stanowi\u0105 jedyne realne byty spo\u0142eczne. Jednostki mog\u0105 posiada\u0107 wy\u0142\u0105cznie wroga osobistego, nie za\u015b publicznego, dop\u00f3ki \u017cy\u0107 b\u0119d\u0105 w zsekularyzowanym i egalitarnym pa\u0144stwie. Dotychczasowe pr\u00f3by prowadzenia w XX wieku wojen gabinetowych (jako akceptuj\u0105cych klasyczne poj\u0119cie polityczno\u015bci), z pomini\u0119ciem agresywnej ideologizacji i mobilizacji mas, zosta\u0142y skazane ostatecznie na kl\u0119sk\u0119. <\/li>\r\n
  3. Zjawisko wojny w swojej czystej postaci jest oficjalnie pot\u0119pione i poddane mi\u0119dzynarodowej inkryminacji. Pa\u0144stwo decyduj\u0105ce si\u0119 na rozwi\u0105zanie militarne konfliktu dokonuje \u201ezbrodni\u201d i skazuje si\u0119 pot\u0119pienie mi\u0119dzynarodowe jako np. \u201epa\u0144stwo bandyckie\u201d. Przyczyna tego stanu rzeczy tkwi nie tylko w rozpadzie klasycznego rozumienia suwerenno\u015bci w demokratycznym pa\u0144stwie prawnym, ale w samej istocie tego pa\u0144stwa. Teoretyk prawa Carl Schmitt traktowa\u0142 powsta\u0142e na fundamencie filozofii o\u015bwieceniowej pa\u0144stwo jako byt pozorny – pa\u0144stwo de nomine[27]<\/strong><\/em><\/a>. Przyczyn\u0105 takiego przekonania by\u0142o przyj\u0119cie za podstaw\u0119 pogl\u0105du \u015bw. Augustyna, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142, \u017ce pa\u0144stwem prawdziwym mo\u017ce by\u0107 wy\u0142\u0105cznie hierarchiczna zbiorowo\u015b\u0107 opieraj\u0105ca si\u0119 na sprawiedliwo\u015bci i \u0142adzie. Tylko takie pa\u0144stwo, zdaniem Arystotelesa, Cycerona, czy \u015bw. Augustyna, mog\u0142o budowa\u0107 \u0142ad wewn\u0119trzny i pok\u00f3j z innymi narodami, a zarazem prowadzi\u0107 wojny cywilizowane wed\u0142ug czytelnych regu\u0142. Zdaniem Schmitta, w tradycyjnej koncepcji europejskiej pa\u0144stwo stanowi jedno\u015b\u0107 polityczn\u0105, w kt\u00f3rej w\u0142adz\u0119 sprawuje najsilniejszy podmiot polityczny, zdolny do neutralizacji istniej\u0105cych przeciwie\u0144stw (monarcha, prezydent, dyktator). Takie pa\u0144stwo opiera si\u0119 na opisanych przez Wilhelma Stapela czterech fundamentalnych prawach, \u015bwiadcz\u0105cych o suwerenno\u015bci – na prawie do wojny, prawie do egzekwowania przysi\u0119gi, prawie stosowania kary \u015bmierci i prawie \u0142aski[28]<\/a>. Jednak prawa te zosta\u0142y wprost zanegowane w \u015bwieckim, liberalnym pa\u0144stwie. Zjawisko wojny uleg\u0142o kryminalizacji mi\u0119dzynarodowej (Pakt Brianda – Keloga, Protok\u00f3\u0142 Litwinowa, Doktryna Stimsona), kara \u015bmierci zosta\u0142a uznana za barbarzy\u0144ski przes\u0105d i zniesiona, prawo \u0142aski zast\u0105piono urz\u0119dniczym humanitaryzmem, a przysi\u0119g\u0119 zdegradowano do relatywnej umowy. Konsekwencje przyj\u0119cia pogl\u0105du o zbrodniczo\u015bci ka\u017cdej wojny i zastosowania jej w dzisiejszym prawie mi\u0119dzynarodowym powoduje zanik klasycznego poj\u0119cia neutralno\u015bci (czy kto\u015b mo\u017ce pozosta\u0107 neutralnym w obliczu zbrodni?), wzmaga absolutyzacj\u0119 wroga (uznanego jako wykl\u0119tego zbrodniarza) oraz spowodowa\u0142o ca\u0142kowity zanik po 1918 roku prawnego wypowiadania wojny. Wszystkie znane wojny XX wieku od 1939 roku, rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 od nag\u0142ej napa\u015bci, cz\u0119sto po\u0142\u0105czonej ze z\u0142amaniem um\u00f3w mi\u0119dzynarodowych… <\/li>\r\n<\/ol>\r\n

    Por\u00f3wnanie klasycznego rozumienia wojny sprawiedliwej z dzisiejszymi \u201ewojnami narodowowyzwole\u0144czymi\u201d, \u201einterwencjami pokojowymi\u201d, \u201ewojnami z terroryzmem\u201d itp. sk\u0142ania do pesymistycznych wniosk\u00f3w. Pa\u0144stwo de nomine nie posiada przewodniej w\u0142adzy politycznej zdolnej do rozpatrywania wojny w kategoriach klasycznej wojny sprawiedliwej. \u00a0Trudno r\u00f3wnie\u017c traktowa\u0107 powa\u017cnie dzisiejsze deklaracje zsekularyzowanych pa\u0144stw dotycz\u0105ce respektowania Praw Bo\u017cych (preambu\u0142y konstytucyjne, przysi\u0119gi monarch\u00f3w i prezydent\u00f3w itp.), stanowi\u0105ce jeden z element\u00f3w klasycznego pojmowania wojny sprawiedliwej. Czyni to praktycznie niemo\u017cliwym zastosowanie w ramach pa\u0144stwa dzisiejszego dawnej klasyfikacji wojen, a w niekt\u00f3rych przypadkach pozwala na podejrzliwe traktowanie intencji si\u0119gania po rozstrzygni\u0119cie militarne.<\/p>\r\n

    Pomimo pos\u0142ugiwania si\u0119 cz\u0119sto t\u0105 sam\u0105 lub zmodyfikowan\u0105 semantycznie terminologi\u0105 wojny sprawiedliwej, w dzisiejszych pa\u0144stwach pod tym terminem kryje si\u0119 zupe\u0142nie inna tre\u015b\u0107. Wyeliminowanie wojen z ludzkiej rzeczywisto\u015bci jest niemo\u017cliwe. \u0179adna utopia \u201eko\u0144ca historii\u201d jako ko\u0144ca wojen nie nast\u0105pi. Francuski poeta Pierre Albert-Birot twierdzi\u0142, i\u017c wojny s\u0105 zjawiskiem nieuniknionym poniewa\u017c odzwierciedlaj\u0105 kosmogoniczny kontrast, istniej\u0105cy od zarania \u015bwiata. Pami\u0119taj\u0105c uwag\u0119 Clausewitza o zwi\u0105zku pomi\u0119dzy wojn\u0105 a polityk\u0105, powinni\u015bmy stara\u0107 si\u0119 zredukowa\u0107 brutalno\u015b\u0107 \u015bwieckich wojen o pok\u00f3j poprzez powr\u00f3t do klasycznych poj\u0119\u0107 politycznych. Pomimo wielu w\u0105tpliwo\u015bci moralnych poj\u0119cie wojny sprawiedliwej jest nadal aktualne. Skonfrontowane z aktualnymi wyzwaniami dzisiejszej wojny i oczyszczone z politycznych nalecia\u0142o\u015bci mo\u017ce na powr\u00f3t sta\u0107 si\u0119 sprawnym narz\u0119dziem teoretycznego rozpatrywania konflikt\u00f3w militarnych – oddzielania zbrojnych napa\u015bci i pe\u0142nych hipokryzji demokratycznych wojen o \u201ewieczny pok\u00f3j\u201d od wojen prowadzonych w s\u0142usznej sprawie. Te ostatnie wszak zale\u017c\u0105 nie od kolejnych um\u00f3w mi\u0119dzynarodowych czy humanitarnych hase\u0142 pot\u0119piaj\u0105cych wojn\u0119, ale od sumienia elit odpowiedzialnych za losy swoich pa\u0144stw.<\/p>\r\n

    Ryszard Mozgol<\/em><\/strong><\/p>\r\n

    \r\n

     <\/p>\r\n

    \r\n
    \r\n

    [1]<\/a> gen. F. Uhle-Wettler, Die Gesichter des Mars. Gedanken zum Krieg in unserer Zeit. [w:] Criticon, nr 135\/1993, ss. 20-24.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [2]<\/a> P. Vidal-Naquet, Czarny \u0142owca. Formy my\u015bli i formy \u017cycia spo\u0142ecznego w \u015bwiecie greckim. Warszawa 2003, s. 176-177.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [3]<\/a> Zob. Pyth. X, 3-1; Olimp. II, 4-1; Pindar, Ody zwyci\u0119skie. Krak\u00f3w 1987.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [4]<\/a> R.K. Zawadzki, Wojny perskie. Studium nad poezja i epok\u0105. Cz\u0119stochowa 1997, s. 28-29.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [5]<\/a> Zob. R. Mozgol, Teologia wojny. Bia\u0142a Podlaska-Chorz\u00f3w 2008, s. 17-18.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [6]<\/a> Cyceron, O pa\u0144stwie. K\u0119ty 1998, III, 23.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [7]<\/a> Zob. u Arystotelesa rol\u0119 znaczenie wojny: Arystoteles, Polityka. [w:] Arystoteles, Dzie\u0142a wszystkie. T. I. Warszawa 2003, s. 163, 182-183.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [8]<\/a> \u015bw. Augustyn, O Pa\u0144stwie Bo\u017cym. T. I. Warszawa 2003, ks. IV, 3.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [9]<\/a> \u015bw. Augustyn, O Pa\u0144stwie Bo\u017cym. T. II. Warszawa 2003, ks. XIX, 27.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [10]<\/a> \u015bw. Augustyn, O Pa\u0144stwie Bo\u017cym. T. I. Warszawa 2003, ks. IV, 6.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [11]<\/a> ks. J. C. Iscara, Just war. Catholic Doctrine and some Modern Problems. [w:] Angelus, nr 8\/2002, ss. 2-16; ks. J. C. Iscara, Might is not Right. Why „Preventive War\u201dis Immoral. [w:] Angelus, nr 5\/2003, ss. 26-30.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [12]<\/a> Zob. \u015bw. Tomasz z Akwinu, Suma Teologiczna. T. XVI. Mi\u0142o\u015b\u0107. Londyn 1967. Zagad. 40, art. 1.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [13]<\/a> o. J.M. Boche\u0144ski OP, De Virtuti Militari. Zarys etyki wojskowej. Krak\u00f3w 1993, s. 14.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [14]<\/a> o. F. Stratmann OP, Just-War Doctrine: The Methaphysical and Moral Problem. [w:] Neo-Conned! Just War Principles. A Condemnation of War in Iraq. Vienna. Virginia 2005, s. 387-417.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [15]<\/a> M. Howard, Wojna w dziejach Europy. Wroc\u0142aw 1990, s. 49.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [16]<\/a> Zob. T. More, Utopia. Warszawa 2001, s. 177-178; A. Frycz Modrzewski, O wojnie. III, 2. [w:] Wyb\u00f3r pism. Wroc\u0142aw 1977.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [17]<\/a> G. Minois, Ko\u015bci\u00f3\u0142 i wojna. Od czas\u00f3w Biblii do ery atomowej. Warszawa 1998, s. 250.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [18]<\/a> G. Minois, Ko\u015bci\u00f3\u0142 i wojna. Od czas\u00f3w Biblii do ery atomowej. Warszawa 1998, s. 266-267.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [19]<\/a> D.J. Bederman, Reception of the Classical Tradition in International Law: Grotius De Iure Belli ac Pacis. [w:] Emory International Law Review,\u00a0 nr 10\/1996.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [20]<\/a> Zob. Wolter, Mikromegas. [w:] Wolter, Powiastki filozoficzne. Warszawa 2009, s. 167-168.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [21]<\/a> Zob. G. Minois, Ko\u015bci\u00f3\u0142 i wojna. Od czas\u00f3w Biblii do ery atomowej. Warszawa 1998, s. 345-346.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [22]<\/a> C. von Clausewitz, O naturze wojny. Warszawa 2006, s. 24.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [23]<\/a> C. von Clausewitz, O wojnie. Lublin 1995, s. 764.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [24]<\/a> Zob. T. Gabi\u015b, Demokratyczne wojny totalne. [w:] Sta\u0144czyk, nr 3\/1994, ss. 32-58.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [25]<\/a> Wilhelm Stapel podsumowywa\u0142 te przekonanie w szkicu \u201eChrze\u015bcija\u0144ski m\u0105\u017c stanu\u201d: \u201eDuch wojowniczo\u015bci zamienia si\u0119 po sekularyzacji w ducha adwokackiego. (…) W miejsce cielesnej odwagi przychodzi ideologiczna agresywno\u015b\u0107, w miejsce broni niszcz\u0105cej cia\u0142o przychodz\u0105 zatruwaj\u0105ce ducha: dyskusja, polemika i propaganda. Bitwa zamienia si\u0119 w \u201enegocjacje\u201d, pole bitewne w sal\u0119 konferencyjn\u0105. Te konferencje adwokat\u00f3w, kt\u00f3re, cho\u0107 ich celem jest osi\u0105gni\u0119cie politycznych profit\u00f3w, z oszuka\u0144czym wyrachowaniem organizuje si\u0119 pod znakiem \u201eporozumienia\u201d (co jest skrajnym przejawem pod\u0142o\u015bci i ob\u0142udy), na p\u0142aszczy\u017anie moralnej s\u0105 niczym innym jak wojn\u0105. Ale podczas gdy o wyniku bitwy rozstrzyga\u0142 s\u0105d Bo\u017cy, a nie racjonalno\u015b\u0107 walcz\u0105cych, to o wyniku \u201ewalki ideologicznej\u201d rozstrzyga s\u0105d ludzi, dlatego wynik \u00f3w zale\u017cy od stopnia sekularyzacji, a wi\u0119c od sprytu, ob\u0142udy i braku skrupu\u0142\u00f3w\u201d. W. Stapel, Chrze\u015bcija\u0144ski m\u0105\u017c stanu. [w:] Rewolucja konserwatywna w Niemczech 1918-1933. Oprac. W. Kunicki. Pozna\u0144 1999, s. 422-423<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [26]<\/a> C. Schmitt, Poj\u0119cie polityczno\u015bci. [w:] Teologia polityczna i inne pisma. Krak\u00f3w 2000, s. 207-208.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [27]<\/a> P. Kaczorowski, My i oni. Pa\u0144stwo jako jedno\u015b\u0107 polityczna. Filozofia polityczna Karola Schmitta w okresie republiki weimarskiej. Warszawa 1998.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

    \r\n

    [28]<\/a> W. Stapel, Chrze\u015bcija\u0144ski m\u0105\u017c stanu. [w:] Rewolucja konserwatywna w Niemczech 1918-1933. Oprac. W. Kunicki. Pozna\u0144 1999, s. 396 n.<\/p>\r\n<\/div>\r\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Politycy od XIX wieku obiecywali, \u017ce epoka demokratyczna z jej zdobyczami politycznymi, prawami cz\u0142owieka i stabilno\u015bci\u0105 ekonomiczn\u0105 b\u0119dzie epok\u0105 bez wojen. Prowadzone w XX wieku badania naukowe mia\u0142y rozpozna\u0107 przyczyny z\u0142a powoduj\u0105ce wojny i udowodni\u0107 ponad wszelk\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107, \u017ce istniej\u0105 kultury, kt\u00f3re nie zna\u0142y poj\u0119cia wrogo\u015bci i konflikt\u00f3w zbrojnych. Kolejne rewelacje etnolog\u00f3w i psycholog\u00f3w spo\u0142ecznych […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[84],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/40210"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=40210"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/40210\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=40210"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=40210"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=40210"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}