{"id":39982,"date":"2011-06-28T21:59:22","date_gmt":"2011-06-29T02:59:22","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=39982"},"modified":"2011-06-28T21:59:32","modified_gmt":"2011-06-29T02:59:32","slug":"duch-pruski-w-obecnej-polsce-tomasz-wisniewski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=39982","title":{"rendered":"Duch pruski w obecnej Polsce &#8211; <em>Tomasz Wi\u015bniewski<\/em>"},"content":{"rendered":"<p>Gdy Oswald Spengler pisa\u0142 sw\u00f3j tekst \u201eDuch pruski i  socjalizm\u201d, zna\u0142 jeszcze z autopsji pa\u0144stwo pruskie, t\u0119 czo\u0142ow\u0105 si\u0142\u0119  podtrzymuj\u0105c\u0105 Niemcy. By\u0142o ono najpot\u0119\u017cniejszym z kraj\u00f3w zwi\u0105zkowych,  kilkadziesi\u0105t lat wcze\u015bniej to w\u0142a\u015bnie Prusy doprowadzi\u0142y do  zjednoczenia Niemiec na swoich zasadach (czyli przez podb\u00f3j).  Spenglerowi mog\u0142o si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce dziejowy rozw\u00f3j monarchii pruskiej  musia\u0142 si\u0119 zako\u0144czy\u0107 \u201d\u201d by\u0142aby to finalna faza wzrostu si\u0142y i ostateczne  tej si\u0142y przeznaczenie. Warunki, w kt\u00f3rych rozwija\u0142y si\u0119 Prusy, w  kt\u00f3rych wykszta\u0142ci\u0142a si\u0119 ich mentalno\u015b\u0107, prawo, instytucje, okaza\u0142y si\u0119  by\u0107 tak tw\u00f3rczymi, \u017ce Prusy ju\u017c jako niekwestionowana pot\u0119ga nada\u0142y  oblicze nowemu pa\u0144stwu niemieckiemu. Niemcy przyj\u0119\u0142y te pruskie warto\u015bci  i teraz mia\u0142y walczy\u0107 o ich powszechne urzeczywistnienie, panowanie w  szerokim \u015bwiecie.<\/p>\r\n<p>W swoim tek\u015bcie Spengler rozwija\u0142 narracj\u0119 na skal\u0119  mi\u0119dzynarodow\u0105, na same \u017ar\u00f3d\u0142a \u201educha pruskiego\u201d, jego \u201esocjalizmu\u201d  wskazuj\u0105c pobie\u017cnie. Germa\u0144scy rycerze-zakonnicy, marchijscy osadnicy  zmagaj\u0105cy si\u0119 z nieprzyjazn\u0105 sobie (s\u0142owia\u0144sk\u0105) ludno\u015bci\u0105 zamieszkuj\u0105c\u0105  tereny, kt\u00f3re przyszli Prusacy mieli podbi\u0107 moc\u0105 swoich przewag w  rodzaju dyscypliny, po\u015bwi\u0119cenia czy obowi\u0105zkowo\u015bci. Co powinno nas  interesowa\u0107, to ostateczne ufundowanie pa\u0144stwa pruskiego na dalekich  kresach Niemiec, ziemiach skolonizowanych. Pa\u0144stwo to si\u0142\u0105 rzeczy  musia\u0142o w ko\u0144cu oprze\u0107 si\u0119 na miejscowych zasobach ludzkich &#8211; w istocie,  w\u0142a\u015bciwie by\u0142o struktur\u0105 germa\u0144sko-s\u0142owia\u0144sk\u0105.<\/p>\r\n<p>Sp\u00f3jrzmy na map\u0119 &#8211; w latach 1815-1918 (a nawet \u201845)  Prusy zajmowa\u0142y ogromn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dzisiejszego terytorium Polski. Z ziem  historycznie nale\u017c\u0105cych do I Rzeczypospolitej by\u0142y to tylko Pomorze i  Wielkopolska, a ca\u0142a reszta &#8211; Prusy w\u0142a\u015bciwe (\u201ewschodnie\u201d), Pomorze  zachodnie i \u015al\u0105sk, a tak\u017ce wschodnie skrawki Brandenburgii nazwane dzi\u015b  Ziemi\u0105 Lubusk\u0105 &#8211; to ziemie <em>par excellence<\/em> pruskie, stanowi\u0105ce  podstaw\u0119 bytu pa\u0144stwa pruskiego, przyznane Polsce dopiero w 1945 roku.  Darujmy sobie szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 histori\u0119 Prus, wystarczy nam stwierdzenie, \u017ce w  momencie rozbior\u00f3w Rzeczypospolitej ziemie te znajdowa\u0142y si\u0119 w ich  obr\u0119bie. Od wtedy do roku 1945 min\u0105\u0142 szmat czasu &#8211; b\u0142\u0119dem by\u0142oby s\u0105dzi\u0107,  \u017ce \u201edorobek\u201d tych wiek\u00f3w nie odcisn\u0105\u0142 swojego pi\u0119tna na tamtych  terenach. Najbardziej widocznym jego \u015bladem jest architektura, kt\u00f3ra w  znacznej jednak cz\u0119\u015bci przetrwa\u0142a zniszczenia czas\u00f3w drugiej wojny  \u015bwiatowej. Trzeba stwierdzi\u0107, \u017ce wr\u0119cz promienieje ona swoistym \u201educhem  pruskim\u201d. Nie chodzi oczywi\u015bcie o jego bezpo\u015bredni wp\u0142yw na  funkcjonowanie czy instytucjonalny kszta\u0142t zamieszkuj\u0105cych tam  spo\u0142eczno\u015bci. Budowle, o kt\u00f3re nam chodzi: r\u00f3\u017cne pa\u0142ace, ko\u015bcio\u0142y,  kamienice, ratusze czy koszary, ta pe\u0142na reprezentacja  dziewi\u0119tnastowiecznego neogotyku i nie tylko &#8211; s\u0105 przecie\u017c wytworami  tego ducha, a zarazem jego symbolami. Powsta\u0142y w oparciu o jego  warto\u015bci, mia\u0142y istnie\u0107 dla zaspokajania potrzeb przepojonego nim  spo\u0142ecze\u0144stwa, a w ko\u0144cu jasno go wyra\u017caj\u0105, r\u00f3wnie\u017c w celu przekazywania  dalej. Tym, co powoduje ich obecno\u015b\u0107, jest pewna obco\u015b\u0107 wyczuwana &#8211;  cho\u0107by nie\u015bwiadomie &#8211; przez Polaka rzuconego w wype\u0142niony nimi  krajobraz. Obco\u015b\u0107 ta jest wyczuwana tym mocniej, o ile istnieje  \u015bwiadomo\u015b\u0107 historycznych r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy kulturami materialnymi Polski  w\u0142a\u015bciwej i tych ziem. Je\u015bli si\u0119 wie, jak wygl\u0105da Krak\u00f3w czy Warszawa i z  ich krajobrazem si\u0119 uto\u017csamia, to automatycznie wie si\u0119 te\u017c, \u017ce  Szczecin czy Wroc\u0142aw s\u0105 inne, obce, \u017ce nie jeste\u015bmy w nich u siebie. To  rzutuje na stosunek do tych ziem, na trosk\u0119, dba\u0142o\u015b\u0107 o ich zabytki czy  funkcjonowanie. Dzia\u0142a to te\u017c w drug\u0105 stron\u0119 &#8211; osoba ca\u0142e \u017cycie  przebywaj\u0105ca w pruskim neogotyku podczas wycieczki w g\u0142\u0105b kraju zostaje  oszo\u0142omiona np. sarmackim barokiem; mo\u017ce nawet wyda\u0107 si\u0119 jej, \u017ce  znalaz\u0142a si\u0119 za granic\u0105! Tak powsta\u0142e dysonanse na pewno maj\u0105 jaki\u015b  ukryty wp\u0142yw na spoisto\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa, jego atomizacj\u0119 i  dezintegracj\u0119, narastanie kolejnych barier.<\/p>\r\n<p>Wracaj\u0105c do naszej mapy historycznej: nie mo\u017cemy  nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce by\u0142y obszar Prus pokrywa si\u0119 z tzw. Polsk\u0105 A, a  rozbioru rosyjskiego i Galicji &#8211; z tzw. Polsk\u0105 B. Potocznie podzia\u0142 ten  jest warto\u015bciowany, rzekomo zokcydentalizowane terytoria postpruskie  maj\u0105 sta\u0107 wy\u017cej &#8211; np. gospodarczo czy technicznie &#8211; od reszty kraju.  Faktycznie, przynajmniej w jednym aspekcie jest to jak\u0105\u015b prawd\u0105 &#8211;  wystarczy rzut oka na roz\u0142o\u017cenie linii kolejowych w Polsce. Bardzo  zag\u0119szczona na zachodzie, miejscami wr\u0119cz efemeryczna na wschodzie. PKP  opiera si\u0119 na infrastrukturze pozosta\u0142ej z czas\u00f3w minionych epok, a  pa\u0144stwowo\u015b\u0107 polska wnios\u0142a tu naprawd\u0119 ma\u0142o. Oczywi\u015bcie, mo\u017cna  powiedzie\u0107, \u017ce to \u017caden wska\u017anik, \u017ce istniej\u0105 inne \u015brodki transportu i  \u017ce dot\u0105d nie by\u0142o potrzeby zmiany kszta\u0142t\u00f3w zastanej sytuacji. Dobrze,  ale tylko zwracamy uwag\u0119 na pewn\u0105 proporcj\u0119. Wskazuje ona na brak  \u201egospodarskich\u201d dzia\u0142a\u0144 ze strony kolejnych w\u0142odarzy rzeczonych ziem. W  tzw. Polsce B struktury spo\u0142eczne s\u0105 bardziej zakorzenione, z\u017cyte,  \u015bwiadome swojej warto\u015bci. Ludzie w du\u017cej mierze mieszkaj\u0105 tam w sta\u0142ych  skupiskach od wiek\u00f3w, co wykszta\u0142ci\u0142o mi\u0119dzy nimi pewne wi\u0119zi. Polska A  tymczasem to teren zatomizowany spo\u0142ecznie, gdzie do\u015bwiadczenia dziejowe  pokiereszowa\u0142y duchowy i kulturowy krajobraz, wyzuwaj\u0105c go z  pierwotnych substancji ludzkich, a zape\u0142niaj\u0105c nowymi. Jej ludno\u015b\u0107 jest  bardzo niejednorodna wzgl\u0119dem pochodzenia, zosta\u0142a zes\u0142ana z wielu stron  kraju, w znacznej cz\u0119\u015bci ju\u017c do nas nie nale\u017c\u0105cych. W okresie minionych  kilkudziesi\u0119ciu lat programowo zamykana w blokach, stanowi\u0142a oczywisty  cel in\u017cynierii spo\u0142ecznej. Nie ma wykszta\u0142conej \u015bwiadomo\u015bci wsp\u00f3lnoty i  wi\u0119zi z ziemi\u0105 i jej histori\u0105. Tym \u0142atwiej uleg\u0142a zapadnickim,  demoliberalnym pr\u0105dom, kt\u00f3re sama uznaje za wyraz post\u0119pu i swojej  wy\u017cszo\u015bci wobec bardziej zachowawczej reszty. Oczywi\u015bcie, m\u00f3wimy o  tendencji dominuj\u0105cej w tych masach, a nie szczeg\u00f3\u0142owo rozpatrywanej  ca\u0142o\u015bci. Potwierdzaj\u0105 to np. wyniki wybor\u00f3w. Ta nieukszta\u0142towana masa  najcz\u0119\u015bciej porusza si\u0119 mi\u0119dzy osta\u0144cami pruskiej kultury i w naturalny  spos\u00f3b to ona, jako pierwsza zapami\u0119tana, jako ta, kt\u00f3rej obraz jest  znany od dzieci\u0144stwa, mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 punktem odniesienia do postrzegania  wszelkich innych kultur.<\/p>\r\n<p>Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce \u201educh pruski\u201d jest dzi\u015b w  Polsce obecny, i to w spos\u00f3b zdecydowanie negatywny. Nie jest z\u0142y sam w  sobie, ale wobec naszych brak\u00f3w jego przetrwanie, doskonale widoczne w  krajobrazie tzw. Ziem Odzyskanych i nie tylko, pomimo ogromnych  zniszcze\u0144 wojennych oraz kasaty samego pa\u0144stwa pruskiego (1947), stanowi  tylko dow\u00f3d na jego trwa\u0142o\u015b\u0107 i doskona\u0142o\u015b\u0107 jako swoistego typu  kulturowo-cywilizacyjnego. Dotychczas nic nie zosta\u0142o zaproponowane na  jego miejsce, w epoce ponowoczesnej prowadzenie \u015bwiadomych dzia\u0142a\u0144  kulturotw\u00f3rczych jest absurdem, chocia\u017cby z powodu kompletnej pustki  stanowi\u0105cej rdze\u0144 to\u017csamo\u015bci tej epoki. Duch pruski ma wi\u0119c przed sob\u0105  jeszcze d\u0142ug\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107, b\u0119dzie \u015bwiadczy\u0142 o dawnej pot\u0119dze martwego ju\u017c  pa\u0144stwa pruskiego i dezintegrowa\u0142 mentaln\u0105 jedno\u015b\u0107 struktur dzi\u015b  zajmuj\u0105cych jego terytoria. Krzy\u017cacy, Hohenzollernowie, hugenoci,  hegli\u015bci i \u017co\u0142nierze Freikorps\u00f3w wystawili sobie pomniki trwalsze ni\u017c ze  spi\u017cu i p\u00f3ki co stoj\u0105 one ju\u017c d\u0142ugo po ich \u015bmierci. Na razie nie wida\u0107  nikogo, kto mia\u0142by mo\u017cliwo\u015b\u0107 ich zburzenia i postawienia swoich  w\u0142asnych, ale mo\u017cemy si\u0119 domy\u015bla\u0107, kto to b\u0119dzie i \u017ce zn\u00f3w nadejdzie z  Zachodu.<\/p>\r\n<p><strong><em>Tomasz Wi\u015bniewski<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Gdy Oswald Spengler pisa\u0142 sw\u00f3j tekst \u201eDuch pruski i socjalizm\u201d, zna\u0142 jeszcze z autopsji pa\u0144stwo pruskie, t\u0119 czo\u0142ow\u0105 si\u0142\u0119 podtrzymuj\u0105c\u0105 Niemcy. By\u0142o ono najpot\u0119\u017cniejszym z kraj\u00f3w zwi\u0105zkowych, kilkadziesi\u0105t lat wcze\u015bniej to w\u0142a\u015bnie Prusy doprowadzi\u0142y do zjednoczenia Niemiec na swoich zasadach (czyli przez podb\u00f3j). Spenglerowi mog\u0142o si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce dziejowy rozw\u00f3j monarchii pruskiej musia\u0142 si\u0119 zako\u0144czy\u0107 [&hellip;]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[166],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/39982"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=39982"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/39982\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=39982"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=39982"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=39982"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}