{"id":39749,"date":"2011-06-23T22:16:09","date_gmt":"2011-06-24T03:16:09","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=39749"},"modified":"2011-06-23T22:16:09","modified_gmt":"2011-06-24T03:16:09","slug":"to-byla-wojna-bez-precedensu-w-dziejach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=39749","title":{"rendered":"To by\u0142a wojna bez precedensu w dziejach"},"content":{"rendered":"

Z drem hab. Piotrem Mikiety\u0144skim – wyk\u0142adowc\u0105 Uniwersytetu Jagello\u0144skiego – rozmawia Tomasz Grabowski<\/em><\/strong><\/p>\r\n

Od jakiego\u015b czasu popularno\u015bci\u0105 cieszy si\u0119 teza, i\u017c Hitler dokonuj\u0105c agresji na Zwi\u0105zek Sowiecki w 1941 roku uprzedzi\u0142 atak Stalina, czy na podstawie dzisiejszego stanu bada\u0144 mo\u017cna t\u0119 tez\u0119 uzna\u0107 za udowodnion\u0105?<\/strong><\/p>\r\n

Rzeczywi\u015bcie, jest to teza bardzo popularna i cz\u0119sto podnoszona, szczeg\u00f3lnie przez osoby, kt\u00f3re rozczytuj\u0105 si\u0119 w ksi\u0105\u017ckach Wiktora Suworowa. Ich autor stara si\u0119 swoje tezy uzasadni\u0107 merytorycznie i oprze\u0107 na powa\u017cnych podstawach \u017ar\u00f3d\u0142owych. Nadal jednak nie mo\u017cna uzna\u0107 pogl\u0105d\u00f3w Suworowa za ca\u0142kowicie niepodwa\u017calne. Jak to zwykle bywa w przypadku dziej\u00f3w Rosji, zasadniczym problemem jest szczup\u0142o\u015b\u0107 archiwali\u00f3w, do kt\u00f3rych mamy dost\u0119p.\u00a0 Trudno jest wi\u0119c kategorycznie potwierdzi\u0107 b\u0105d\u017a zaprzeczy\u0107 tezom Suworowa.<\/p>\r\n

Mo\u017cna oczywi\u015bcie pr\u00f3bowa\u0107 i\u015b\u0107 tokiem rozumowania Suworowa i uwypukla\u0107 kwestie, dowodz\u0105ce jakoby Stalin faktycznie szykowa\u0142 si\u0119 do ataku na III Rzesz\u0119. Jedn\u0105 z wa\u017ckich spraw jest mianowicie fakt, i\u017c trzon si\u0142 sowieckich zosta\u0142 skoncentrowany w bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie nowej \u201egranicy\u201d (czy raczej linii demarkacyjnej z 1939 r.) mi\u0119dzy Niemcami a\u00a0ZSRS. Gdy my\u015bli si\u0119 o obronie, to raczej nie dopuszcza si\u0119 do zgrupowania w\u0142asnych wojsk w bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie frontu, nara\u017caj\u0105c je na straty w pierwszych godzinach wojny oraz stwarzaj\u0105c realn\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zdemaskowania w\u0142asnych zamiar\u00f3w w bezpo\u015brednim pasie granicznym.<\/p>\r\n

Kolejny argument Suworowa brzmi tak: dlaczego Zwi\u0105zek Sowiecki rozbudowywa\u0142 rodzaje wojsk o wybitnie ofensywnym charakterze, czemu je\u015bli nie wojnie ofensywnej mia\u0142o s\u0142u\u017cy\u0107 tworzenie formacji powietrzno-desantowych czy te\u017c wzmacnianie lotnictwa dalszego zasi\u0119gu, przeznaczonego do bombardowania obszar\u00f3w daleko na terytorium przeciwnika.<\/p>\r\n

W tym kontek\u015bcie, tezy Suworowa nie s\u0105 pozbawione realnych podstaw. Warto jednak zada\u0107 pytanie, czy Zwi\u0105zek Sowiecki by\u0142 praktycznie gotowy do wykonania takiego uderzenia uprzedzaj\u0105cego, wzi\u0105wszy pod uwag\u0119 to, co dzia\u0142o si\u0119 w pierwszych tygodniach kampanii 1941 roku. Sztaby dowodzenia funkcjonowa\u0142y wyj\u0105tkowo chaotycznie, chocia\u017c nie mo\u017cna te\u017c obarcza\u0107 pe\u0142ni\u0105 winy dow\u00f3dc\u00f3w najbardziej zagro\u017conych front\u00f3w, np. dow\u00f3dcy Frontu Zachodniego genera\u0142a armii Dmitrija G. Paw\u0142owa (rozstrzelanego za nieudolno\u015b\u0107 i\u00a0tch\u00f3rzostwo), kt\u00f3remu przysz\u0142o walczy\u0107 w rejonie, kt\u00f3ry przeszed\u0142 do historii pod nazw\u0105 \u201ekot\u0142a bia\u0142ostocko-mi\u0144skiego\u201d. Dalej, wielka czystka z lat trzydziestych przetrzebi\u0142a korpusy oficerskie wszystkich rodzaj\u00f3w si\u0142 zbrojnych ZSRS. R\u00f3wnie\u017c do\u015bwiadczenia wojny zimowej z Finlandi\u0105 wskazuj\u0105, \u017ce wielki Zwi\u0105zek Sowiecki, kt\u00f3ry nie poradzi\u0142 sobie z male\u0144k\u0105 Finlandi\u0105, tym bardziej nie m\u00f3g\u0142by stawi\u0107 czo\u0142a Niemcom (zreszt\u0105 to w\u0142a\u015bnie \u201ewojna zimowa\u201d zach\u0119ci\u0142a Niemc\u00f3w do ataku na ZSRS).<\/p>\r\n

Tezy Suworowa wywo\u0142a\u0142y poruszenie w \u015brodowisku historyk\u00f3w, ale ci\u0105gle zas\u00f3b materia\u0142\u00f3w w tej sprawie jest zbyt sk\u0105py, by kategorycznie stwierdzi\u0107, jak – w istocie rzeczy – by\u0142o. Chocia\u017c w ostatnich latach nawet Rosjanie zaczynaj\u0105 publikowa\u0107 na ten temat coraz wi\u0119cej. Na ostateczne wyja\u015bnienie tej sprawy musimy jednak poczeka\u0107.<\/p>\r\n

Jakie znaczenie dla narod\u00f3w zamieszkuj\u0105cych Europ\u0119 \u015arodkow\u0105 i Wschodni\u0105 mia\u0142a wojna mi\u0119dzy III Rzesz\u0105 a ZSRS?<\/strong><\/p>\r\n

Faktycznie, wybuch wojny sowiecko-niemieckiej mia\u0142 bardzo istotne znaczenie. Na przyk\u0142ad z polskiego punktu widzenia by\u0142 to konflikt dw\u00f3ch agresor\u00f3w z 1939 roku. W przypadku narod\u00f3w ba\u0142tyckich: Litwin\u00f3w, \u0141otyszy, Esto\u0144czyk\u00f3w trzeba zaznaczy\u0107, \u017ce witali oni Niemc\u00f3w raczej przyja\u017anie. Dla nich wkroczenie Wehrmachtu by\u0142o wyzwoleniem. P\u00f3\u017aniej powsta\u0142y formacje z\u0142o\u017cone z przedstawicieli tych nacji w ramach oddzia\u0142\u00f3w ochotniczych SS. \u0141otysze czy Esto\u0144czycy chcieli walczy\u0107 ze swoim podstawowym wrogiem – Sowietami, a\u00a0Niemc\u00f3w postrzegali jako si\u0142\u0119, kt\u00f3ra przynosi im wolno\u015b\u0107.<\/p>\r\n

Podobnie postrzegali Niemc\u00f3w Ukrai\u0144cy. Proklamacja o odrodzeniu pa\u0144stwowo\u015bci ukrai\u0144skiej, pr\u00f3ba powo\u0142ania rz\u0105du ukrai\u0144skiego na terenie Galicji Wschodniej – to nic innego, jak przymiarka do stworzenia pa\u0144stwa ukrai\u0144skiego w oparciu o si\u0142\u0119 wkraczaj\u0105cego Wehrmachtu. Jednak odpowied\u017a Niemc\u00f3w by\u0142a szybka i brutalna: najpierw aresztowano przyw\u00f3dc\u00f3w ukrai\u0144skich, a nast\u0119pnie przyst\u0105piono do bezwzgl\u0119dnej okupacyjnej eksploatacji kraju.<\/p>\r\n

Ta ostatnia kwestia wynik\u0142a z faktu, i\u017c w Niemczech g\u00f3r\u0119 wzi\u0119\u0142a bardzo radykalna (wyros\u0142a w \u015brodowisku G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa Rzeszy i SS) koncepcja polityki okupacyjnej na wschodzie. Nie by\u0142o w niej mowy o jakichkolwiek eksperymentach narodowo\u015bciowych, po prostu: wsch\u00f3d to teren wy\u0142\u0105cznie dla niemieckiej \u201eprzestrzeni \u017cyciowej\u201d. W \u015blad za tym, mia\u0142 p\u00f3j\u015b\u0107 proces tworzenia kolejnych komisariat\u00f3w Rzeszy.<\/p>\r\n

Alternatywn\u0105 koncepcj\u0119 proponowa\u0142 Alfred Rosenberg, sugeruj\u0105cy potrzeb\u0119 powo\u0142ania do \u017cycia kad\u0142ubowych pa\u0144stwowo\u015bci: ba\u0142tyckich, ukrai\u0144skiej, kozackich, czy kaukaskich. Oczywi\u015bcie mia\u0142y to by\u0107 pa\u0144stewka satelickie, podporz\u0105dkowane Rzeszy, ale nawet tego Niemcy nie byli w stanie zaakceptowa\u0107.<\/p>\r\n

Mo\u017cna wi\u0119c powa\u017cnie zastanowi\u0107 si\u0119, do jakiego stopnia, b\u0142\u0119dna polityka narodowo\u015bciowa by\u0142a jedn\u0105 z przyczyn kl\u0119ski Niemiec na froncie wschodnim. Rzesza nie potrafi\u0142a (nie chcia\u0142a?) nawet wykorzysta\u0107 ruchu gen. Andrieja A. W\u0142asowa (bo o \u201earmii W\u0142asowa\u201d nie mo\u017cna jednak m\u00f3wi\u0107, nie by\u0142o bowiem jednolitej formacji wojskowej). Nale\u017cy tak\u017ce przypomnie\u0107, jak strasznie traktowano je\u0144c\u00f3w sowieckich. By\u0142o to konsekwencj\u0105 s\u0142ynnego rozkazu o komisarzach oraz argumentu Niemiec, \u017ce ZSRS nie podpisa\u0142 konwencji o\u00a0traktowaniu je\u0144c\u00f3w. Czerwonoarmi\u015bci, kt\u00f3rzy nawet odnosili si\u0119 z nienawi\u015bci\u0105 do re\u017cimu sowieckiego mieli do wyboru: albo walka w obronie znienawidzonego, ale jednak w jakim\u015b stopniu rosyjskiego re\u017cimu, albo poddanie si\u0119 okrutnej niewoli, z kt\u00f3rej si\u0119 nie wraca.<\/p>\r\n

Jak liczne by\u0142y formacje wojskowe z\u0142o\u017cone z przedstawicieli narod\u00f3w ZSRS, kt\u00f3re walczy\u0142y u boku Niemc\u00f3w?<\/strong><\/p>\r\n

Trudno m\u00f3wi\u0107 o precyzyjnych liczbach ale w pierwszym okresie wojny na wschodzie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 nawet o 2 milionach je\u0144c\u00f3w. Z czasem zacz\u0119to odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 do r\u00f3\u017cnych pomys\u0142\u00f3w\u00a0 wykorzystania tej masy jenieckiej, aczkolwiek formacje pomocnicze (Hiwisi), czy nawet Legiony Wschodnie przy SS – nie by\u0142y jednostkami nazbyt licznymi, czy te\u017c dobrze uzbrojonymi, nie mog\u0142o by\u0107 te\u017c mowy o w\u0142\u0105czeniu tych jednostek do Wehrmachtu (postrzeganego przez Hitlera jako struktura czysto niemiecka).<\/p>\r\n

<\/strong><\/p>\r\n

Ich los po wojnie by\u0142 bardzo smutny\u2026<\/strong><\/p>\r\n

Ich los by\u0142 wr\u0119cz tragiczny. Alianci zachodni wyj\u0105tkowo lojalnie wykonywali ustalenia konwencji ja\u0142ta\u0144skiej o przekazywaniu ZSRS jego obywateli. W\u0142asowcy, kt\u00f3rzy przedostali si\u0119 na tereny okupowane przez aliant\u00f3w zachodnich byli przekazywani NKWD. Skrajnie lojalistyczna postawa mocarstw zachodnich uwidoczni\u0142a si\u0119 w sytuacji, gdy byli wydawani Moskwie r\u00f3wnie\u017c dawni, bia\u0142ogwardyjscy oficerowie, kt\u00f3rzy nigdy obywatelami sowieckimi oczywi\u015bcie nie byli, bo opu\u015bcili Rosj\u0119 w czasie wojny domowej.<\/p>\r\n

Los je\u0144c\u00f3w przekazanych NKWD by\u0142 \u0142atwy do przewidzenia: b\u0105d\u017a natychmiastowa egzekucja, b\u0105d\u017a zes\u0142anie daleko w g\u0142\u0105b \u201enieludzkiej ziemi\u201d.<\/p>\r\n

Jak wygl\u0105da\u0142a polityka narodowo\u015bciowa po drugiej stronie frontu, w Zwi\u0105zku Sowieckim?<\/strong><\/p>\r\n

W pierwszym okresie trudno m\u00f3wi\u0107 o jakichkolwiek dzia\u0142aniach represyjnych poniewa\u017c spora cz\u0119\u015b\u0107 europejskiego terytorium ZSRS znalaz\u0142a si\u0119 pod niemieck\u0105 okupacj\u0105. Ale jeszcze w przededniu wojny w\u0142adze sowieckie rozpocz\u0119\u0142y deportacje Niemc\u00f3w Nadwo\u0142\u017ca\u0144skich do Azji \u015arodkowej. By\u0142a to jedna z pierwszych \u201eczystek etnicznych\u201d na obszarach nie zaj\u0119tych przez Wehrmacht. Sytuacja si\u0119 zmieni\u0142a z chwil\u0105, gdy Armia Czerwona zacz\u0119\u0142a powraca\u0107 na terytoria wcze\u015bniej okupowane przez Niemcy. Wszelkie formy kolaboracji z okupantami by\u0142y brutalnie karane. Nast\u0105pi\u0142a kolejna (po pierwszej, przeprowadzonej w okresie 1940-1941) fala deportacji narod\u00f3w ba\u0142tyckich .<\/p>\r\n

Niezwykle brutalna i represyjna by\u0142a polityka w\u0142adz sowieckich w stosunku do Ukrai\u0144c\u00f3w. Przez d\u0142ugie lata trwa\u0142a potem pacyfikacja nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich, walki trwa\u0142y do lat 1952-1953. W pa\u0144stwach ba\u0142tyckich zjawisko partyzantki antysowieckiej trwa\u0142o r\u00f3wnie\u00a0 d\u0142ugo.<\/p>\r\n

Zdecydowane kroki represyjne, w niekt\u00f3rych przypadkach dzia\u0142ania maj\u0105ce na celu wr\u0119cz likwidacj\u0119 narod\u00f3w, nasili\u0142y si\u0119 w roku 1944. Kolejne dekrety deportacyjne dotyczy\u0142y Tatar\u00f3w Krymskich, kt\u00f3rym zarzucono kolaboracj\u0119, a tak\u017ce g\u00f3rskich narod\u00f3w p\u00f3\u0142nocnego Kaukazu: Czeczen\u00f3w, Ka\u0142muk\u00f3w, Ba\u0142kar\u00f3w i innych.<\/p>\r\n

Nie ograniczono si\u0119 jedynie do deportacji. Napi\u0119tnowane narody zosta\u0142y wykre\u015blone z listy narodowo\u015bci zamieszkuj\u0105cych ZSRS, zlikwidowano autonomiczne republiki i obwody. Powr\u00f3t sta\u0142 si\u0119 mo\u017cliwy dopiero w roku 1957 kiedy zrehabilitowano wcze\u015bniej tak surowo karane nacje. Ale nawet wtedy powr\u00f3t by\u0142 wyj\u0105tkowo trudny. W najgorszej sytuacji znale\u017ali si\u0119 Tatarzy Krymscy, kt\u00f3rych miejsce na P\u00f3\u0142wyspie zaj\u0119li – w mi\u0119dzyczasie – Rosjanie i\u00a0Ukrai\u0144cy.<\/p>\r\n

Jak dok\u0142adniej wygl\u0105da\u0142a wsp\u00f3\u0142praca Ukrainy z III Rzesz\u0105?<\/strong><\/p>\r\n

Trzeba pami\u0119ta\u0107, i\u017c jest to cz\u0119\u015b\u0107 szerszej problematyki ukrai\u0144skiej w XX wieku. W Galicji Wschodniej poparcie dla tworzenia pa\u0144stwowo\u015bci u boku Niemiec by\u0142o najsilniejsze. Tam powsta\u0142y formacje zbrojne, maj\u0105ce wesprze\u0107 Wehrmacht. Z naszego, polskiego punktu widzenia by\u0142a to kolaboracja, ale dla Ukrai\u0144c\u00f3w by\u0142a to walka u boku sojusznika z\u00a0podstawowym wrogiem – Zwi\u0105zkiem Sowieckim. Do dzi\u015b zreszt\u0105 upami\u0119tnia si\u0119 na Ukrainie dow\u00f3dc\u00f3w si\u0142 nacjonalistycznych (podobnie jest zreszt\u0105 w Estonii i na \u0141otwie).<\/p>\r\n

Jednocze\u015bnie, Organizacja Ukrai\u0144skich Nacjonalist\u00f3w (a potem Ukrai\u0144ska Powsta\u0144cza Armia), uznawa\u0142y za wroga Polak\u00f3w. Dochodzi\u0142a do tego wsp\u00f3\u0142praca z Niemcami w\u00a0eksterminacji ludno\u015bci \u017cydowskiej. Cz\u0142onkowie ukrai\u0144skiej formacji policyjnych s\u0142u\u017cyli w\u00a0obozach koncentracyjnych, brali udzia\u0142 w likwidacji gett w Galicji Wschodniej.<\/p>\r\n

Ta wsp\u00f3\u0142praca z nazistami nie by\u0142a jednak czym\u015b do ko\u0144ca zaskakuj\u0105cym, wzi\u0105wszy pod uwag\u0119 szereg wcze\u015bniejszych zjawisk. \u201eOstateczne rozwi\u0105zanie kwestii \u017cydowskiej\u201d rozpocz\u0119li Niemcy, ale na Ukrainie istnia\u0142a przecie\u017c dosy\u0107 d\u0142uga tradycja pogrom\u00f3w, szczeg\u00f3lnie nasilonych w Rosji carskiej na prze\u0142omie XIX i XX wieku. Podobnie, jak o\u00a0Polaku m\u00f3wiono: \u201euciskaj\u0105cy pan\u201d, tak o \u017bydach pos\u0142ugiwano si\u0119 stereotypem sklepikarza czy karczmarza, wyzyskuj\u0105cego ekonomicznie miejscow\u0105 ludno\u015b\u0107.<\/p>\r\n

W aspekcie wojskowym wojna Niemiec ze Zwi\u0105zkiem Sowieckim by\u0142a chyba czym\u015b wcze\u015bniej w dziejach niespotykanym? Nie w ka\u017cdej przecie\u017c wojnie w jednej operacji bierze si\u0119 setki tysi\u0119cy je\u0144c\u00f3w. Podobnie oceni\u0107 mo\u017cna chyba skal\u0119 okrucie\u0144stwa czy wr\u0119cz nienawi\u015bci po obu stronach konfliktu?<\/strong><\/p>\r\n

Dyskutuj\u0105c o wojnie niemiecko-sowieckiej rzeczywi\u015bcie mo\u017cna u\u017cy\u0107 terminu: starcie bez precedensu w dziejach wojen. M\u00f3wimy bowiem o dw\u00f3ch kilkumilionowych armiach walcz\u0105cych ze sob\u0105 przez cztery lata. Ogromne obszary, d\u0142ugo\u015b\u0107 frontu od dalekiej p\u00f3\u0142nocy (Morze Barentsa) po Morze Czarne i Kaukaz, skala zaanga\u017cowanych \u015brodk\u00f3w wojennych (liczby czo\u0142g\u00f3w, samolot\u00f3w, artylerii sz\u0142y w dziesi\u0105tki tysi\u0119cy sztuk) sprawiaj\u0105, \u017ce wobec tej batalii trudno znale\u017a\u0107 jakie\u015b odniesienie w przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\r\n

I rzeczywi\u015bcie, by\u0142a to wojna prowadzona z nies\u0142ychanym okrucie\u0144stwem po obu stronach. Okrucie\u0144stwo by\u0142o wliczone w spos\u00f3b prowadzenia dzia\u0142a\u0144 wojennych. W przypadku Niemiec za\u0142o\u017cenie by\u0142o jednoznaczne: skoro rozleg\u0142e obszary Zwi\u0105zku Sowieckiego maj\u0105 stanowi\u0107 nasz\u0105 przestrze\u0144 \u017cyciow\u0105, to pierwszym krokiem (i to by\u0142o uj\u0119te w oficjalnych rozkazach) musi by\u0107 odrzucenie wszelkich regu\u0142 zawartych w prawie mi\u0119dzynarodowym co do sposobu traktowania je\u0144c\u00f3w i ludno\u015bci cywilnej. W znacznie mniejszym stopniu zetkn\u0119\u0142a si\u0119 z tym zjawiskiem ludno\u015b\u0107 Europy Zachodniej co do dzi\u015b wida\u0107 w odmiennym spojrzeniu na II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 po obu stronach Starego Kontynentu, w innej wra\u017cliwo\u015bci na tamte wydarzenia.<\/p>\r\n

Podobne okrucie\u0144stwo by\u0142o zawarte w metodzie post\u0119powania w\u0142adz sowieckich i Armii Czerwonej. Tu w naszej pami\u0119ci mocno tkwi los je\u0144c\u00f3w polskich zamordowanych w 1940 r. w Katyniu i innych miejscach ka\u017ani. Wyniszczenie inteligencji i elit w og\u00f3le by\u0142o zaplanowan\u0105 praktyk\u0105 sowieck\u0105\u00a0 w stosunku do podbijanych narod\u00f3w. Mo\u017cna si\u0119 odwo\u0142a\u0107 do specyficznego poczucia humoru J. Stalina, kt\u00f3ry zapytany przez Churchilla podczas konferencji w Poczdamie, co zrobi\u0107 z kilkudziesi\u0119ciotysi\u0119czn\u0105 rzesz\u0105 je\u0144c\u00f3w niemieckich, mia\u0142 odpowiedzie\u0107: \u201eprzecie\u017c mo\u017cna ich rozstrzela\u0107\u201d.<\/p>\r\n

Generalnie II wojna \u015bwiatowa mimo obowi\u0105zywania szeregu konwencji obfitowa\u0142a w\u00a0wyj\u0105tkowo liczne i \u015bwiadome przyk\u0142ady \u0142amania wszelkich mo\u017cliwych norm prowadzenia wojny.<\/p>\r\n

Czy m\u00f3g\u0142by Pan opisa\u0107 to, co mo\u017ce nazw\u0119 – nie wiem na ile poprawnie – kultur\u0105 prowadzenia dzia\u0142a\u0144 wojennych po obu stronach. Cz\u0119sto nietrudno odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce armia Niemiec by\u0142a zdyscyplinowan\u0105, sprawn\u0105 machin\u0105, kt\u00f3ra bi\u0142a si\u0119 \u015bwietnie do samego ko\u0144ca. Tymczasem po stronie sowieckiej nie brak dowod\u00f3w na zupe\u0142ny brak szacunku do \u017cycia w\u0142asnych \u017co\u0142nierzy, nies\u0142ychane marnotrawstwo \u015brodk\u00f3w wojennych. Czy by\u0142o tak rzeczywi\u015bcie?<\/strong><\/p>\r\n

W przypadku Armii Czerwonej musimy pami\u0119ta\u0107 o pewnej wielowiekowej rosyjskiej tradycji prowadzenia wojen. Rzeczywi\u015bcie da\u0142a o sobie zna\u0107 swoista praktyka, bazuj\u0105ca na prze\u015bwiadczeniu o nieprzebranych zasobach ludzkich, o tym, \u017ce w miejsce zabitych i tak przyjd\u0105 nast\u0119pni \u017co\u0142nierze, w miejsce rozbitych armii i dywizji do walki przyst\u0105pi\u0105 nowo sformowane.<\/p>\r\n

Wida\u0107 to do dnia dzisiejszego. Je\u015bli przeanalizujemy wojny ZSRS i Rosji po 1945 r., to zn\u00f3w zobaczymy operacje w rodzaju ataku si\u0142ami pancernymi g\u0119sto zaludnionych obszar\u00f3w miejskich (vide<\/em>: szturm Groznego w roku 1994). W tradycji rosyjskiej, sowieckiej i zn\u00f3w rosyjskiej jest to wi\u0119c zjawisko sta\u0142e.<\/p>\r\n

Po stronie niemieckiej szacunek dla \u017cycia w\u0142asnych \u017co\u0142nierzy by\u0142 silniejszy, ale te\u017c jest to dyskusyjne. Przecie\u017c najwy\u017csze w\u0142adze niemieckie by\u0142y obsadzone przez fanatyk\u00f3w, wr\u0119cz krzycz\u0105cych: \u201ewalczymy do ko\u0144ca, odwr\u00f3t jest zdrad\u0105\u201d. Jednym z powod\u00f3w mianowania gen. Friedricha Paulusa feldmarsza\u0142kiem by\u0142a swoista tradycja, i\u017c feldmarsza\u0142ek si\u0119 nie poddaje, nie idzie do niewoli – ale ginie. Tu Paulus jednak nie\u0142adnie zaskoczy\u0142 Hitlera\u2026 G\u0142\u00f3wnym za\u0142o\u017ceniem taktyki niemieckiej by\u0142a wojna b\u0142yskawiczna. To te\u017c wynika\u0142o ze \u015bwiadomo\u015bci Niemiec o szczup\u0142o\u015bci w\u0142asnych si\u0142 i \u015brodk\u00f3w.<\/p>\r\n

Co o formie prowadzenia dzia\u0142a\u0144 wojennych obu stron mo\u017ce nam podpowiedzie\u0107 por\u00f3wnanie strat ludzkich w konflikcie? <\/strong><\/p>\r\n

Oba kraje znacznie r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 potencja\u0142em, ale straty po stronie sowieckiej s\u0105 szczeg\u00f3lnie du\u017ce. Szokuj\u0105ca jest tak\u017ce rozpi\u0119to\u015b\u0107 w ich szacunkach: od 22 do 60 mln. Liczba ta odnosi si\u0119 do \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w walce, do je\u0144c\u00f3w zmar\u0142ych lub zabitych w niewoli niemieckiej, ale przecie\u017c czerwonoarmi\u015bci gin\u0119li te\u017c w nast\u0119pstwie rozkazu \u201eani kroku w ty\u0142\u201d, za spraw\u0105 tzw. \u201edrugiego szeregu\u201d z\u0142o\u017conego z funkcjonariuszy NKWD, kt\u00f3rzy mieli nie dopuszcza\u0107 do odwrotu. Do tego dosz\u0142y jeszcze represje w stosunku do w\u0142asnych obywateli w trakcie dzia\u0142a\u0144 wojennych: represje wobec je\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy wr\u00f3cili z niewoli, wobec ich rodzin itd.<\/p>\r\n

W przypadku Niemiec m\u00f3wi si\u0119 o 7 mln ofiar w ludziach (og\u00f3\u0142em, wraz z ludno\u015bci\u0105 cywiln\u0105), z czego wi\u0119kszo\u015b\u0107 poleg\u0142ych \u017co\u0142nierzy (w sumie 4,6 mln) przypad\u0142a na front wschodni.<\/p>\r\n

Obecne w\u0142adze w Moskwie uczyni\u0142y mit o zwyci\u0119stwie w Wielkiej Wojnie Ojczy\u017anianej podstaw\u0105 nowej to\u017csamo\u015bci rosyjskiej. Czy w \u015bwietle tego, jak ten konflikt naprawd\u0119 przebiega\u0142, Rosjanie maj\u0105 prawo czu\u0107 dum\u0119 ze zwyci\u0119stwa osi\u0105gni\u0119tego wraz z innymi narodowo\u015bciami ZSRS? Czy maj\u0105 prawo ocenia\u0107 tamt\u0105 wojn\u0119 jako ci\u0105g heroicznych czyn\u00f3w w\u0142asnych \u017co\u0142nierzy?<\/strong><\/p>\r\n

Ten mit o zwyci\u0119stwie jest przejawem nostalgii za dawn\u0105 pot\u0119g\u0105 (podobnie traktowa\u0107 trzeba popularno\u015b\u0107 Stalina). Nie ma ju\u017c mocarstwa, ale jest pami\u0119\u0107 o nim. M\u00f3wi si\u0119 o skali zwyci\u0119stwa, ale przemilcza si\u0119 jego koszty. Jest to te\u017c konsekwencj\u0105 wieloletniej militarystycznej\u00a0 propagandy sowieckiej. Militaryzm by\u0142 obecny w ZSRS przez ca\u0142\u0105 histori\u0119 jego istnienia. Do dzi\u015b armia cieszy si\u0119 wysok\u0105 popularno\u015bci\u0105 – obok prezydenta i Cerkwi. Jest to stara rosyjska tradycja wobec kt\u00f3rej dwie dekady istnienia Federacji Rosyjskiej to bardzo niewiele.<\/p>\r\n

Dzi\u0119kuj\u0119 za rozmow\u0119.<\/strong><\/p>\r\n

<\/strong><\/p>\r\n

Rozmawia\u0142 Tomasz Grabowski<\/p>\r\n

<\/strong><\/p>\r\n

————————————————–<\/strong><\/p>\r\n

Dr hab. Piotr Mikiety\u0144ski – <\/strong>adiunkt w Instytucie Historii Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego (Zak\u0142ad Historii Powszechnej Najnowszej); zainteresowania badawcze: historia wojskowo\u015bci XIX-XX w., historia polityczna Polski w okresie 1914-1945, stosunki polityczne i\u00a0narodowo\u015bciowe w Europie \u015arodkowej w XX wieku, synteza politycznej historii powszechnej po drugiej wojnie \u015bwiatowej<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Z drem hab. Piotrem Mikiety\u0144skim – wyk\u0142adowc\u0105 Uniwersytetu Jagello\u0144skiego – rozmawia Tomasz Grabowski Od jakiego\u015b czasu popularno\u015bci\u0105 cieszy si\u0119 teza, i\u017c Hitler dokonuj\u0105c agresji na Zwi\u0105zek Sowiecki w 1941 roku uprzedzi\u0142 atak Stalina, czy na podstawie dzisiejszego stanu bada\u0144 mo\u017cna t\u0119 tez\u0119 uzna\u0107 za udowodnion\u0105? Rzeczywi\u015bcie, jest to teza bardzo popularna i cz\u0119sto podnoszona, szczeg\u00f3lnie […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[59],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/39749"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=39749"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/39749\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=39749"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=39749"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=39749"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}