{"id":39733,"date":"2011-06-22T21:54:21","date_gmt":"2011-06-23T02:54:21","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=39733"},"modified":"2011-06-22T21:54:21","modified_gmt":"2011-06-23T02:54:21","slug":"prawdziwe-sredniowiecze-adrian-nikiel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=39733","title":{"rendered":"Prawdziwe \u015bredniowiecze – Adrian Nikiel<\/em>"},"content":{"rendered":"

Od ponad dw\u00f3ch dekad polscy autorzy zape\u0142niaj\u0105 bia\u0142e plamy, jakie zaistnia\u0142y w krajowej nauce i literaturze popularnonaukowej na skutek \u201e\u017celaznej kurtyny\u201d. W odniesieniu do \u015bredniowiecza stwierdzi\u0107 mo\u017cna, \u017ce \u017cmudnie odk\u0142amuj\u0105 epok\u0119, kt\u00f3ra w wyniku o\u015bwieceniowego (komunistycznego, demokratycznego) prania m\u00f3zg\u00f3w wci\u0105\u017c traktowana jest jak synonim ciemnoty, zacofania i obskurantyzmu. Lektura lewicowych periodyk\u00f3w i portali (vide<\/em>: skandalizuj\u0105ce artyku\u0142y na stronie racjonalista.pl) dowodzi, \u017ce nawet autorzy podkre\u015blaj\u0105cy sw\u00f3j rzekomy \u201edorobek naukowy\u201d bezwstydnie si\u0119gaj\u0105 po skompromitowane stereotypy. Na szcz\u0119\u015bcie luk\u0119 wype\u0142niaj\u0105 kolejne warto\u015bciowe tytu\u0142y krajowe i zagraniczne. Do os\u00f3b, kt\u00f3re udanie druzgoc\u0105 k\u0142amliwe schematy, nale\u017cy niew\u0105tpliwie p. Dariusz Piwowarczyk, mediewista, autor licznych xi\u0105\u017cek i popularyzator historii.<\/p>\r\n

\u201eS\u0142ynni rycerze Europy. Rycerze w s\u0142u\u017cbie dam i dworu\u201d<\/em> to druga cz\u0119\u015b\u0107 tetralogii po\u015bwi\u0119conej etosowi i historii rycerstwa. Na xi\u0105\u017ck\u0119 (bogato ilustrowan\u0105, bardzo elegancko i stosownie do tematu wydan\u0105) sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 obszerne eseje prezentuj\u0105ce postaci wybitnych rycerzy szeroko rozumianego Zachodu (do kt\u00f3rego zaliczy\u0107 te\u017c trzeba Polsk\u0119, gdzie rozkwita\u0142a cywilizacja \u0142aci\u0144ska), ich kariery i – zwykle pozostaj\u0105ce w \u015bcis\u0142ym zwi\u0105zku z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 awansu dworskiego i politycznego – relacje z p\u0142ci\u0105 pi\u0119kn\u0105. Rycerskie biografie prezentowane s\u0105 w powi\u0105zaniu z uwarunkowaniami mentalnymi i spo\u0142ecznymi elit \u015bredniowiecznej Christianitas<\/em>, nie zabrak\u0142o te\u017c odniesie\u0144 i pr\u00f3b konfrontacyj ze wznios\u0142ymi legendami czy te\u017c wzorcami osobowymi. Nie bez powodu szlachectwo sta\u0142o si\u0119 synonimem \u017cycia pe\u0142nego trudu i wyrzecze\u0144\u2026 \u201eSzlachectwo stanowi\u0142o bowiem warto\u015b\u0107 moraln\u0105, uwa\u017can\u0105 za wrodzon\u0105 w przypadku arystokracji, a mo\u017cliw\u0105 do zyskania przez rycerzy godnie i gorliwie wype\u0142niaj\u0105cych swoje obowi\u0105zki. Nauczanie Ko\u015bcio\u0142a \u0142\u0105czy\u0142o je z pobo\u017cno\u015bci\u0105 i chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 doskona\u0142o\u015bci\u0105 <\/em>(\u2026)\u201d<\/em> (str. 87 i n.).<\/p>\r\n

Cho\u0107 autor prezentuje bogactwo \u015brodowisk arystokratycznych i \u017cycie dworskie r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w na przestrzeni kilku wiek\u00f3w, kolejne rozdzia\u0142y u\u0142o\u017cone s\u0105 chronologicznie i p\u0142ynnie przechodz\u0105 od osoby do osoby, \u0142\u0105cz\u0105c je tematycznymi nawi\u0105zaniami i skojarzeniami. Taka konstrukcja udanie podkre\u015bla arcywa\u017cny dla \u015bredniowiecznych elit element ci\u0105g\u0142o\u015bci. Rycerz, jak te\u017c p\u00f3\u017aniejszy szlachcic czy arystokrata nie by\u0142 (i w\u0142a\u015bciwie, przynajmniej w pewnym sensie, do tej pory nie jest) \u201esamotn\u0105 wysp\u0105\u201d, wyizolowan\u0105 jednostk\u0105, self-made manem<\/em>, lecz cz\u0119\u015bci\u0105 spo\u0142eczno\u015bci: rodu \u201d\u201d ci\u0105gu pokole\u0144 przesz\u0142ych, tera\u017aniejszych i przysz\u0142ych, grupy wasali wiernych w\u0142adcy czy w ko\u0144cu stanu zobowi\u0105zanego do zbrojnej obrony \u015awi\u0119tej Wiary przed innowiercami. W\u0142asne zas\u0142ugi by\u0142y wa\u017cne, lecz postrzegano je w kontek\u015bcie ca\u0142ego drzewa genealogicznego danej osoby. Ta hierarchia zadawnienia w obr\u0119bie elity politycznej sankcjonowana bywa\u0142a te\u017c prawnie.<\/p>\r\n

Miejscu w hierarchii spo\u0142ecznej oraz ambicjom \u017c\u0105dnego presti\u017cu, maj\u0105tku i w\u0142adzy rycerza podporz\u0105dkowana by\u0142a tak\u017ce sfera intymno\u015bci. Rycerz zobowi\u0105zywa\u0142 si\u0119 do po\u015bwi\u0119ce\u0144 i bohaterskich wyczyn\u00f3w w s\u0142u\u017cbie damie, co opiewano w liryce mi\u0142osnej, ale mi\u0119dzy mi\u0142o\u015bci\u0105 idealn\u0105, sztuk\u0105 dwornej mi\u0142o\u015bci a \u017cyciem ma\u0142\u017ce\u0144skim istnia\u0142a trudna do przezwyci\u0119\u017cenia bariera. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo (wbrew wymogom Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry nios\u0105c cywilizacj\u0119 dowarto\u015bciowywa\u0142 kobiety) podporz\u0105dkowano obowi\u0105zkowi umacniania pot\u0119gi w\u0142asnego rodu i budowania sieci wzajemnych lojalno\u015bci. Swoista postbarbarzy\u0144ska \u201epolityka prorodzinna\u201d prowadzi\u0142a do sytuacyj, w kt\u00f3rych zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144ski bardziej ni\u017c sakramentem by\u0142 kontraktem – anulowanym w przypadku niespe\u0142nienia oczekiwa\u0144 stron. Dla wyznawc\u00f3w moralno\u015bci \u015bwieckiej kobieta by\u0142a przedmiotem, a nie podmiotem zwi\u0105zku, co u\u0142atwia\u0142o jego uniewa\u017cnienie. My\u015bleniu w kategoriach trwa\u0142ego interesu rodu sprzyja\u0142a te\u017c wysoka \u015bmiertelno\u015b\u0107, kt\u00f3ra sprawia\u0142a, \u017ce wierno\u015b\u0107 do grobowej deski mog\u0142a dotyczy\u0107 perspektywy kilku czy kilkunastu lat. Dworna mi\u0142o\u015b\u0107 by\u0142a natomiast warto\u015bci\u0105 sui generis<\/em>, a jej podstawowe, powszechnie uznane za po\u017c\u0105dane zalety to przede wszystkim wierno\u015b\u0107, sta\u0142o\u015b\u0107 i honor, kt\u00f3re mia\u0142y uwznio\u015bla\u0107 zar\u00f3wno kobiet\u0119, jak i m\u0119\u017cczyzn\u0119.<\/p>\r\n

Wbrew uproszczeniom \u015aredniowiecze nie by\u0142o monoideowe, tym bardziej nie by\u0142o epok\u0105 \u015bwi\u0119tych za \u017cycia (w legendzie bia\u0142ej) lub oszala\u0142ych fanatyk\u00f3w religijnych (w legendzie czarnej). Pod warstw\u0105 cywilizacyjnej og\u0142ady i pomimo akceptacji wzorc\u00f3w kulturowych, ocalonych przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 z regresu Wiek\u00f3w Ciemnych, kry\u0142y si\u0119 relikty obyczajowo\u015bci plemiennej. Z tego wynika\u0142y niebezpieczne tendencje do podporz\u0105dkowania Ko\u015bcio\u0142a i praw moralnych oczekiwaniom w\u0142adzy \u015bwieckiej, nie tylko tej najwy\u017cszej, kr\u00f3lewskiej czy cesarskiej, lecz nawet na szczeblu w\u0142adz lokalnych. Na marginesie: nietrudno dostrzec, \u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie prze\u017cywamy recydyw\u0119 takich tendencyj i nie bez powodu kilka ostatnich wiek\u00f3w zwie si\u0119 Er\u0105 Nowego Barbarzy\u0144stwa. Obecnie ju\u017c nie tylko Stary Kontynent prze\u017cywa dramatyczn\u0105 inwolucj\u0119. Albowiem wbrew wszelkim wolterianom, o\u015bwieceniowcom i racjonalistom to w\u0142a\u015bnie Ko\u015bci\u00f3\u0142 wyprowadzi\u0142 plemiona, kt\u00f3re zniszczy\u0142y Zachodnie Cesarstwo Rzymskie, z rzeczywistego \u201eciemnogrodu\u201d i walnie przyczyni\u0142 si\u0119 do stworzenia narod\u00f3w zdolnych kreowa\u0107 organizmy pa\u0144stwowe. Ludzie Ko\u015bcio\u0142a krzewili o\u015bwiat\u0119, a tak\u017ce po\u0142o\u017cyli fundamenty \u0142adu spo\u0142ecznego, definiuj\u0105c ma\u0142\u017ce\u0144stwo jako nierozerwalny zwi\u0105zek kobiety i m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry musi zosta\u0107 zawarty \u015bwiadomie i dobrowolnie. Bigami\u0119, kazirodztwo, konkubinat i cudzo\u0142\u00f3stwo zdecydowanie zwalczano wbrew zwolennikom dawnej, \u015bwieckiej moralno\u015bci. Mo\u017cna zaryzykowa\u0107 pogl\u0105d z zakresu historii alternatywnej, \u017ce gdyby nie dobroczynny wp\u0142yw Ko\u015bcio\u0142a Chrystusowego, wsp\u00f3\u0142czesna, porewolucyjna \u201erodzina patchworkowa\u201d pojawi\u0142aby przynajmniej tysi\u0105c lat wcze\u015bniej\u2026 Ko\u015bci\u00f3\u0142 umo\u017cliwi\u0142 emancypacj\u0119 jednostki wobec wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra nie by\u0142a w pe\u0142ni chrze\u015bcija\u0144ska, gdy\u017c podkre\u015bla\u0142 znaczenie indywidualnej odpowiedzialno\u015bci przed Bogiem.<\/p>\r\n

Z perspektywy wiek\u00f3w mo\u017ce si\u0119 to wyda\u0107 wr\u0119cz pewnym paradoxem, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142, na wz\u00f3r wychowywania dzieci, musia\u0142 dos\u0142ownie wychowa\u0107 rycerstwo jako warstw\u0119 przodkuj\u0105c\u0105, pouczaj\u0105c i ostro pi\u0119tnuj\u0105c grzechy g\u0142\u00f3wne wojownik\u00f3w: pych\u0119, zawi\u015b\u0107, nienawi\u015b\u0107, gniew, rozpacz w obliczu presti\u017cowej pora\u017cki, chciwo\u015b\u0107, brak umiarkowania i rozwi\u0105z\u0142o\u015b\u0107. R\u00f3wnocze\u015bnie w obr\u0119bie stanu rycerskiego doskonalono wzorce cn\u00f3t, do kt\u00f3rych zaliczano m\u0119stwo, zr\u0119czno\u015b\u0107, wierno\u015b\u0107 i wytrwa\u0142o\u015b\u0107 w boju, oddanie dwornej mi\u0142o\u015bci, lecz przede wszystkim pobo\u017cno\u015b\u0107 i honor. Idea\u0142em sta\u0142 si\u0119 rycerz, kt\u00f3ry nieustannie si\u0119 doskonali\u0142, zachowuj\u0105c cnoty zar\u00f3wno podczas krucjat, jak i na monarszym dworze. Idea\u0142 ten, opiewany w pie\u015bniach i s\u0142awiony na kartach powie\u015bci, trwale ukszta\u0142towa\u0142 pami\u0119\u0107 i obraz rycerstwa a\u017c do czas\u00f3w nam wsp\u00f3\u0142czesnych.<\/p>\r\n

Pozostaj\u0105c z wielkim uznaniem dla dzie\u0142a p. Piwowarczyka musz\u0119 jednak na koniec zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na zaskakuj\u0105ce sformu\u0142owanie na samym pocz\u0105tku xi\u0105\u017cki, z kt\u00f3rego to sformu\u0142owania wynika, \u017ce \u015bredniowieczny Ko\u015bci\u00f3\u0142 stworzy\u0142 ide\u0119 (sic!<\/em>) czy\u015b\u0107ca. A przecie\u017c nawet dla ludzi, kt\u00f3rzy nie s\u0105 erudytami na miar\u0119 p. Piwowarczyka, nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce czy\u015bciec to nie \u201eidea\u201d, lecz stan, w kt\u00f3rym znajduj\u0105 si\u0119 po \u015bmierci dusze pokutuj\u0105cych grzesznik\u00f3w. Poza tym Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 \u201eautorem\u201d czy\u015b\u0107ca, ani niczego, co stworzone przez Boga i przynale\u017cy do rzeczywisto\u015bci nadprzyrodzonej. Chcia\u0142bym wierzy\u0107, \u017ce to tylko j\u0119zykowa niezr\u0119czno\u015b\u0107\u2026 Xi\u0105\u017cka z pewno\u015bci\u0105 godna uwa\u017cnej lektury.<\/p>\r\n

Adrian Nikiel<\/em><\/strong><\/p>\r\n

\r\n

Dariusz Piwowarczyk, S\u0142ynni rycerze Europy. Rycerze w s\u0142u\u017cbie dam i dworu<\/em>, Wydawnictwo ISKRY, Warszawa 2009, str. 539. www.iskry.com.pl<\/a><\/p>\r\n<\/div>\r\n

\r\n

Artyku\u0142 (w kr\u00f3tszej wersji) zosta\u0142 opublikowany w \u201eOpcji na Prawo\u201d<\/a> nr 5\/113 z maja 2011 r.<\/p>\r\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Od ponad dw\u00f3ch dekad polscy autorzy zape\u0142niaj\u0105 bia\u0142e plamy, jakie zaistnia\u0142y w krajowej nauce i literaturze popularnonaukowej na skutek \u201e\u017celaznej kurtyny\u201d. W odniesieniu do \u015bredniowiecza stwierdzi\u0107 mo\u017cna, \u017ce \u017cmudnie odk\u0142amuj\u0105 epok\u0119, kt\u00f3ra w wyniku o\u015bwieceniowego (komunistycznego, demokratycznego) prania m\u00f3zg\u00f3w wci\u0105\u017c traktowana jest jak synonim ciemnoty, zacofania i obskurantyzmu. Lektura lewicowych periodyk\u00f3w i portali (vide: skandalizuj\u0105ce […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[20],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/39733"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=39733"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/39733\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=39733"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=39733"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=39733"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}