{"id":38055,"date":"2011-05-18T22:30:19","date_gmt":"2011-05-19T03:30:19","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=38055"},"modified":"2011-05-18T14:32:31","modified_gmt":"2011-05-18T19:32:31","slug":"w-cieniu-ukrainskich-nozy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=38055","title":{"rendered":"W cieniu ukrai\u0144skich no\u017cy"},"content":{"rendered":"

G\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w przygotowaniu listy os\u00f3b przewidzianych do likwidacji odegra\u0142 znany ukrai\u0144ski dzia\u0142acz nacjonalistyczny Iwan Miszczena. Wiedziony nie wiadomo jakim uczuciem w ostatniej chwili skre\u015bli\u0142 z listy proskrypcyjnej by\u0142ego dyrektora Liceum Krzemienieckiego Karola Kochlera.<\/strong><\/p>\r\n

Usuni\u0119ta z pracy przez Ukrai\u0144c\u00f3w Irena Sandecka i tak mia\u0142a du\u017co szcz\u0119\u015bcia. Miejscowi Ukrai\u0144cy przygotowali bowiem listy proskrypcyjne dla Niemc\u00f3w zawieraj\u0105ce nazwiska Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy ich zdaniem powinni zosta\u0107 zlikwidowani. Chcieli po prostu wyeliminowa\u0107 najbardziej aktywnych i odgrywaj\u0105cych rol\u0119 przyw\u00f3dc\u00f3w polskiej spo\u0142eczno\u015bci – Polak\u00f3w, kt\u00f3rych cudem nie dotkn\u0119\u0142y jeszcze sowieckie represje. Sowieci po wkroczeniu 20 wrze\u015bnia 1939 r. do Krzemie\u0144ca od razu przyst\u0105pili do aresztowa\u0144. Zatrzymani zostali m.in. starosta krzemieniecki Jan Zanfel, burmistrz Krzemie\u0144ca Jan Beaupre, prezes Zwi\u0105zku Osadnik\u00f3w, pose\u0142 na Sejm Stanis\u0142aw Wn\u0119k, s\u0119dzia grodzki Sieniawski, dow\u00f3dca kompanii Korpusu Obrony Pogranicza kpt. Ludomir Tarkowski, s\u0119dzia \u015bledczy i kierownik policji \u015bledczej. W kilka dni p\u00f3\u017aniej aresztowany zosta\u0142 kurator Liceum Krzemienieckiego Stefan Czarnocki i wielu innych. Wielkie straty spo\u0142eczno\u015b\u0107 polska Krzemie\u0144ca ponios\u0142a w trakcie dw\u00f3ch sowieckich wyw\u00f3zek. Zosta\u0142a ona niemal ca\u0142kowicie \u201eodg\u0142owiona\u201d. Ukrai\u0144scy nacjonali\u015bci chcieli przy pomocy Niemc\u00f3w doko\u0144czy\u0107 ten proces, aby Polacy nie byli si\u0119 w stanie si\u0119 samoorganizowa\u0107. Zgodnie z ukrai\u0144skimi sugestiami trzydziestu czo\u0142owych przedstawicieli polskiej inteligencji zosta\u0142o aresztowanych i umieszczonych w Domu Spo\u0142ecznym, pod G\u00f3r\u0105 Krzy\u017cow\u0105.<\/p>\r\n

Ofiary ludob\u00f3jstwa<\/strong><\/p>\r\n

Tu byli bici, maltretowani i przes\u0142uchiwani przez funkcjonariuszy Sonderkomamando i policj\u0119 ukrai\u0144sk\u0105 a nast\u0119pnie rozstrzelani u st\u00f3p G\u00f3ry Krzy\u017cowej, na skraju polskiego cmentarza. W\u015br\u00f3d nich zgin\u0119li m.in.: nauczyciele Liceum Krzemienieckiego: harcmistrzyni mgr Joanna Kapuci\u0144ska, mgr Franciszek M\u0105czak, mgr Boles\u0142aw M\u0142odzianko, dr Zdzis\u0142aw Marceli Opolski, harcmistrzyni mgr Janina Poniatowska, mgr Ludwik Zawalnicki, Konstanty Ejsmont, Jan Targo\u0144ski, przewodnicz\u0105cy Komitetu Rodzicielskiego szk\u00f3\u0142 Liceum Krzemienieckiego mgr Stefan G\u00f3recki wraz z c\u00f3rk\u0105 Iren\u0105 i synem Czes\u0142awem, dyrektor kolejno dw\u00f3ch bank\u00f3w Franciszek Dro\u017cy\u0144ski, prawnik Piotr Moczulski, cz\u0142onek Zarz\u0105du Liceum Krzemienieckiego i Adwokat Edmund \u0179eromski, in\u017c. Boles\u0142aw Soko\u0142owski, Stanis\u0142aw Brudzi\u0144ski, Ludomir \u0141ozi\u0144ski. G\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w przygotowaniu listy os\u00f3b przewidzianych do likwidacji odegra\u0142 znany ukrai\u0144ski dzia\u0142acz nacjonalistyczny Iwan Miszczena. Dawny ucze\u0144 Liceum Krzemienieckiego, dysz\u0105cy do niego nienawi\u015bci\u0105 i traktuj\u0105cy go, jako g\u0142\u00f3wny na Wo\u0142yniu \u201erozpusnik polsko\u015bci.\u201d Wiedziony nie wiadomo jakim uczuciem w ostatniej chwili skre\u015bli\u0142 z listy proskrypcyjnej by\u0142ego dyrektora Liceum\u00a0 Krzemienieckiego Karola Kochlera.<\/p>\r\n

Przypuszcza\u0107 mo\u017cna, \u017ce gdyby Irena Sandecka nie pracowa\u0142a w Bia\u0142okrynicy, ale w Krzemie\u0144cu to r\u00f3wnie\u017c, chocia\u017cby z uwagi na swe harcerskie zaanga\u017cowanie, pad\u0142a by ofiar\u0105 mordu pod G\u00f3r\u0105 Krzy\u017cow\u0105. Harcmistrzynie Joanna Kapucy\u0144ska czy Janina Poniatowska by\u0142y od niej tylko o 6 lat starsze.<\/p>\r\n

Po zwolnieniu z Bia\u0142okrynicy Irena Sandecka, przyjecha\u0142a do Krzemie\u0144ca, gdzie znalaz\u0142a prac\u0119 w administracji niemieckiej, konkretnie w zarz\u0105dzie maj\u0105tku pa\u0144stwowego.
<\/strong><\/p>\r\n

Nie chcia\u0142a si\u0119 m\u015bci\u0107<\/strong><\/p>\r\n

– Tu zobaczy\u0142 mnie Ukrainiec nowy dyrektor plac\u00f3wki w Bia\u0142okrynicy, kt\u00f3ry mnie wyrzuci\u0142 i zbarania\u0142. – wspomina \u015bmiej\u0105c si\u0119 Irena Sandecka. – Ba\u0142 si\u0119 wida\u0107, \u017ce teraz b\u0119d\u0119 si\u0119 m\u015bci\u0107. M\u00f3j niemiecki prze\u0142o\u017cony od razu mnie zaakceptowa\u0142, by\u0142am z nim w dobrych stosunkach wykorzystuj\u0105c dobr\u0105 znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyka niemieckiego. Nie chcia\u0142am si\u0119 jednak m\u015bci\u0107 na tym Ukrai\u0144cu ani mu szkodzi\u0107, chocia\u017c mog\u0142am. Ukrainiec przyszed\u0142 po pro\u015bbie. Chodzi\u0142o mu o uzyskanie przydzia\u0142u mleka dla dzieci ucz\u0119szczaj\u0105cych do jego plac\u00f3wki. Ukradziono w niej jak\u0105\u015b maszyn\u0119 i Ladwirt w odwecie cofn\u0105\u0142 jej przydzia\u0142 mleka. Popar\u0142am\u00a0 jednak zabiegi tego Ukrai\u0144ca, t\u0142umacz\u0105c Niemcowi, \u017ce dzieci s\u0105 nic niewinne, \u017ce kto\u015b co\u015b ukrad\u0142… Ten mia\u0142 dobre serce, machn\u0105\u0142 r\u0119k\u0105 i si\u0119 zgodzi\u0142.<\/p>\r\n

Pracuj\u0105c w Krzemie\u0144cu Irena Sandecka by\u0142a \u015bwiadkiem likwidacji przez policj\u0119 ukrai\u0144sk\u0105 \u017cydowskiego getta za\u0142o\u017conego kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej. \u017bydzi byli dowo\u017ceni samochodami w rejon dawnej fabryki wyrob\u00f3w tytoniowych i tam rozstrzeliwani przez policjant\u00f3w ukrai\u0144skich, nad wcze\u015bniej przygotowanymi grobami.<\/p>\r\n

Mordowanie \u017byd\u00f3w<\/strong><\/p>\r\n

Mordowanie \u017byd\u00f3w trwa\u0142o kilka dni. – wspomina Irena Sandecka – Rozstrzelanych oprawcy uk\u0142adali warstwami, polewali wapnem i zasypywali nie ogl\u0105daj\u0105c si\u0119, czy wszystkie ofiary s\u0105 ju\u017c martwe czy nie. Cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w schroni\u0142a si\u0119 na terenie getta w przygotowanych kryj\u00f3wkach, wi\u0119c, aby ich wykurzy\u0107 ukrai\u0144scy policjanci je podpalili. Po likwidacji \u017byd\u00f3w Polacy zacz\u0119li si\u0119 obawia\u0107, \u017ce teraz kolej przyjdzie na nich. Ukrai\u0144scy zreszt\u0105 nie ukrywali, \u017ce czekaj\u0105 na odpowiedni moment, \u017ceby si\u0119 z nami rozprawi\u0107. W mie\u015bcie zacz\u0119\u0142a si\u0119 tworzy\u0107 polska konspiracja. W Krzemie\u0144cu zainstalowa\u0142a si\u0119 w\u0119gierska jednostka wojskowa, kt\u00f3ra zwi\u0119kszy\u0142a nieco bezpiecze\u0144stwo w okolicy. Sympatyzowali oni z Polakami i zgadzali si\u0119 sprzedawa\u0107 im bro\u0144. Pojedyncze napady Ukrai\u0144c\u00f3w na Polak\u00f3w stale si\u0119 jednak powtarza\u0142y. Niemcy je tolerowali.<\/p>\r\n

– W niemieckiej administracji za d\u0142ugo nie pracowa\u0142am. – wspomina Irena Sandecka – do Krzemie\u0144ca zacz\u0119\u0142y przyje\u017cd\u017ca\u0107 bezrobotne Niemki, kt\u00f3rym przydzielano wszystkie pomocnicze stanowiska w urz\u0119dach i mnie wyrzucono. Nie by\u0142a to komfortowa sytuacja. Moja kole\u017canka lekarka – Jadwiga Soko\u0142owska poradzi\u0142a mi, \u017cebym koniecznie znalaz\u0142a sobie jak\u0105kolwiek prac\u0119, bo inaczej mog\u0105 mnie wywie\u017a\u0107 na roboty przymusowe do Niemiec. Sama znalaz\u0142a mi prac\u0119 w sortowni artyku\u0142\u00f3w rolnych przeznaczonych dla niemieckiego wojska. Zapowiedzia\u0142a mi tylko, \u017ce aby si\u0119 tam dosta\u0107 musz\u0119 zameldowa\u0107 si\u0119 ubrana jak ch\u0142opka, bo os\u00f3b o inteligentnym wygl\u0105dzie tam nie przyjmuj\u0105. Za\u0142o\u017cy\u0142am wi\u0119c buciory jak\u0105\u015b kapot\u0119 przepasan\u0105 paskiem, chust\u0119 na g\u0142owie i zameldowa\u0142am si\u0119 w tej instytucji. Kieruj\u0105cy ni\u0105 Niemiec zapyta\u0142 mnie najpierw jaki mam fach. Nie zastanawiaj\u0105c si\u0119 odpowiedzia\u0142am, \u017ce ogrodnik. Chcia\u0142am po prostu na wszelki wypadek zabezpieczy\u0107, \u017ce gdybym kiedy\u015b trafi\u0142a na wyw\u00f3zk\u0119 do Niemiec, to \u017ceby wywie\u017ali mnie tam gdzie s\u0105 ogrody a nie do fabryki, na kt\u00f3r\u0105 spadaj\u0105 bomby. Niemiec cmokn\u0105\u0142 z zachwytu powiedzia\u0142 – gut!- uznaj\u0105c , \u017ce mam wystarczaj\u0105ce kwalifikacje do przebierania ziemniak\u00f3w. Kiedy zesz\u0142am do piwnicy, i si\u0119 rozejrza\u0142am to wybuch\u0142am \u015bmiechem.<\/p>\r\n

Inteligencja obiera\u0142a ziemniaki<\/strong><\/p>\r\n

– Byli w niej sami znajomi, ca\u0142a inteligencja krzemieniecka udaj\u0105ca ch\u0142opstwo przebiera\u0142a ziemniaki. Oczywi\u015bcie nikt z obecnych do roboty si\u0119 nie przyk\u0142ada\u0142. Jaka\u015b pani czyta\u0142a ksi\u0105\u017ck\u0119 inna robi\u0142a co\u015b na drutach, a ch\u0142opak o talencie malarskim rysowa\u0142 co\u015b Kreda na \u015bcianach. Ka\u017cdy zajmowa\u0142 si\u0119 wszystkim, tylko nie przebieraniem kartofli. Ja pierwszego dnie uczciwie te kartofle przebiera\u0142am przez 9 godzin. Drugiego dnia ju\u017c wzi\u0119\u0142am ze sob\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119. Tak jak inni zajmowa\u0142am si\u0119 lektur\u0105. Dopiero jakie\u015b p\u00f3\u0142 godziny przed ko\u0144cem dni\u00f3wki, tak jak inni zabiera\u0142am si\u0119 do roboty, \u017ceby co\u015b nieco\u015b przebra\u0107. Nikt nas specjalnie nie nadzorowa\u0142. Od czasu do czasu przychodzi\u0142 tylko jaki\u015b dziadek, kt\u00f3ry pyta\u0142 si\u0119 jak nam idzie i znik\u0142. Po kilku miesi\u0105cach kierownik tej sortowni przypomnia\u0142 sobie, \u017ce zadeklarowa\u0142am, \u017ce jestem ogrodniczk\u0105, by\u0142a to akurat wiosna 1943 r. i kaza\u0142 mi urz\u0105dzi\u0107 ogr\u00f3d przed siedzib\u0105 firmy, a za ni\u0105 ogr\u00f3dek. Na pocz\u0105tku bardzo si\u0119 przerazi\u0142am, bo nie mia\u0142am o tym poj\u0119cia. Na szcz\u0119\u015bcie ulic\u0105 przechodzi\u0142 pan \u0179\u00f3\u0142kiewski – botanik, kt\u00f3ry zna\u0142 si\u0119 na zak\u0142adaniu klomb\u00f3w i ogrod\u00f3w i wszystko mi wyja\u015bni\u0142. Nazwa\u0142 m.in. wszystkie kwiaty i ro\u015bliny, kt\u00f3re Niemiec przekaza\u0142 mi, \u017cebym urz\u0105dzi\u0142a klomb. Bardzo mi si\u0119 lekcja pana \u0179\u00f3\u0142kiewskiego przyda\u0142a, bo nast\u0119pnego dnia Niemiec, kt\u00f3ry nie bardzo mi wida\u0107 dowierza\u0142, urz\u0105dzi\u0142 co\u015b w rodzaju egzaminu. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce pan \u0179\u00f3\u0142kiewski pomyli\u0142 si\u0119 tylko w jednym przypadku. Pozosta\u0142e kwiaty i ro\u015bliny nazwa\u0142 prawid\u0142owo. Niemiec by\u0142 zadowolony i zacz\u0119\u0142a si\u0119 moja kariera ogrodniczki. Wtedy jednak nad Krzemie\u0144cem i okolic\u0105 zacz\u0119\u0142y si\u0119 gromadzi\u0107 czarne chmury. Puszczono w obieg wie\u015b\u0107, \u017ce w okresie wielkanocnym wszyscy Polacy zostan\u0105 wyr\u017cni\u0119ci.<\/p>\r\n

Masowe rzezie Polak\u00f3w<\/strong><\/p>\r\n

Polacy bardzo si\u0119 przestraszyli. Od czasu jak w lutym 1943 r. do lasu uciek\u0142a ukrai\u0144ska policja, mordy ludno\u015bci polskiej si\u0119 nasili\u0142y. W okolicach Krzemie\u0144ca zamordowano co najmniej sto os\u00f3b. Ofiar\u0105 bandyt\u00f3w pad\u0142 m.in. instruktor rolny Sta\u0144ski, kt\u00f3rego znaleziono bez g\u0142owy , siedmiu fornali zam\u0119czono w piwnicy w Szpiko\u0142osach. W Antonowcach zar\u017cni\u0119to le\u015bniczego, buchaltera, nauczyciela z \u017con\u0105. W maj\u0105tku Tytylkowcach zabito zarz\u0105dc\u0119 maj\u0105tku L. Czepielewskiego, jego rodzic\u00f3w i brata Tadeusza. W Bere\u017ccach spalono dom Landwirta, gdzie sp\u0142on\u0119\u0142y \u017cywcem Landwirt i pi\u0119ciu Niemc\u00f3w oraz dwie Polki, kucharka i pokoj\u00f3wka. Z p\u0142on\u0105cego domu wypuszczono tylko furmana Ukrai\u0144ca. W Szumsku wymordowano cztery polskie rodziny. Tu\u017c przed \u015awi\u0119tami Wielkanocnymi w Zaborowie, w ci\u0105gu nocy wyr\u017cni\u0119to 32 osoby. Od tego momentu zacz\u0119\u0142y si\u0119 masowe mordy we wsiach mieszanych ukrai\u0144sko-polskich. W \u017cadnej z nich nie pozosta\u0142 \u017caden Polak. Ci, kt\u00f3rzy nie schronili si\u0119 w wi\u0119kszych o\u015brodkach zostali wyr\u017cni\u0119ci. Ich dobytek zrabowano, a zabudowania spalono. Po depolonizacji wsi mieszanych ukrai\u0144skie bandy zacz\u0119\u0142y napada\u0107 na wsie czysto polskie, takie jak Stara Huta czy K\u0105ty. W tych ostatnich polska samoobrona stawi\u0142a Ukrai\u0144com op\u00f3r , odpieraj\u0105c atak. Na pomoc przyby\u0142a jej niemiecka \u017candarmeria, pod os\u0142on\u0105 kt\u00f3rej wie\u015b zosta\u0142a uformowana w konw\u00f3j i odprowadzona do Krzemie\u0144ca. Ko\u0144c\u00f3wk\u0119 tego konwoju, licz\u0105c\u0105 oko\u0142o 30 furmanek, Ukrai\u0144com uda\u0142o si\u0119 jednak odci\u0105\u0107 i wymordowa\u0107. W tym samym czasie wymordowano wie\u015b Miko\u0142aj\u00f3wk\u0119, podobnie jak wszystkie okoliczne chutory. W maju 1943 r. bandy ukrai\u0144skie zacz\u0119\u0142y posuwa\u0107 si\u0119 pod sam Krzemieniec, morduj\u0105c na przedmie\u015bciach rodzin\u0119 \u0179\u00f3\u0142kiewskich, sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 z sze\u015bciu os\u00f3b i na Kornijkach trzyosobow\u0105 rodzin\u0119 Skazy. Z relacji uciekinier\u00f3w, kt\u00f3rzy chronili si\u0119 w Krzemie\u0144cu wiedzieli\u015bmy, \u017ce oprawcy morduj\u0105c Polak\u00f3w wykazali si\u0119 ogromnym okrucie\u0144stwem. Obcinali ofiarom uszy, nosy i inne cz\u0142onki. Wrzucali te\u017c ludzi do w\u0142asnych p\u0142on\u0105cych zagr\u00f3d. Od opowiada\u0144 uciekinier\u00f3w w\u0142osy je\u017cy\u0142y si\u0119 nam na g\u0142owie…<\/p>\r\n

Ratowanie uciekinier\u00f3w<\/strong><\/p>\r\n

Sytuacja stawa\u0142a si\u0119 dramatyczna i Niemcy chc\u0105c opanowa\u0107 sytuacj\u0119, powo\u0142ali Komitet Opieki nad Uchod\u017acami, kt\u00f3rego przewodnicz\u0105cym zosta\u0142 dr \u0141ozi\u0144ski. Komitet ten wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z powiatowymi w\u0142adzami Polski Podziemnej czyli Powiatow\u0105 delegatur\u0105 Rz\u0105du na Kraj. W dzia\u0142alno\u015b\u0107 \u201eKomitetu\u201d zaanga\u017cowa\u0142a si\u0119 tak\u017ce Irena Sandecka.<\/p>\r\n

– Nie by\u0142o to \u0142atwe – wspomina. – Oficjalnie przecie\u017c pracowa\u0142am jako ogrodniczka i nie mog\u0142am tego stanowiska porzuci\u0107, bo wtedy grozi\u0142a mi wyw\u00f3zka do Niemiec na przymusowe roboty. Pos\u0142u\u017cy\u0142am si\u0119 jednak fortelem. Posz\u0142am do mojego zwierzchnika i o\u015bwiadczy\u0142am mu, \u017ce sama sobie nie daj\u0119 rady i przyda\u0142by mi si\u0119 pomocnik. By zach\u0119ci\u0107 go do wyra\u017cenia zgody na jego zatrudnienie doda\u0142am, \u017ce wtedy b\u0119dzie mo\u017cna rozszerzy\u0107 warzywnik, na p\u0142ody kt\u00f3rego Niemiec by\u0142 \u0142asy. Zw\u0142aszcza za\u015b na rosn\u0105ce na nim truskawki. Spyta\u0142 mnie tylko, czy mam kogo\u015b na oku. Powiedzia\u0142am mu, \u017ce niedaleko mieszka moja kole\u017canka, kt\u00f3ra razem ze mn\u0105 ko\u0144czy\u0142a szko\u0142\u0119 ogrodnicz\u0105. Niemiec skin\u0105\u0142 g\u0142ow\u0105 i powiedzia\u0142 – gut. – Nast\u0119pnego dnia kole\u017canka zacz\u0119\u0142a ze mn\u0105 pracowa\u0107. W praktyce oznacza\u0142o to, \u017ce ona robi\u0142a wszystko za mnie i za siebie, ja za\u015b mog\u0142am zaj\u0105\u0107 si\u0119 bez przeszk\u00f3d uchod\u017acami. Ja przychodzi\u0142am, gdy trzeba by\u0142o zbiera\u0107 plony z warzywnika i zanosi\u0107 je Niemcowi. Uchod\u017ac\u00f3w za\u015b ci\u0105gle przybywa\u0142o. Koczowali oni najpierw w olbrzymim ko\u015bciele licealnym, a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce w parafialnym. Przedstawiali sob\u0105 okropny widok. Byli goli i bosi. Cz\u0119sto uciekali przed ukrai\u0144skimi no\u017cami w bieli\u017anie, w tym co akurat mieli na sobie. Trzeba by\u0142o zorganizowa\u0107 dla nich kuchni\u0119 i zbi\u00f3rk\u0119 odzie\u017cy.\u00a0 Cz\u0119\u015b\u0107 uciekinier\u00f3w przenosi\u0142a si\u0119 do dom\u00f3w prywatnych. Niekt\u00f3rzy lokowali si\u0119 w baraku Arbeitsamtu. Kiedy\u015b w\u0142a\u015bnie w nim spotka\u0142am ledwie stoj\u0105cych na nogach, dw\u00f3ch uciekinier\u00f3w z Wiszni. Powiedzieli, \u017ce ja tu si\u0119 szarpi\u0119 zbieraniem im odzie\u017cy i bielizny, a oni to wszystko maj\u0105 ukryte, tylko w kufrach, kt\u00f3re zakopali na terenie swoich gospodarstw, kt\u00f3re porzucili uciekaj\u0105c przed Ukrai\u0144cami.<\/p>\r\n

Niemcy dali eskort\u0119<\/strong><\/p>\r\n

Jeden z nich zaproponowa\u0142 – niech Niemcy dadz\u0105 nam eskort\u0119, to oni pojad\u0105 do wsi, zabior\u0105 wszystko, co jest im potrzebne do \u017cycia, a w zamian dadz\u0105 Niemcom cielaka. Cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie najstarszych w Wiszni bowiem pozosta\u0142a. Uda\u0142am si\u0119 wi\u0119c do Komitetu Opieki nad\u00a0 Uchod\u017acami i m\u00f3wi\u0119, \u017ce jak uda mi si\u0119 za\u0142atwi\u0107 ochron\u0119 dla wyprawy, to dla cz\u0119\u015bci uchod\u017ac\u00f3w rozwi\u0105\u017cemy wszystkie problemy. \u201eKomitet\u201d podj\u0105\u0142 rozmowy z Niemcami, a ci si\u0119 zgodzili i w roli eksporty przydzielili ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0119 z \u017co\u0142nierzami Wehrmachtu. Cz\u0119\u015b\u0107 uchod\u017ac\u00f3w ze wsi pojecha\u0142a zorganizowanymi furmankami. Ja tak\u017ce si\u0119 uda\u0142am razem z nimi jako kierowniczka konwoju. Gdy przyjechali\u015bmy do wsi, od razu zapowiedzia\u0142am wszystkim- zabierajcie tylko \u017cywno\u015b\u0107, ubrania i narz\u0119dzia! Ca\u0142\u0105 reszt\u0119 zostawcie, bo nie ma czasu. Wszystko szcz\u0119\u015bliwie si\u0119 uda\u0142o. Gdy wracali\u015bmy do Krzemie\u0144ca przykaza\u0142am tylko ch\u0142opom, by nie wracali do baraku Arbeitsamtu, tylko udali si\u0119 w mie\u015bcie do jakich\u015b znajomych, bo inaczej Niemcy wywioz\u0105 ich wszystkich na roboty. Nie by\u0142 to jednak koniec k\u0142opot\u00f3w z t\u0105 wiosk\u0105. Ci nieliczni, kt\u00f3rzy w niej zostali, wpadli w panik\u0119.<\/p>\r\n

Marek A. Koprowski <\/strong><\/em><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"G\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w przygotowaniu listy os\u00f3b przewidzianych do likwidacji odegra\u0142 znany ukrai\u0144ski dzia\u0142acz nacjonalistyczny Iwan Miszczena. Wiedziony nie wiadomo jakim uczuciem w ostatniej chwili skre\u015bli\u0142 z listy proskrypcyjnej by\u0142ego dyrektora Liceum Krzemienieckiego Karola Kochlera. Usuni\u0119ta z pracy przez Ukrai\u0144c\u00f3w Irena Sandecka i tak mia\u0142a du\u017co szcz\u0119\u015bcia. Miejscowi Ukrai\u0144cy przygotowali bowiem listy proskrypcyjne dla Niemc\u00f3w zawieraj\u0105ce […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[65,167,17],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38055"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=38055"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38055\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=38055"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=38055"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=38055"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}