{"id":37756,"date":"2011-05-14T18:05:28","date_gmt":"2011-05-14T23:05:28","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=37756"},"modified":"2011-05-14T18:09:48","modified_gmt":"2011-05-14T23:09:48","slug":"zamach-na-polskie-zasoby-naturalne-prof-dr-hab-artur-sliwinski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=37756","title":{"rendered":"Zamach na polskie zasoby naturalne – prof. dr hab. Artur \u015aliwi\u0144ski<\/em>"},"content":{"rendered":"

Polska doczeka\u0142a si\u0119 chwili prze\u0142omowej. Chwil\u0119 t\u0119 okre\u015bla, naszym zdaniem, moment uchwalenia przez w\u0142adze pa\u0144stwowe bezprecedensowego aktu ca\u0142kowitej rezygnacji z ochrony d\u00f3br narodowych oraz oddania w r\u0119ce zagranicznych korporacji polskich zasob\u00f3w naturalnych.<\/strong><\/p>\r\n

Uchwalenie aktu rezygnacji z ochrony polskich d\u00f3br narodowych i przyzwolenie na ich jawny rabunek jest dzia\u0142aniem ostatecznie definiuj\u0105cym charakter obecnych w\u0142adz pa\u0144stwowych w Polsce jako w\u0142adz nie respektuj\u0105cych polskich interes\u00f3w gospodarczych i politycznych. To, i\u017c ten akt rezygnacji starano si\u0119 zakamuflowa\u0107 m\u0119tnymi zapisami uchwalonej przez Sejm 24 kwietnia 2011 roku ustawy \u201ePrawo geologiczne i g\u00f3rnicze\u201d, niczego nie zmienia.<\/p>\r\n

Niniejsze opracowanie jest niezb\u0119dne dlatego, i\u017c argumentacja oraz oficjalne komentarze do nowej ustawy \u201ePrawo geologiczne i g\u00f3rnicze\u201d uciekaj\u0105 od oceny spo\u0142eczno-ekonomicznej zasadno\u015bci zawartej w niej regulacji. Niestety, r\u00f3wnie\u017c krytyka tej ustawy by\u0142a prowadzona raczej z pozycji odleg\u0142ych od ekonomii, co os\u0142abia\u0142o ich trafne i przekonywuj\u0105ce oceny. Dla nas istotne znaczenie ma fakt, \u017ce wspomniana ustawa stanowi kulminacj\u0119 wieloletniego procesu legislacyjnego w Polsce, kt\u00f3ry przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w praktyk\u0119 legalizacji nieprzejrzystych interes\u00f3w.<\/p>\r\n

Czujemy si\u0119 zobowi\u0105zani do przypomnienia elementarnych stwierdze\u0144 ekonomicznych, kt\u00f3re powinny by\u0107 znane i respektowane przez w\u0142adze pa\u0144stwowe. Przypominamy, \u017ce ekonomia przestrzega przed destrukcyjnym u\u017cytkowaniem zasob\u00f3w naturalnych (w szczeg\u00f3lno\u015bci nieodnawialnych), kt\u00f3rym to mianem okre\u015bla ich nadmiern\u0105, rozrzutn\u0105 oraz degraduj\u0105c\u0105 warunki przyrodnicze eksploatacj\u0119. Wszyscy powinni wiedzie\u0107, \u017ce w tym zakresie nie mo\u017ce by\u0107 mowy o stosowaniu liberalnych regu\u0142 \u201ewolnego rynku\u201d. Regu\u0142y te nie zapewniaj\u0105 niezb\u0119dnej ochrony zasob\u00f3w naturalnych przed rabunkowymi metodami i technologiami eksploatacji tych zasob\u00f3w. Znajduje to potwierdzenie we wsp\u00f3\u0142czesnej historii gospodarczej, kt\u00f3ra szeroko przedstawia negatywne skutki stosowania \u201ezasad\u201d neoliberalnej ekonomii do gospodarowania zasobami naturalnymi oraz pr\u00f3b kosmopolityzacji w\u0142asno\u015bci tych zasob\u00f3w.<\/p>\r\n

Wsp\u00f3\u0142czesna krytyka neoliberalizmu dotyczy szczeg\u00f3lnie zagadnie\u0144 gospodarowania zasobami naturalnymi. Przede wszystkim wskazuje, \u017ce nie wolno lekcewa\u017cy\u0107 konsekwencji rosn\u0105cego popytu na zasoby naturalne – z jednej strony i ograniczonej dost\u0119pno\u015bci – z drugiej strony. Wsp\u00f3\u0142czesne spo\u0142ecze\u0144stwa i rz\u0105dy martwi\u0105 si\u0119 rosn\u0105cymi wska\u017anikami zu\u017cycia zasob\u00f3w naturalnych, zw\u0142aszcza nieodnawialnych. Pod adresem rz\u0105d\u00f3w ze strony ekonomist\u00f3w kierowane s\u0105 ostrze\u017cenia przed lekcewa\u017ceniem specyficznych uwarunkowa\u0144 gospodarki zasobami naturalnymi oraz zach\u0119ty do bardziej racjonalnej i wywa\u017conej eksploatacji zasob\u00f3w naturalnych. Nie chodzi przy tym o werbalne postulaty ograniczenia marnotrawstwa i sk\u0142anianie do korzystania z efektywnych i bezpiecznych technologii, lecz przede wszystkim o stosowanie rachunku koszt\u00f3w i korzy\u015bci spo\u0142ecznych; zw\u0142aszcza w zakresie analizy oddzia\u0142ywania regulacji prawnej (RIA) oraz analizy oddzia\u0142ywania na \u015brodowisko (EIA ). Rz\u0105d w Polsce, przygotowuj\u0105c projekt regulacji prawnych dotycz\u0105cych liberalizacji wykorzystania zasob\u00f3w naturalnych, tych podstawowych warunk\u00f3w nie dope\u0142ni\u0142, mimo mi\u0119dzynarodowych zobowi\u0105za\u0144 stosowania tych analiz w procesie podejmowania decyzji istotnych spo\u0142ecznie i gospodarczo. A przecie\u017c decyzje dotycz\u0105ce losu zasob\u00f3w naturalnych s\u0105 bezapelacyjnie istotne. Nawet tak elementarny wym\u00f3g, jak uzasadnienie celowo\u015bci regulacji prawnej nie zosta\u0142 prawid\u0142owo spe\u0142niony.<\/p>\r\n

Skandal pierwszy: brak strategii wykorzystania zasob\u00f3w naturalnych<\/strong><\/h4>\r\n

Nowa ustawa Prawo geologiczne i g\u00f3rnicze obna\u017ca brak strategicznego planu wykorzystania zasob\u00f3w naturalnych. W sytuacji, gdy otwiera si\u0119 szeroka perspektywa eksploatacji gazu \u0142upkowego, jest to fakt ujawniaj\u0105cy skrajn\u0105 nieodpowiedzialno\u015b\u0107 dzisiejszych w\u0142adz pa\u0144stwowych (co te\u017c jest okre\u015bleniem zbyt delikatnym i nie wyczerpuj\u0105cym istoty rzeczy). <\/strong><\/p>\r\n

Przypomnijmy, \u017ce wed\u0142ug raportu ameryka\u0144skiego Departamentu Energii z 5.04.2011 roku Polska posiada zasoby gazu \u0142upkowego szacowane na ok. 5,3 bilion\u00f3w metr\u00f3w sze\u015bciennych, co jest r\u00f3wnoznaczne z trzystuletnim zu\u017cyciem gazu w Polsce.<\/p>\r\n

Z g\u00f3ry wi\u0119c mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce je\u015bli takiego planu nie ma, a w dodatku nie jest on przewidywany, polskie zasoby naturalne przestan\u0105 mie\u0107 znaczenie strategiczne i stan\u0105 si\u0119 \u0142atwym \u0142upem wielkich koncern\u00f3w wydobywczych. Dla Polski mog\u0105 mie\u0107 one znaczenie tylko wtedy, gdy jest realizowana przemy\u015blana i realistyczna strategia ich wykorzystania. Z planowaniem strategicznym jest dok\u0142adnie jak z my\u015bleniem: je\u015bli kto\u015b nie my\u015bli, nie powinien liczy\u0107 na to, \u017ce pomo\u017ce mu to rozwi\u0105za\u0107 zasadnicze problemy.<\/p>\r\n

Oznacza to brak uporz\u0105dkowania proces\u00f3w gospodarowania zasobami gazu w czasie i przestrzeni, czyli puszczenia ich na \u017cywio\u0142. W szczeg\u00f3lno\u015bci, trzeba b\u0119dzie liczy\u0107 si\u0119 z kolizj\u0105 mi\u0119dzy dzia\u0142aniami koncern\u00f3w wydobywczych i \u0142adem przestrzennym. Jednak sprawy te nie zosta\u0142y w ustawie nawet dotkni\u0119te. Jej zapisy umo\u017cliwiaj\u0105 bezkarne zak\u0142\u00f3cenie \u0142adu przestrzennego w skali kraju. Cho\u0107 art. 7 ustawy zastrzega, \u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 wydobywcza nie mo\u017ce naruszy\u0107 \u201eprzeznaczenia nieruchomo\u015bci okre\u015blonego w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego oraz w odr\u0119bnych przepisach\u201d, jest to klauzula zbyt werbalna, aby blokowa\u0142a silne ingerencje w gospodark\u0119 przestrzenn\u0105. Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119 na okre\u015blenie \u201enie mo\u017ce naruszy\u0107 przeznaczenia nieruchomo\u015bci\u201d. Nie oznacza ono, \u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 wydobywcza nie mo\u017ce dewastowa\u0107 \u0142adu przestrzennego. Taki jest te\u017c wyd\u017awi\u0119k deklarowanej przez tw\u00f3rc\u00f3w ustawy (b\u0142\u0119dnej) zasady podanej w uzasadnieniu projektu ustawy, \u201e\u017ce je\u017celi plan miejscowy ani inne powo\u0142ane wy\u017cej uwarunkowania nie zawieraj\u0105 zakazu wydobywania kopaliny, nie by\u0142oby przeszkody do podj\u0119cia dzia\u0142alno\u015bci w tym zakresie\u201d.<\/p>\r\n

Nie zosta\u0142y wyodr\u0119bnione tereny chronione przed ewentualn\u0105 dewastacj\u0105. I wreszcie, zabrak\u0142o bud\u017cetowania, umo\u017cliwiaj\u0105cego planowanie wp\u0142yw\u00f3w i wydatk\u00f3w z tytu\u0142u eksploatacji zasob\u00f3w. Urz\u0119dnikom pa\u0144stwowym mo\u017cemy zdradzi\u0107 tajemnic\u0119: je\u015bli nie ma planu finansowego, to z pewno\u015bci\u0105 wydatki przewy\u017csz\u0105 wp\u0142ywy.<\/p>\r\n

Ustawa zosta\u0142a sporz\u0105dzona w duchu neoliberalnym. \u015awiadczy o tym za\u0142\u0105czone do niej uzasadnienie. Jej tw\u00f3rcy zapewniaj\u0105, i\u017c nadrz\u0119dnym celem jest usuni\u0119cie barier utrudniaj\u0105cych podejmowanie i wykonywanie dzia\u0142alno\u015bci w zakresie geologii i g\u00f3rnictwa, pobudzanie przedsi\u0119biorczo\u015bci i zwi\u0119kszenie pewno\u015bci inwestowania, \u201eco powinno zapewni\u0107 racjonaln\u0105 gospodark\u0119 z\u0142o\u017cami kopalin w ramach zr\u00f3wnowa\u017conego rozwoju\u201d. Zazwyczaj takie sformu\u0142owania stosowane s\u0105 wtedy, gdy kto\u015b stara si\u0119 upi\u0119kszy\u0107 niezbyt atrakcyjny produkt. Z tego zapewnienia wynika\u0142oby, \u017ce to przedsi\u0119biorcy s\u0105 beneficjentami regulacji prawnej, a tymczasem przez wszystkie szczeliny drzwi i okien wciska si\u0119 prawda, \u017ce to nie przedsi\u0119biorcy, lecz wielkie koncerny ameryka\u0144skie s\u0105 faktycznymi beneficjentami tej regulacji. Wystarczy przyjrze\u0107 si\u0119 cho\u0107by kryteriom przetargu na koncesje, kt\u00f3re spychaj\u0105 zwyk\u0142ych przedsi\u0119biorc\u00f3w na margines wielkiego biznesu. W jaki spos\u00f3b usuwanie barier i \u201epobudzanie przedsi\u0119biorczo\u015bci\u201d maj\u0105 zapewni\u0107 racjonaln\u0105 gospodark\u0119 z\u0142o\u017cami i kopalinami? Tego autorzy projektu ustawy nie wyja\u015bniaj\u0105. To w\u0142a\u015bnie ustawa powinna zapewni\u0107 racjonaln\u0105 gospodark\u0119 zasobami naturalnymi, a nie jakie\u015b usuwanie czy pobudzanie. Je\u015bli pod tym uzasadnieniem kryje si\u0119 przemy\u015blana koncepcja racjonalno\u015bci ekonomicznej, nale\u017ca\u0142oby autor\u00f3w ustawy zg\u0142osi\u0107 do nagrody Nobla.<\/p>\r\n

Skrajnym wyrazem neoliberalnego charakteru ustawy jest wprowadzenie wt\u00f3rnego obrotu koncesjami poszukiwawczymi, czyli mo\u017cliwo\u015bci ich swobodnej odsprzeda\u017cy. Poniewa\u017c do tych koncesji przypisano prawo pierwsze\u0144stwa do koncesji wydobywczych, sytuacja musi wymkn\u0105\u0107 si\u0119 spod kontroli: ka\u017cda \u015bwinia mo\u017ce robi\u0107 z Polski chlew.<\/p>\r\n

To s\u0105 rozwi\u0105zania sprzyjaj\u0105ce rabunkowej eksploatacji tych zasob\u00f3w. A jednocze\u015bnie pomijaj\u0105 one zagro\u017cenia, kt\u00f3re niesie beztroskie traktowanie ekonomicznych aspekt\u00f3w problemu.<\/p>\r\n

Takie podej\u015bcie mo\u017ce zem\u015bci\u0107 si\u0119 dalsz\u0105 – ju\u017c mocno zaawansowan\u0105 – de-industrializacj\u0105 polskiej gospodarki. Mamy na my\u015bli zagro\u017cenie okre\u015blane mianem choroby holenderskiej : nawet ograniczony przyp\u0142yw waluty z tytu\u0142u eksportu gazu mo\u017ce skutkowa\u0107 wzrostem kursu z\u0142otego, co po\u015brednio b\u0119dzie pogarsza\u0107 konkurencyjno\u015b\u0107 wyrob\u00f3w przemys\u0142owych. W d\u0142u\u017cszej perspektywie grozi to niechybnym cofni\u0119ciem Polski na pozycje kraju rolniczo-surowcowego, typowe dla gospodarek kolonialnych.<\/p>\r\n

Powinno by\u0107 inaczej. M\u0105dra strategia wykorzystania z\u0142\u00f3\u017c gazu \u0142upkowego, oparta na dominacji polskiej w\u0142asno\u015bci, mog\u0142aby stanowi\u0107 niepowtarzaln\u0105 szans\u0119 wyj\u015bcia z permanentnego kryzysu i odrodzenia gospodarczego.<\/p>\r\n

***<\/p>\r\n

Brak ze strony rz\u0105du strategicznego planu wykorzystania zasob\u00f3w naturalnych nie znaczy, \u017ce taki plan nie istnieje. Jest mo\u017cliwe (czy raczej pewne), \u017ce taki plan wykorzystania polskich zasob\u00f3w naturalnych znajduje si\u0119 w Waszyngtonie jako cz\u0119\u015b\u0107 strategicznego zabezpieczenia interes\u00f3w Stan\u00f3w Zjednoczonych.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

<\/em><\/strong><\/p>\r\n

Skandal drugi: zamach na w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105<\/strong><\/h4>\r\n

Wa\u017cnym aspektem nowego Prawa geologicznego i g\u00f3rniczego jest bezpardonowy, ur\u0105gaj\u0105cy konstytucji zamach na w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105. Sprawdzi\u0142y si\u0119 obawy, \u017ce \u201ewydzielenie\u201d w\u0142asno\u015bci g\u00f3rniczej stanie si\u0119 furtk\u0105 do powa\u017cnego naruszenie prawa w\u0142asno\u015bci, skoro jest ona rzeczowo podziemn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 nieruchomo\u015bci gruntowych stanowi\u0105cych w znacznej mierze w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105. <\/strong><\/p>\r\n

W szczeg\u00f3lno\u015bci \u015bwiadczy o tym nast\u0119puj\u0105cy art. 142.1 omawianej ustawy: \u201eW\u0142a\u015bciciel nie mo\u017ce sprzeciwi\u0107 si\u0119 zagro\u017ceniom spowodowanym ruchem zak\u0142adu g\u00f3rniczego, kt\u00f3ry jest prowadzony zgodnie z ustaw\u0105\u201d.<\/p>\r\n

Jest to zapis bezprecedensowy i daj\u0105cy koncernom wydobywczym nieograniczone mo\u017cliwo\u015bci ingerowania w sfer\u0119 prywatnej w\u0142asno\u015bci nieruchomo\u015bci. Ustawodawca usi\u0142uje zachowa\u0107 pozory ochrony w\u0142asno\u015bci prywatnej, a czyni to za pomoc\u0105 dyskretnego sprowadzenia zagadnienia ochrony w\u0142asno\u015bci do kwestii ochrony interes\u00f3w w\u0142a\u015bciciela. Taki zabieg jest niedopuszczalny, zw\u0142aszcza kiedy naruszanie praw w\u0142asno\u015bci jest niejako wkomponowane w dzia\u0142alno\u015b\u0107 wydobywcz\u0105. Jest to de facto legalizacja narusze\u0144 praw w\u0142asno\u015bci na wielk\u0105 skal\u0119, usprawiedliwiana podrz\u0119dnym argumentem u\u0142atwienia dzia\u0142alno\u015bci geologicznej i g\u00f3rniczej. I oczywi\u015bcie jest to tak\u017ce szczeg\u00f3lne uprzywilejowanie – bezkarno\u015bci\u0105 – \u0142amania praw w\u0142asno\u015bci. Organy pa\u0144stwa maj\u0105 chroni\u0107 w\u0142asno\u015b\u0107, a nie wystawia\u0107 j\u0105 na zagro\u017cenia ze strony kapita\u0142u zagranicznego, kt\u00f3ry przecie\u017c nie jest \u015bwi\u0119ty.<\/p>\r\n

W przytoczonym art. 142.1 przyznaje si\u0119 w\u0142a\u015bcicielom ograniczone prawo \u017c\u0105dania naprawienia wyrz\u0105dzonej tym ruchem (zak\u0142ad\u00f3w g\u00f3rniczych – przypis autora) szkody, na zasadach okre\u015blonych ustaw\u0105. Problem polega na tym, \u017ce ustawodawca zasad tych nie wskazuje.<\/p>\r\n

Jakie funkcje zwi\u0105zane z ochron\u0105 interes\u00f3w w\u0142a\u015bcicieli nieruchomo\u015bci (nadzorcze, pomocnicze, arbitra\u017cowe itp.) przejmuj\u0105 wobec tego organy pa\u0144stwowe? \u0179adne. Innymi s\u0142owy, nie zamierzaj\u0105 one interweniowa\u0107 nawet w skrajnych przypadkach naruszenia interes\u00f3w w\u0142a\u015bcicieli nieruchomo\u015bci, zagro\u017conych owym \u201e ruchem zak\u0142ad\u00f3w g\u00f3rniczych\u201d (ustawodawc\u0119 powinno sta\u0107 na nazywanie rzeczy po imieniu). Ustawa nie zobowi\u0105zuje koncesjonariuszy do jakiegokolwiek wynagrodzenia za powa\u017cne uszczuplenie praw maj\u0105tkowych w\u0142a\u015bcicieli nieruchomo\u015bci, tylko odsy\u0142a \u017c\u0105daj\u0105cych naprawienia szk\u00f3d do s\u0105du gospodarczego. Ka\u017cdy, kto ma jakie\u015b poj\u0119cie o funkcjonowaniu polskich s\u0105d\u00f3w gospodarczych i kodeksie cywilnym wie o powa\u017cnej asymetrii wyst\u0119puj\u0105cej mi\u0119dzy osobami fizycznymi a organizacjami gospodarczymi, zw\u0142aszcza wielkimi. Procesowanie si\u0119 o odszkodowania z wielkimi organizacjami gospodarczymi jest nie tylko obarczone wysokimi kosztami, ale tak\u017ce mo\u017ce wywo\u0142ywa\u0107 dodatkowe retorsje (koncerny maj\u0105c prawo naruszania w\u0142asno\u015bci mog\u0105 posun\u0105\u0107 si\u0119 dalej). A przede wszystkim jest nieskuteczne.<\/p>\r\n

Na domiar z\u0142ego zgodnie z art. 149.1 s\u0105dowe dochodzenie roszcze\u0144 jest mo\u017cliwe dopiero po wyczerpaniu post\u0119powania ugodowego, a praktycznie po up\u0142ywie dw\u00f3ch miesi\u0119cy od zg\u0142oszenia roszcze\u0144. Ka\u017cdy mo\u017ce si\u0119 domy\u015bli\u0107 , jakie to daje koncernom mo\u017cliwo\u015bci nacisku na poszkodowanych.<\/p>\r\n

Nie zaniedbano tak\u017ce nadu\u017cycia \u015brodk\u00f3w administracyjnych. Z gracj\u0105 s\u0142onia w sk\u0142adzie porcelany zmieniony zosta\u0142 art. 125.1 ustawy o gospodarce nieruchomo\u015bciami, kt\u00f3ry wskutek tego nabra\u0142 szczeg\u00f3lnego znaczenia: \u201eStarosta, wykonuj\u0105cy zadanie z zakresu administracji rz\u0105dowej, mo\u017ce, w drodze decyzji, ograniczy\u0107 spos\u00f3b korzystania z nieruchomo\u015bci niezb\u0119dnej w celu poszukiwania, rozpoznawania, wydobywania kopalin obj\u0119tych w\u0142asno\u015bci\u0105 g\u00f3rnicz\u0105\u201d. Ka\u017cdej nieruchomo\u015bci.<\/p>\r\n

***<\/p>\r\n

Ingerencja w stosunki w\u0142asno\u015bci nie mo\u017ce narusza\u0107 prawa w\u0142asno\u015bci, lecz mo\u017ce jedynie dotyczy\u0107 sposobu wykonania prawa. W tych przypadkach si\u0119ga ona znacznie dalej Nie chodzi bynajmniej o to, czy taka ingerencja jest bardziej lub mniej dolegliwa, lecz o to, \u017ce jej wprowadzenie radykalnie zmienia ustr\u00f3j spo\u0142eczno-gospodarczy. Nie ma tutaj mowy o ograniczeniu praw w\u0142asno\u015bci prywatnej wzgl\u0119dami publicznymi, lecz warunkami pomna\u017cania zysk\u00f3w. To czyni przepisy ustawy zasadniczej bezu\u017cytecznymi (jak w czasach komunistycznych – deklaratywnymi). Dotyczy to szczeg\u00f3lnie art. 21, kt\u00f3ry w punkcie 1 g\u0142osi, \u017ce \u201eRzeczpospolita Polska chroni w\u0142asno\u015b\u0107 i prawo dziedziczenia\u201d, ale tak\u017ce art. 64 przewiduj\u0105cego ograniczenie w\u0142asno\u015bci tylko w zakresie, w jakim nie zostaje naruszona istota prawa w\u0142asno\u015bci.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Skandal trzeci: forsowanie neokolonializmu<\/strong><\/h4>\r\n

Nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce ustawa Prawo geologiczne i g\u00f3rnicze – reguluj\u0105ca gospodark\u0119 polskimi zasobami naturalnymi – jest jakby wielk\u0105 piecz\u0119ci\u0105 z napisem NEOKOLONIALIZM przy\u0142o\u017con\u0105 do kart dwudziestoletniej historii gospodarczej Polski. Nie potrzeba wielkiej wnikliwo\u015bci, aby w omawianych zabiegach legislacyjnych rozpozna\u0107 typowe wzory ekspansji koncern\u00f3w naftowych i gazowych na kraje Ameryki \u0141aci\u0144skiej, Bliskiego Wschodu, Azji \u015arodkowej itp. Nie ma \u017cadnych danych, kt\u00f3re wskazywa\u0142yby na ograniczenie sygnalizowanych tendencji ekspansjonistycznych lub oszcz\u0119dzanie Polski. D\u0105\u017cenie do krociowych zysk\u00f3w przewa\u017ca nad sympatiami politycznymi. Zreszt\u0105 Polska nie jest darzona szczeg\u00f3lnymi sympatiami. G\u00f3r\u0119 bierze raczej ha\u0142a\u015bliwy antypolonizm.
Taki punkt widzenia jest \u017ale przyjmowany przez w\u0142adze polityczne i oficjalne media. Wywo\u0142uje on bowiem wilka z lasu, ujawniaj\u0105c zjawiska sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na kontinuum przemian zachodz\u0105cych w gospodarce i polityce. Jego istot\u0105 jest przejmowanie polskich zasob\u00f3w kapita\u0142u przez czynniki zagraniczne. Dzi\u015b nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce ich przejmowanie nie by\u0142o rezultatem m\u0105drych koncepcji ekonomicznych, lecz importem wypr\u00f3bowanych wcze\u015bniej technologii zdobywania terytori\u00f3w i w\u0142adzy. A towarzyszy\u0142y temu dwa charakterystyczne zjawiska: zaciemniania sytuacji ekonomicznej (zw\u0142aszcza stosunk\u00f3w w\u0142asno\u015bciowych) oraz ograniczanie na r\u00f3\u017cne sposoby polskiego przemys\u0142u i zaplecza naukowo-technicznego. Przejmowanie zasob\u00f3w naturalnych mo\u017ce by\u0107 uwie\u0144czeniem tych przemian.
Pytanie, czy wskutek podporz\u0105dkowania polskich zasob\u00f3w naturalnych gospodarka ostatecznie przekszta\u0142ci si\u0119 w typow\u0105 gospodark\u0119 neokolonialn\u0105 jest wi\u0119c pytaniem zasadnym.
Jednym z wa\u017cniejszych warunk\u00f3w takiego obrotu spraw by\u0142o znamienne przeorientowanie dyskusji nad rozwojem spo\u0142eczno-gospodarczym Polski z rozwa\u017ca\u0144 ekonomicznych na spekulacje polityczne. Poziom wiedzy i realizmu ekonomicznego, kt\u00f3ry cechuje dotychczasowe spory wok\u00f3\u0142 krytykowanej ustawy, jest \u017cenuj\u0105cy. W obr\u0119bie tych spor\u00f3w (najch\u0119tniej toczonych poza zasi\u0119giem opinii publicznej) ujawnienie istnienia wielkich z\u0142\u00f3\u017c gazu \u0142upkowego zrodzi\u0142o dwie sprzeczne tendencje. Pierwsza z nich – bardziej lub mniej ostro\u017cnie formu\u0142owana – z eksploatacj\u0105 z\u0142\u00f3\u017c gazu wi\u0105\u017ce wielkie nadzieje, nie zwracaj\u0105c uwagi na z\u0142o\u017cone uwarunkowania ekonomiczne i polityczne. Druga przeciwnie, bagatelizuje znaczenie istnienia i warunk\u00f3w eksploatacji tych z\u0142\u00f3\u017c. Wyja\u015bnienie sprzeczno\u015bci mi\u0119dzy tymi tendencjami powinno by\u0107 bardzo pouczaj\u0105ce.<\/p>\r\n

Najpierw jednak warto przyjrze\u0107 si\u0119 stanowisku rz\u0105du Donalda Tuska – inicjatora nowej ustawy Prawo geologiczne i g\u00f3rnicze. W og\u00f3lnym zarysie stanowisko to sprowadza si\u0119 do bagatelizowania zagadnienia eksploatacji z\u0142\u00f3\u017c gazu \u0142upkowego. Przebija si\u0119 to wyra\u017anie przez ustawowe zapisy. Niekt\u00f3re z nich s\u0105 sformu\u0142owane tak, jakby zagadnienie wykorzystania tego wielkiego bogactwa natury w og\u00f3le nie istnia\u0142o. Ale z drugiej strony, ustawa \u015bcieli czerwony dywan dla wej\u015bcia koncern\u00f3w zachodnich.<\/p>\r\n

Bagatelizowanie zagadnienia eksploatacji z\u0142\u00f3\u017c gazu \u0142upkowego wyra\u017ca si\u0119 przede wszystkim (co wcze\u015bniej starali\u015bmy si\u0119 uwypukli\u0107) w nieprzygotowaniu d\u0142ugookresowego planu strategicznego gospodarowania tymi z\u0142o\u017cami. Plan taki powinien jasno okre\u015bla\u0107, czy eksploatacja tych z\u0142\u00f3\u017c b\u0119dzie oparta na dominacji polskiej w\u0142asno\u015bci (najlepiej pa\u0144stwowej) i wykorzystaniu w\u0142asnego potencja\u0142u geologicznego i g\u00f3rniczego, czy przeciwnie – na dominacji kapita\u0142u zagranicznego. Tego jasno nie okre\u015blono, zdaj\u0105c si\u0119 pozornie na \u017cywio\u0142 rynkowy, a w istocie rzeczy toruj\u0105c drog\u0119 i forsuj\u0105c liczne u\u0142atwienia umo\u017cliwiaj\u0105ce dominacj\u0119 kapita\u0142u zagranicznego. Konsekwencje wyboru strategicznego s\u0105 w tym zakresie donios\u0142e.<\/p>\r\n

Przyk\u0142ad\u00f3w ukrytej preferencji kapita\u0142u zagranicznego w omawianej ustawie jest wiele. Jednym z tych przyk\u0142ad\u00f3w jest niespotykany nigdzie dopuszczalny okres wa\u017cno\u015bci koncesji wydobywczych: p\u00f3\u0142 wieku. Nawet w okupowanym Iraku, gdzie ameryka\u0144skie koncerny wydobywcze zbieraj\u0105 obfite \u017cniwo agresji, okres ten wynosi 30 lat. Drugi przyk\u0142ad dotyczy dost\u0119pu do z\u0142\u00f3\u017c; ustawa przewiduje przetarg publiczny. Przetarg powinien opiera\u0107 si\u0119 na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce oferenci wchodz\u0105 w stosunki konkurencyjne, a wi\u0119c nie tworz\u0105 sp\u00f3jnej grupy interesu. A przecie\u017c powszechnie wiadomo, \u017ce koncerny ubiegaj\u0105ce si\u0119 o wspomniane koncesje nie przypominaj\u0105 pod \u017cadnym wzgl\u0119dem kolekcjoner\u00f3w wystawianych na aukcji obraz\u00f3w Nikifora. S\u0105 to organizacje o zasi\u0119gu \u015bwiatowym wsp\u00f3lnie kontroluj\u0105ce wielkie terytoria i kraje, a tak\u017ce koordynuj\u0105ce polityk\u0119 zdobywania nowych terytori\u00f3w (maj\u0105c wielkie do\u015bwiadczenie w tym zakresie). Przy tym korzystaj\u0105 z wydajnego wsparcia rz\u0105du i dyplomacji, a je\u015bli trzeba – wojska i s\u0142u\u017cb specjalnych. To za\u015b oznacza, i\u017c mog\u0105 dyktowa\u0107 warunki koncesji, chyba \u017ce stawia si\u0119 przed nimi pr\u00f3g op\u0142acalno\u015bci. Pose\u0142 Piotr Cybulski (PiS) na jednym z ostatnich posiedze\u0144 sejmowych komisji zajmuj\u0105cych si\u0119 projektem ustawy geologiczno-g\u00f3rniczej s\u0142usznie proponowa\u0142, aby taki pr\u00f3g ustawowo okre\u015bli\u0107 (w wysoko\u015bci 40% warto\u015bci wydobywanego gazu). To jednak nie przesz\u0142o.<\/p>\r\n

Wariant, i\u017c eksploatacja z\u0142\u00f3\u017c gazu \u0142upkowego zostanie zdominowana przez wielkie koncerny wydobywcze i przetw\u00f3rcze jest praktycznie przes\u0105dzony (przynajmniej do czasu, gdy ca\u0142a konstrukcja si\u0119 nie rozleci). Kto jednak w rz\u0105dzie zastanawia\u0142 si\u0119 nad skutkami realizacji tego wariantu? A chodzi zar\u00f3wno o niezwykle powa\u017cne skutki ekonomiczne, jak te\u017c powa\u017cne spo\u0142eczne i polityczne.<\/p>\r\n

Nie ma sensu spieranie si\u0119 o to, czy dzi\u0119ki realizowanemu scenariuszowi wydarze\u0144 pojawi si\u0119 szansa zwi\u0119kszenia bezpiecze\u0144stwa energetycznego Polski oraz mo\u017cliwo\u015b\u0107 uniezale\u017cnienia od dostaw z Gazpromu. Jest to w istocie rzeczy sp\u00f3r o to, co zrobi\u0105 ameryka\u0144skie koncerny; bo to one b\u0119d\u0105 trzyma\u0142y karty w r\u0119ku. Mog\u0105 zostawi\u0107 gaz w Polsce, ale mog\u0105 r\u00f3wnie dobrze skierowa\u0107 go w ca\u0142o\u015bci na eksport. Mog\u0105 zawrze\u0107 z Rosj\u0105 porozumienie strategiczne albo mog\u0105 zdecydowa\u0107 si\u0119 na walk\u0119 konkurencyjn\u0105. I tak dalej. Sytuacja nie jest ciekawa. Realistycznie rzecz bior\u0105c, scenariusz ten wk\u0142ada Polsk\u0119 mi\u0119dzy m\u0142ot i kowad\u0142o.<\/p>\r\n

Dlatego optymizm jest nie na miejscu. Cz\u0119\u015bciowo bierze si\u0119 on z kardynalnego b\u0142\u0119du ekonomicznego. Polega on na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce dowolne rozwi\u0105zania umo\u017cliwiaj\u0105ce eksploatacj\u0119 z\u0142\u00f3\u017c gazu \u0142upkowego b\u0119d\u0105 korzystne dla Polski. Takie stanowisko m.in. prezentowa\u0142 w Sejmie rz\u0105dowy referent uchwalanej ustawy Jacek Henryk Jezierski, m\u00f3wi\u0105c: \u201eKto zarobi na gazie \u0142upkowym, je\u017celi b\u0119dziemy go mieli? My, Polska zarobi.[\u2026] Je\u017celi ten gaz rzeczywi\u015bcie b\u0119dzie, je\u017celi b\u0119dziemy go eksploatowa\u0107, to kto b\u0119dzie w\u0142a\u015bcicielem tego gazu? Skarb Pa\u0144stwa. W zwi\u0105zku z tym Skarb Pa\u0144stwa w ramach umowy o u\u017cytkowanie g\u00f3rnicze b\u0119dzie otrzymywa\u0142 za to dodatkowe pieni\u0105dze, inne, poza tymi, kt\u00f3re s\u0105 op\u0142atami eksploatacyjnymi i podatkami\u201d. Pomijaj\u0105c do\u015b\u0107 specyficzny j\u0119zyk tej argumentacji (daleki od j\u0119zyka i my\u015blenia ekonomicznego), trudno nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wbrew temu o\u015bwiadczeniu z ustawy absolutnie nie wynika, \u017ce w\u0142a\u015bcicielem gazu b\u0119dzie Skarb Pa\u0144stwa, a nie zagraniczne koncerny wydobywcze. Z\u0142o\u017ca mog\u0105 by\u0107 formalnie w\u0142asno\u015bci\u0105 Skarbu Pa\u0144stwa, ale to nic nie znaczy. Znajd\u0105 si\u0119 bowiem w trwa\u0142ym u\u017cytkowaniu przez wspomniane koncerny, co przes\u0105dza spraw\u0119.<\/p>\r\n

<\/em><\/strong><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Wnioski: zapowied\u017a rewindykacji<\/strong><\/h4>\r\n

Sytuacja, jaka powsta\u0142a wok\u00f3\u0142 polskich zasob\u00f3w naturalnych, narzuca wiele pyta\u0144 i obaw. Spo\u015br\u00f3d nich najwa\u017cniejsze wydaje si\u0119 pytanie, jakie s\u0105 szanse i warunki odwr\u00f3cenia niebezpiecznych i wysoce niekorzystnych dla przysz\u0142o\u015bci Polski proces\u00f3w rabunkowych?
<\/strong>
Odpowied\u017a wymaga wszechstronnej i gruntownej analizy omawianej sytuacji. Nasz raport nie wystarczy. Niemniej mo\u017cemy ustali\u0107 kilka podstawowych punkt\u00f3w sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na og\u00f3lny zarys odpowiedzi.<\/p>\r\n

Warto przede wszystkim zaznaczy\u0107, \u017ce du\u017ce znaczenie ma kontekst geopolityczny. Jest pewne, \u017ce pod ci\u015bnieniem wielkiego, \u015bwiatowego kryzysu ekonomicznego dotychczasowe \u201etechnologie\u201d neokolonialne trac\u0105 racj\u0119 bytu. Ich g\u0142\u00f3wna si\u0142a – dominacja polityczna i militarna Stan\u00f3w Zjednoczonych i najsilniejszych kraj\u00f3w europejskich – przechodzi do historii. Forsowane od lat 90-tych uzasadnienie ekspansji wielkich korporacji finansowych, handlowych, militarno-przemys\u0142owych i energetycznych w formie hase\u0142 neoliberalnej ekonomii, jest dzi\u015b powszechnie podwa\u017cane. Obna\u017cona zosta\u0142a n\u0119dza moralna wielkich korporacji.<\/p>\r\n

A zatem perspektywa utrzymania wp\u0142yw\u00f3w neokolonialnych ulega gwa\u0142townemu skr\u00f3ceniu. Skr\u00f3ceniu ulega r\u00f3wnie\u017c perspektywa przetrwania s\u0142u\u017c\u0105cych tym korporacjom i wspieraj\u0105cym ich rz\u0105dom partii politycznych, \u015brodowisk opiniotw\u00f3rczych i r\u00f3\u017cnych s\u0142u\u017cb pa\u0144stwowych. Wcze\u015bniej czy p\u00f3\u017aniej znajd\u0105 si\u0119 pod pr\u0119gierzem opinii spo\u0142ecznej. Historia nie jest tak kr\u00f3tkowzroczna jak rz\u0105dz\u0105cy dzi\u015b w Polsce politycy.<\/p>\r\n

Dzisiaj szczeg\u00f3lnie istotne jest odrzucenie fa\u0142szywego i kompromituj\u0105cego pod wzgl\u0119dem wiedzy ekonomicznej pogl\u0105du o podrz\u0119dnym znaczeniu kapita\u0142u narodowego. W szczeg\u00f3lno\u015bci konieczne jest wyleczenie si\u0119 ze schizofrenii polegaj\u0105cej na apologetyce kapita\u0142u zagranicznego i r\u00f3wnocze\u015bnie nieposzanowaniu kapita\u0142u narodowego. Ustawa Prawo Geologiczne i G\u00f3rnicze jest jaskrawym przyk\u0142adem braku szacunku dla kapita\u0142u narodowego.<\/p>\r\n

Odrzucenie wspomnianego pogl\u0105du jest jednak cz\u0119\u015bci\u0105 wi\u0119kszego problemu. Problem ten polega na zablokowaniu rozbudowanego w ci\u0105gu dwudziestolecia zagranicznego i rodzimego uk\u0142adu politycznego, kt\u00f3ry ten kapita\u0142 drenuje i niszczy. Wymaga to znacznie wi\u0119cej ni\u017c krytyki, chocia\u017c tej nie nale\u017cy zaprzesta\u0107.<\/p>\r\n

Sytuacja dojrza\u0142a do powstania szeroko zakrojonej – potrzebnej, ale r\u00f3wnie\u017c sprawiedliwej – akcji rewindykacyjnej. Wydaje si\u0119 jedynie kwesti\u0105 czasu, kiedy w Polsce rozwinie si\u0119 szeroki ruch spo\u0142eczny i polityczny, zmierzaj\u0105cy do odzyskania utraconych w latach 1989 – 2011 polskich zasob\u00f3w kapita\u0142owych i naturalnych, a tak\u017ce wszelkich wcze\u015bniej utraconych zasob\u00f3w, zw\u0142aszcza w latach II Wojny \u015awiatowej i okupacji sowieckiej.
To mo\u017ce by\u0107 jedyny pozytywny rezultat nowej ustawy Prawo geologiczne i g\u00f3rnicze.<\/p>\r\n

Prof. dr hab. Artur \u015aliwi\u0144ski<\/em><\/strong><\/p>\r\n