{"id":37577,"date":"2011-05-11T23:10:23","date_gmt":"2011-05-12T04:10:23","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=37577"},"modified":"2011-05-11T09:14:16","modified_gmt":"2011-05-11T14:14:16","slug":"czy-zbrodnia-katynska-byla-aktem-ludobojstwa-dr-hab-marek-kornat","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=37577","title":{"rendered":"Czy zbrodnia katy\u0144ska by\u0142a aktem ludob\u00f3jstwa? – dr hab. Marek Kornat<\/em>"},"content":{"rendered":"

Czy zbrodnia katy\u0144ska by\u0142a aktem ludob\u00f3jstwa? (fragmenty artyku\u0142u)<\/em><\/strong><\/p>\r\n

Czy masowa zag\u0142ada oficer\u00f3w polskich je\u0144c\u00f3w wojennych w Zwi\u0105zku Sowieckim w latach 1940\u201d\u201d1941 by\u0142a aktem ludob\u00f3jstwa? Pytanie to – usytuowane \u201ena styku\u201d nauki prawa i historiografii – jest jednym mocno zajmuj\u0105cych\u00a0polsk\u0105\u00a0opini\u0119 publiczn\u0105 w ostatnim czasie. Pragniemy nad nim zatrzyma\u0107 si\u0119 w niniejszych rozwa\u017caniach.<\/p>\r\n

I. <\/strong><\/p>\r\n

Poj\u0119cie ludob\u00f3jstwa ma swoj\u0105 genez\u0119 i dzieje. Jest ono terminem zwi\u0105zanym z innym poj\u0119ciem – poj\u0119ciem \u201ezbrodni przeciwko ludzko\u015bci\u201d, ale z nim nie to\u017csamym1<\/sup>. Jest terminem XX-wiecznym – kt\u00f3re wszak\u017ce d\u0142ugo torowa\u0142o sobie drog\u0119 w \u015bwiadomo\u015bci cywilizowanych narod\u00f3w. D\u0142ugo przysz\u0142o czeka\u0107 na to, kiedy poj\u0119cie to sta\u0142o si\u0119 norm\u0105 prawa mi\u0119dzynarodowego2<\/sup>.<\/p>\r\n

(…)<\/p>\r\n

Autor opisuje genez\u0119 terminu \u201eludob\u00f3jstwo\u201d, wyja\u015bnia te\u017c jak sytuacja polityczna zmusi\u0142a Rafa\u0142a Lemkina – autora definicji \u201eludob\u00f3jstwo\u201d – do jej przeformu\u0142owania.<\/em><\/p>\r\n

Konwencja Narod\u00f3w Zjednoczonych z 9 grudnia 1948 r. jest dokumentem niedoskona\u0142ym, rezultatem kompromisu, w kt\u00f3rym stron\u0105 by\u0142o pa\u0144stwo totalitarne<\/strong> – z czego Rafa\u0142 Lemkin musia\u0142 zdawa\u0107 sobie spraw\u01193<\/sup>. Gdyby – horribile dictu<\/em> – w jakim\u015b kraju doszed\u0142 do w\u0142adzy zbrodniczy rz\u0105d i postanowi\u0142 wymordowa\u0107 zamieszkuj\u0105ce jego kraj mniejszo\u015bci narodowe, by\u0142oby to bez w\u0105tpienia aktem ludob\u00f3jstwa. Gdyby jednak ten sam rz\u0105d powzi\u0105\u0142 my\u015bl zrealizowa\u0142 eksterminacj\u0119 np. ksi\u0119\u017cy albo lekarzy – ludob\u00f3jstwem w \u015bwietle konwencji dzia\u0142ania te nie by\u0142yby. Tak wi\u0119c ludob\u00f3jstwem jest eksterminacja \u017byd\u00f3w przez Niemc\u00f3w, ale ludob\u00f3jstwem nie jest zbrodnicza kolektywizacja, bo dotyczy\u0142a tylko okre\u015blonej grupy spo\u0142ecznej (ch\u0142opstwa).<\/p>\r\n

(\u2026)<\/p>\r\n

W II cz\u0119\u015bci tekstu Autor opisuje proces, w jakim powsta\u0142a decyzja o zamordowaniu polskich oficer\u00f3w i urz\u0119dnik\u00f3w, wi\u0119zionych przez ZSRS.<\/em><\/p>\r\n

III.<\/strong><\/p>\r\n

Poj\u0119cie ludob\u00f3jstwa po raz pierwszy zosta\u0142o wprowadzone do uzasadnienia wyroku Najwy\u017cszego Trybuna\u0142u Narodowego, kt\u00f3ry skaza\u0142 Artura Greisera, by\u0142ego Gauleitera tzw. Kraju Warty, w dn. 9 lipca 1946 r.<\/p>\r\n

Poj\u0119cia tego u\u017cyto w akcie oskar\u017cenia podczas Procesu Norymberskiego, ale ju\u017c nie znalaz\u0142o ono miejsca w uzasadnieniu wyroku. Akt oskar\u017cenia g\u0142\u00f3wnych zbrodniarzy wojennych w Norymberdze przygotowany przez prokuratora Romana Rudenko, podpisany przez wszystkich prokurator\u00f3w, g\u0142osi\u0142, \u017ce \u201eoskar\u017ceni kierowali przemy\u015blanym i systematycznym ludob\u00f3jstwem to jest eksterminacj\u0105 grup rasowych i narodowych, dokonanym na ludno\u015bci cywilnej na czasowo okupowanych terytoriach w celu wyniszczenia okre\u015blonych ras i klas ludzkich i grup narodowych, rasowych i religijnych, w szczeg\u00f3lno\u015bci \u017byd\u00f3w, Polak\u00f3w, Cygan\u00f3w i innych\u201d. Sowiecki prokurator Jurij Pokrowski m\u00f3wi\u0142 za\u015b w zwi\u0105zku z t\u0105 spraw\u0105 o \u201ezaplanowanej, fizycznej eksterminacji narod\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d. Sami wi\u0119c Sowieci uznali \u017ce Zbrodnia Katy\u0144ska by\u0142a aktem ludob\u00f3jstwa i aktem \u201eeksterminacji narodowo\u015bciowej\u201d<\/strong>4<\/sup>.<\/strong><\/p>\r\n

Wyrok Norymberski operuje poj\u0119ciem \u201ezbrodni przeciwko ludzko\u015bci\u201d. Nie poj\u0119cie ludob\u00f3jstwa zatem, ale poj\u0119cie zbrodni przeciwko ludzko\u015bci jest kluczowe dla Prawa Norymberskiego. Jest ono zreszt\u0105 zawarte w Statucie Mi\u0119dzynarodowego Trybuna\u0142u Wojskowego z 8 sierpnia 1945 r.<\/p>\r\n

Nie jest rzecz\u0105 nieznan\u0105, \u017ce strona sowiecka usi\u0142owa\u0142a wykorzysta\u0107 Proces Norymberski do przeprowadzenia swej tezy o odpowiedzialno\u015bci Niemiec za Zbrodni\u0119 Katy\u0144sk\u0105. Podj\u0119\u0142a tak\u017ce konkretne usi\u0142owania przeprowadzenia kwalifikacji tej zbrodni jako zbrodni ludob\u00f3jstwa.<\/p>\r\n

Uda\u0142o si\u0119 wymusi\u0107 na bu\u0142garskim prof. Marko Markowie z Uniwersytetu w Sofii odwo\u0142anie jego podpisu pod orzeczeniem Mi\u0119dzynarodowej Komisji Lekarskiej wizytuj\u0105cej groby katy\u0144skie w kwietniu 1943 r.5<\/sup> Wed\u0142ug strony sowieckiej zbrodni dokona\u0107 mia\u0142a grupa specjalna niemieckich si\u0142 zbrojnych pod dow\u00f3dztwem p\u0142k. Ahrensa. Dzia\u0142ania oskar\u017cycieli sowieckich podczas Procesu Norymberskiego pozostaj\u0105 wa\u017cnym dowodem historycznym na to, \u017ce Zbrodni\u0119 Katy\u0144sk\u0105 przedstawiciele pa\u0144stwa, kt\u00f3re by\u0142o jej sprawc\u0105, uwa\u017cali za akt ludob\u00f3jstwa i zbrodni\u0119 przeciwko ludzko\u015bci. <\/strong><\/p>\r\n

Wysi\u0142ki sowieckiej strony jako strony oskar\u017cenia w tym procesie przeciwko g\u0142\u00f3wnym zbrodniarzom wojennym nie powiod\u0142y si\u0119. Wyrok Mi\u0119dzynarodowego Trybuna\u0142u Wojskowego milczy o odpowiedzialno\u015bci niemieckich g\u0142\u00f3wnych zbrodniarzy wojennych za zbrodni\u0119 na polskich oficerach je\u0144cach wojennych. Zarazem alianccy s\u0119dziowie i prokuratorzy nie odwa\u017cyli si\u0119 powiedzie\u0107, kto jest sprawc\u0105 zbrodni na polskich oficerach je\u0144cach wojennych. Wymogi bie\u017c\u0105cej polityki – nie pierwszy i nie ostatni raz w historii – stan\u0119\u0142y ponad prawem.<\/strong> Rzuci\u0142o to cie\u0144 na Wyrok Norymberski.<\/p>\r\n

(\u2026)<\/p>\r\n

Dalej Autor opisuje w jaki spos\u00f3b Sowieci pr\u00f3bowali w Norymberdze przeforsowa\u0107 win\u0119 Niemc\u00f3w w sprawie mordu katy\u0144skiego.<\/em><\/p>\r\n

IV<\/strong>.<\/p>\r\n

(…)<\/p>\r\n

Ju\u017c w pa\u017adzierniku 1989 roku \u00f3wczesny Prokurator Generalny RP, J\u00f3zef \u0179yto – pod naciskiem opinii publicznej – wyst\u0105pi\u0142 z wnioskiem do Prokuratora Generalnego Zwi\u0105zku Sowieckiego A. Suchariewa o wszcz\u0119cie \u015bledztwa w sprawie katy\u0144skiej. W\u00a0uzasadnieniu polski Prokurator Generalny powo\u0142a\u0142 si\u0119 na konwencj\u0119 w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludob\u00f3jstwa z 9 grudnia 1948 roku oraz konwencj\u0119 o nie stosowaniu przedawnienia zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzko\u015bci, uchwalon\u0105 26 listopada 1968 roku. Obie by\u0142y ratyfikowane tak przez Polsk\u0119 jak i Zwi\u0105zek Sowiecki. W polskim wniosku przyj\u0119to jednoznacznie kwalifikacj\u0119 Zbrodni Katy\u0144skiej jako zbrodni przeciw ludzko\u015bci i ludob\u00f3jstwa.<\/p>\r\n

Odpowied\u017a strony sowieckiej by\u0142a jednoznacznie negatywna i g\u0142osi\u0142a, \u017ce niew\u0142a\u015bciwe jest \u201erozstrzyganie niejasnych zagadnie\u0144 z dziedziny stosunk\u00f3w polsko-sowieckich w drodze wszczynania spraw karnych\u201d6<\/sup>.<\/p>\r\n

W grudniu 1989 Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRR przyj\u0105\u0142 uchwa\u0142\u0119 ustalaj\u0105c\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 stalinowskiego kierownictwa za zbrodnie. W uchwale tej nie pada jednak ani termin ludob\u00f3jstwo, ani nie ma tam mowy o zbrodniach przeciwko ludzko\u015bci. Nie posz\u0142y tak\u017ce za tym krokiem \u017cadne dzia\u0142ania wymiaru sprawiedliwo\u015bci ZSRR a nast\u0119pnie Federacji Rosyjskiej, powsta\u0142ej po rozpadzie pa\u0144stwa sowieckiego. Zupe\u0142nym fiaskiem zako\u0144czy\u0142y si\u0119 prace powo\u0142anej decyzj\u0105 Michai\u0142a Gorbaczowa i Wojciecha Jaruzelskiego wsp\u00f3lnej Komisji Partyjnej Historyk\u00f3w7<\/sup>.<\/p>\r\n

W tych warunkach 30 listopada 2004 wszcz\u0119te zosta\u0142o \u015bledztwo polskie w sprawie Zbrodni Katy\u0144skiej. W uzasadnieniu tej decyzji, t\u0142umacz\u0105cej celowo\u015b\u0107 wszcz\u0119cia polskiego post\u0119powania \u015bledczego – znalaz\u0142o si\u0119 stwierdzenie, \u017ce decyzja kierownictwa sowieckiego z 5 marca 1940 r. mia\u0142a za cel likwidacj\u0119 obywateli polskich z powodu ich przynale\u017cno\u015bci narodowo\u015bciowej, aby zapobiec w przysz\u0142o\u015bci, w oparciu o ich potencja\u0142 intelektualny, polskiej pa\u0144stwowo\u015bci\u201d8<\/sup>.<\/p>\r\n

Dyskusja wok\u00f3\u0142 prawnej kwalifikacji Zbrodni Katy\u0144skiej toczy\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat – wcze\u015bniej, tak\u017ce na uchod\u017astwie dominowa\u0142o raczej pragnienie ustalenia sowieckiej odpowiedzialno\u015bci za to przest\u0119pstwo9<\/sup>. Opinie polskie w sprawie charakteru Zbrodni Katy\u0144skiej s\u0105 podzielone, ale w\u015br\u00f3d specjalist\u00f3w polskich, rozpatruj\u0105cych to zagadnienie na przestrzeni ostatniego dwudziestolecia, przewa\u017ca opinia, \u017ce by\u0142a to zbrodnia ludob\u00f3jstwa.<\/p>\r\n

Prof. Witold Kulesza<\/strong> konsekwentnie pos\u0142uguje si\u0119 poj\u0119ciem ludob\u00f3jstwa. W jego przekonaniu \u201eeksterminacja grup narodowo\u015bciowych to jedna z postaci ludob\u00f3jstwa\u201d10<\/sup>. Poniewa\u017c za\u015b nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce celem masowych egzekucji oficer\u00f3w polskich (je\u0144c\u00f3w wojennych) by\u0142a eksterminacja narodowo\u015bciowa – to te\u017c nale\u017cy stosowa\u0107 termin \u201eludob\u00f3jstwo\u201d.<\/p>\r\n

W przekonaniu Kuleszy, kwalifikacja prawna Zbrodni Katy\u0144skiej jako zbrodni wojennej jest niewystarczaj\u0105ca. \u201eGdyby wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie – pisa\u0142 ten prawnik – pozosta\u0107 przy okre\u015bleniu Zbrodni Katy\u0144skiej za pomoc\u0105 jednego tylko poj\u0119cia – jako zbrodni wojennej, oznacza\u0142oby to pozostawienie poza refleksj\u0105 prawn\u0105 r\u00f3wnie\u017c celu jej pope\u0142nienia, jednoznacznie wskazanego w poleceniu z 5 marca 1940 r. (…) Innymi s\u0142owy, pomini\u0119cie w kwalifikacji prawno-karnej tej zbrodni poj\u0119cia ludob\u00f3jstwa by\u0142oby r\u00f3wnoznaczne z uznaniem za prawnie nieistotne tego wszystkiego, co napisano o ofiarach, na uzasadnienie tego polecenia, wskazuj\u0105c dlaczego maj\u0105 zosta\u0107 zamordowane\u201d11<\/sup>.<\/p>\r\n

W niedawno udzielonym wywiadzie dla dziennika \u201eRzeczpospolita\u201d, Katy\u0144 to by\u0142o ludob\u00f3jstwo,<\/em> Kulesza podtrzyma\u0142 swoj\u0105 tez\u0119 i stwierdzi\u0142: \u201eGdyby podzieli\u0107 argumentacj\u0119 przeciwnik\u00f3w kwalifikowania zbrodni katy\u0144skiej jako ludob\u00f3jstwa, to chc\u0105c by\u0107 konsekwentnym nale\u017ca\u0142oby postawi\u0107 znak zapytania nad kwalifikacj\u0105 niekt\u00f3rych zbrodni niemieckich, takich jak cho\u0107by operacja <Tannenberg> jesieni\u0105 1939 r. w ramach kt\u00f3rej zbrodniarze z III Rzeszy mordowali polskie elity. Czy naprawd\u0119 tego chc\u0105 przeciwnicy okre\u015blenia Katynia jako ludob\u00f3jstwa?\u201d12<\/sup>.<\/p>\r\n

Stanowisko identyczne, podtrzymuj\u0105ce tez\u0119 o ludob\u00f3jczym charakterze Zbrodni Katy\u0144skiej, zaj\u0105\u0142 Janusz Kurtyka<\/strong>. \u201eNie ma w\u0105tpliwo\u015bci – napisa\u0142 w przedmowie do ksi\u0105\u017cki Zbrodnia Katy\u0144ska. W kr\u0119gu prawdy i k\u0142amstwa<\/em> – \u017ce Zbrodnia Katy\u0144ska stanowi zbrodni\u0119 ludob\u00f3jstwa, kt\u00f3rej istota polega na podejmowaniu dzia\u0142a\u0144 zmierzaj\u0105cych do wyniszczenia grup ludno\u015bci z powodu odr\u0119bno\u015bci narodowej, etnicznej, politycznej, wyznaniowej lub \u015bwiatopogl\u0105dowej\u201d13<\/sup>.<\/p>\r\n

W historiografii polskiej kwalifikacj\u0119 Zbrodni Katy\u0144skiej jako ludob\u00f3jstwa przyj\u0105\u0142 bez zastrze\u017ce\u0144 Wojciech Materski <\/strong>– badacz stosunk\u00f3w polsko-sowieckich i specjalista w materii sowieckich zbrodni na Polakach w dobie II wojny \u015bwiatowej14<\/sup>.<\/p>\r\n

Tez\u0119 o Zbrodni Katy\u0144skiej jako ludob\u00f3jstwie podtrzyma\u0142 pisz\u0105cy na ten temat ostatnio Witold Wasilewski<\/strong>, historyk Instytutu Pami\u0119ci Narodowej, zajmuj\u0105cy si\u0119 tym zagadnieniem od kilku ju\u017c lat15<\/sup>. \u201eNie czyny, ani nawet nie pogl\u0105dy przetrzymywanych by\u0142y powodem ich wymordowania, lecz przynale\u017cno\u015b\u0107 do Narodu Polskiego\u201d. <\/strong><\/p>\r\n

W dniach ostatnich (kwiecie\u0144 2011 r.) na nowo o\u017cywieniu uleg\u0142a dyskusja wok\u00f3\u0142 poj\u0119cia ludob\u00f3jstwa w zastosowaniu do Zbrodni Katy\u0144skiej. Z pozycji doradcy Prezydenta RP wypowiada\u0142 si\u0119 w tej sprawie nie b\u0119d\u0105cy prawnikiem ani historykiem prof. Roman Ku\u017aniar. Zakwestionowa\u0142 on zasadno\u015b\u0107 nazywania tej zbrodni zbrodni\u0105 ludob\u00f3jstwa, co mo\u017cna by zrozumie\u0107 i wyt\u0142umaczy\u0107 pragnieniem rygorystycznego trzymania si\u0119 litery Konwencji ONZ z 9 grudnia 1948 r. Co gorsza jednak Ku\u017aniar nie u\u017cy\u0142 w swych wywodach r\u00f3wnie\u017c poj\u0119cia zbrodni przeciwko ludzko\u015bci, trzymaj\u0105c si\u0119 terminu \u201ezbrodnia wojenna\u201d. W tym kontek\u015bcie pojawi\u0142o si\u0119 nawet jeszcze bardziej zdumiewaj\u0105ce twierdzenie, jakoby zbrodnia wojenna mia\u0142a by\u0107 to zabijaniem wojskowych za\u015b zbrodnia ludob\u00f3jstwa to przest\u0119pstwo, kt\u00f3re mo\u017cna pope\u0142ni\u0107 tylko na ludno\u015bci cywilnej (sic!). Dyskusja na takim poziomie nie s\u0142u\u017cy ani polskiej racji stanu, ani te\u017c post\u0119powi poszukiwa\u0144 naukowych.<\/strong><\/p>\r\n

Nale\u017cy przypomnie\u0107, \u017ce polska kwalifikacja Zbrodni Katy\u0144skiej jest jednoznaczna – jako zbrodni wojennej, zbrodni przeciw ludzko\u015bci oraz zbrodni komunistycznej w rozumieniu ustawy z 18 grudnia 1998 r.16<\/sup> Uchwa\u0142a ta wi\u0105\u017ce w\u0142adze pa\u0144stwowe. Oczywi\u015bcie nie ustanawia ona obowi\u0105zku podporz\u0105dkowania si\u0119 wszystkich historyk\u00f3w i prawnik\u00f3w tej definicji. Wolno\u015b\u0107 nauki polega na swobodzie poszukiwa\u0144 – nie tylko \u017ar\u00f3d\u0142owych ale i poj\u0119ciowych (definicyjnych).<\/p>\r\n

W swej uchwale w sprawie Zbrodni Katy\u0144skiej z 23 wrze\u015bnia 2009 r. – upami\u0119tniaj\u0105cej agresj\u0119 Zwi\u0105zku Radzieckiego na Polsk\u0119 17 wrze\u015bnia 1939 r., Sejm RP okre\u015bli\u0142 jej charakter jako \u201enosz\u0105cej znamiona ludob\u00f3jstwa\u201d. \u201e17 wrze\u015bnia 1939 r. – g\u0142osi\u0142 ten dokument – wojska ZSRR bez wypowiedzenia wojny dokona\u0142y agresji na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, naruszaj\u0105c jej suwerenno\u015b\u0107 i\u00a0\u0142ami\u0105c zasady prawa mi\u0119dzynarodowego. Podstaw\u0119 do inwazji Armii Czerwonej da\u0142 pakt Ribbentrop-Mo\u0142otow zawarty 23 sierpnia 1939 r. mi\u0119dzy ZSRR i hitlerowskimi Niemcami. W\u00a0ten spos\u00f3b dokonano IV rozbioru Polski. Polska pad\u0142a ofiar\u0105 dw\u00f3ch totalitaryzm\u00f3w: nazizmu i\u00a0komunizmu. Wkroczenie Armii Czerwonej otworzy\u0142o kolejny tragiczny rozdzia\u0142 historii Polski i ca\u0142ej Europy \u015arodkowo-Wschodniej. D\u0142uga jest lista zbrodni i nieszcz\u0119\u015b\u0107, kt\u00f3re dotkn\u0119\u0142y wtedy wschodnie tereny II\u00a0Rzeczypospolitej i obywateli polskich, kt\u00f3rzy si\u0119 tam znale\u017ali. Sk\u0142ada si\u0119 na ni\u0105 zbrodnia wojenna rozstrzelania przez NKWD ponad 20 tysi\u0119cy bezbronnych je\u0144c\u00f3w, polskich oficer\u00f3w, wysiedlenie setek tysi\u0119cy obywateli Rzeczypospolitej, osadzenie ich w nieludzkich warunkach w obozach i wi\u0119zieniach oraz przymuszanie do niewolniczej pracy. Te sowieckie zbrodnie rozpocz\u0119\u0142y szereg akt\u00f3w przemocy, sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na tragedi\u0119 Golgoty Wschodu. Polski los podzieli\u0142o wiele innych narod\u00f3w Europy \u015arodkowo-Wschodniej. Suwerenno\u015b\u0107 straci\u0142y Litwa, \u0141otwa i Estonia, zagro\u017cona zosta\u0142a integralno\u015b\u0107 terytorialna i suwerenno\u015b\u0107 Finlandii i Rumunii. Archipelag Gu\u0142ag poch\u0142on\u0105\u0142 miliony istnie\u0144 ludzkich wszystkich narod\u00f3w tego regionu, w tym wielu obywateli ZSRR. Organizacja systemu, d\u0142ugotrwa\u0142o\u015b\u0107 i skala zjawiska nada\u0142y tym zbrodniom, w tym zbrodni katy\u0144skiej, znamiona ludob\u00f3jstwa. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej stoi na stanowisku, \u017ce pojednanie polsko-rosyjskie wymaga poszanowania prawdy historycznej. Nie wolno jej przemilcza\u0107 ani ni\u0105 manipulowa\u0107. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej pot\u0119pia wszelkie pr\u00f3by fa\u0142szowania historii i apeluje do wszystkich ludzi dobrej woli w\u00a0Federacji Rosyjskiej o wsp\u00f3lne, solidarne dzia\u0142anie na rzecz ujawnienia i pot\u0119pienia zbrodni czas\u00f3w stalinowskich\u201d17<\/sup>.<\/p>\r\n

Stanowisko wymiaru sprawiedliwo\u015bci Rosji jest inne – nie pozostawiaj\u0105ce \u017cadnych w\u0142a\u015bciwie punkt\u00f3w zbie\u017cno\u015bci z podej\u015bciem polskim. Postanowieniem Prokuratury Federacji Rosyjskiej z 29 stycznia 2009 r. Zbrodni\u0119 Katy\u0144sk\u0105 okre\u015blono jako \u201epospolite nadu\u017cycie w\u0142adzy przez poszczeg\u00f3lne osoby z kierownictwa NKWD\u201d18<\/sup>.<\/p>\r\n

Powzi\u0119ta w bie\u017c\u0105cym roku uchwa\u0142a Dumy Pa\u0144stwowej Federacji Rosyjskiej Zbrodni\u0119 Katy\u0144sk\u0105 okre\u015blono jako \u201eakt przemocy totalitarnego pa\u0144stwa\u201d. Nie pad\u0142 \u017caden z termin\u00f3w: zbrodnia wojenna, zbrodnia przeciw ludzko\u015bci, ludob\u00f3jstwo. Wnioskowa\u0107 mo\u017cna, \u017ce tw\u00f3rcy uchwa\u0142y Dumy postanowili celowo nie przes\u0105dza\u0107 kwestii kwalifikacji prawnej eksterminacji oficer\u00f3w polskich je\u0144c\u00f3w wojennych. Pragnienie unikni\u0119cia za wszelk\u0105 cen\u0119 poj\u0119\u0107 \u201eludob\u00f3jstwo\u201d i \u201ezbrodnie przeciw ludzko\u015bci\u201d jest tu bardzo widoczne, chocia\u017c sama uchwa\u0142a Dumy by\u0142a krokiem w dobrym kierunku. Rosyjskie obawy przed obydwoma tymi poj\u0119ciami s\u0105 niew\u0105tpliwie motywowane \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce w \u015bciganiu wymienionych przest\u0119pstw nie stosuje si\u0119 przedawnienia.<\/strong> Zreszt\u0105 to, \u017ce stanowisko w\u0142adz rosyjskich wobec Zbrodni Katy\u0144skiej cechuje mocne pragnienie niedopuszczenia do uznania jej za zbrodni\u0119 przeciw ludzko\u015bci a tym bardziej za zbrodni\u0119 ludob\u00f3jstwa – jest nie od dzi\u015b oczywiste.<\/p>\r\n

Po ci\u0119\u017ckim okresie gwa\u0142townej kampanii antypolskiej w Rosji w roku 2009 – maj\u0105cej miejsce w przededniu siedemdziesi\u0105tej rocznicy wybuchu II wojny \u015bwiatowej – pojawi\u0142 si\u0119 impuls do wznowienia polsko-rosyjskiego dialogu historycznego. Przejawem usi\u0142owa\u0144 dialog ten nabra\u0142 bardziej \u201eeksperckiego\u201d wymiaru by\u0142a praca Polsko-Rosyjskiej Grupy do Spraw Trudnych, ustanowionej na mocy porozumie\u0144 Ministerstw Spraw Zagranicznych obu pa\u0144stw jeszcze w roku 2002. Pod wsp\u00f3lnym przewodnictwem Adama Daniela Rotfelda, by\u0142ego ministra spraw zagranicznych Rzeczypospolitej oraz akademika Anatolija W. Torkunowa, rektora Moskiewskiego Pa\u0144stwowego Instytutu Stosunk\u00f3w Mi\u0119dzynarodowych, Grupa odby\u0142a ponad sze\u015b\u0107 spotka\u0144, kt\u00f3re ostatecznie zaowocowa\u0142y wsp\u00f3ln\u0105 publikacj\u0105 Bia\u0142e plamy – czarne plamy. Sprawy trudne w polsko-rosyjskich stosunkach 1918\u201d\u201d2008<\/em>, wydan\u0105 pod redakcj\u0105 A. D. Rotfelda i A. W. Torkunowa w Moskwie i Warszawie w obu j\u0119zykach w roku 2010. B\u0119d\u0105c uczestnikiem tych prac pozwalam sobie podkre\u015bli\u0107, \u017ce na forum Grupy nie by\u0142o dyskusji wok\u00f3\u0142 prawnej kwalifikacji zbrodni pope\u0142nionych na polskich oficerach je\u0144cach w niewoli sowieckie podczas II wojny \u015bwiatowej. Odnotowa\u0107 warto, \u017ce pisz\u0105cy w tym tomie o Zbrodni Katy\u0144skiej Andrzej Przewo\u017anik<\/strong> nie zaj\u0105\u0142 stanowiska w sprawie prawnej kwalifikacji tego czynu19<\/sup><\/strong>.<\/strong><\/p>\r\n

Podczas gdy Zbrodnia Katy\u0144ska ma dla Polak\u00f3w szczeg\u00f3lne, prawdziwie wyj\u0105tkowe, znaczenie, dla Rosjan pozostaje tylko jedn\u0105 ze zbrodni epoki Stalina. Polska jako pierwsza ofiara II wojny \u015bwiatowej nie tylko ponios\u0142a dotkliwe straty ludzkie – najwi\u0119ksze w przeliczeniu na jednego mieszka\u0144ca spo\u015br\u00f3d pa\u0144stw wojuj\u0105cych, ale przede wszystkim utraci\u0142a znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swych elit.<\/p>\r\n

Chocia\u017c okupacja hitlerowska przynios\u0142a prawdziwe \u017cniwo \u015bmierci, to jednak raczej Katy\u0144 symbolizuje eksterminacj\u0119 polskich elit. Z tego zasadniczego powodu Katy\u0144 tkwi w centrum polskiej pami\u0119ci o II wojnie \u015bwiatowej i jest symbolem sowieckiej polityki ludob\u00f3jstwa.<\/p>\r\n

Kiedy dzisiaj mowa o \u201ezamkni\u0119ciu\u201d kwestii katy\u0144skiej, jak s\u0142yszymy to cz\u0119sto w mediach, trzeba rozr\u00f3\u017cni\u0107 trzy odr\u0119bne sprawy. Po pierwsze, jest to sprawa odpowiedzialno\u015bci pa\u0144stwowej za t\u0119 zbrodni\u0119. Po drugie, jest to sprawa prawnej oceny tej zbrodni (czy by\u0142a to zbrodnia ludob\u00f3jstwa, zbrodnia przeciw ludzko\u015bci, czy zbrodnia wojenna). Po trzecie, wyst\u0119puje problem dost\u0119pu historyk\u00f3w polskich do dokument\u00f3w w archiwach Federacji Rosyjskiej.<\/p>\r\n

Sprawa pierwsza jest rozwi\u0105zana decyzj\u0105 Prezydenta Michai\u0142a Gorbaczowa z 1990 r. Jego decyzj\u0105 Rosja uzna\u0142a, \u017ce zbrodni tej dokona\u0142o pa\u0144stwo sowieckie.<\/strong> 13 kwietnia 1990 agencja TASS og\u0142osi\u0142a, \u017ce zbrodni dokona\u0142o NKWD, za\u015b strona polska otrzyma\u0142a listy (cho\u0107 nie pe\u0142ne) zamordowanych je\u0144c\u00f3w Kozielska, Starobielska, Ostaszkowa20<\/sup>. Borys Jelcyn, natomiast przekaza\u0142 stronie polskiej akta zwi\u0105zane ze zbrodnicz\u0105 decyzj\u0105. Oczywi\u015bcie w Rosji nadal pojawiaj\u0105 si\u0119 k\u0142amliwe publikacje, g\u0142osz\u0105ce np. \u017ce oficer\u00f3w polskich zamordowali hitlerowcy – publikacje takie w znacznej liczbie mo\u017cemy znale\u017a\u0107 w ksi\u0119garniach Moskwy. Ale u w\u0142adz Rosji nie ma zmiany stanowiska.<\/strong> W swym przem\u00f3wieniu w Katyniu 7 kwietnia 2010 r. premier Putin mocno to podkre\u015bli\u0142. Podobnie prezydent Miedwiediew w wyst\u0105pieniu 15 kwietnia tego roku m\u00f3wi\u0142 r\u00f3wnie wyra\u017anie o odpowiedzialno\u015bci Stalina i \u00f3wczesnego sowieckiego kierownictwo za t\u0119 zbrodni\u0119. Pozosta\u0142e dwie sprawy s\u0105 nieza\u0142atwione i pozostaj\u0105 przedmiotem dyskusji i stosunk\u00f3w politycznych pomi\u0119dzy Warszaw\u0105 a Moskw\u0105.<\/p>\r\n

O\u015bwiadczenia Putina i Miedwiediewa z ostatniego okresu podtrzymuj\u0105 stanowisko zawarte w uchwale Zjazdu Deputowanych Ludowych, ale nie stanowi\u0105 w najmniejszej mierze kroku naprz\u00f3d.<\/p>\r\n

Jako warunki definitywnego uznania sprawy katy\u0144skiej za rozwi\u0105zan\u0105 sformu\u0142owa\u0107 nale\u017cy dwa: niezb\u0119dna jest nowa prawna ocena zbrodni ze strony rosyjskiego wymiaru sprawiedliwo\u015bci i uchylenie wspomnianej ju\u017c wy\u017cej decyzji Prokuratury Generalnej Federacji Rosyjskiej w kt\u00f3rej napisano, i\u017c do zbrodni tej dosz\u0142o w rezultacie \u201eprzekroczenia uprawnie\u0144\u201d przez funkcjonariuszy NKWD, co stwarza sugesti\u0119, \u017ce eksterminacja elit polskich w ZSRR dokona\u0142a si\u0119 w nast\u0119pstwie przypadku.<\/strong> Niezb\u0119dne pozostaje tak\u017ce pe\u0142ne ujawnienie historykom materia\u0142\u00f3w archiwalnych NKWD, kt\u00f3re dotycz\u0105 tej sprawy.<\/p>\r\n

Nie jest celem historyk\u00f3w polskich oczekiwanie, aby Rosjanie przyj\u0119li polski punkt widzenia na stosunki polsko-rosyjskie (polsko-sowieckie) w XX wieku, gdy\u017c ka\u017cdy nar\u00f3d ma prawo do w\u0142asnej historii i ka\u017cdy nar\u00f3d wci\u0105\u017c na nowo pisze swoj\u0105 histori\u0119. Jest jednak konieczne aby w rosyjskiej kulturze pami\u0119ci o II wojnie \u015bwiatowej znalaz\u0142o si\u0119 miejsce dla zrozumienia, i\u017c masowe zbrodnie na polskich oficerach, je\u0144cach wojennych to sprawa, kt\u00f3rej Polacy nie mog\u0105 usun\u0105\u0107 ze swojej zbiorowej pami\u0119ci. Po drugie za\u015b rozrachunek ze zbrodnicz\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 jest potrzebna samym Rosjanom. Sprawa Zbrodni Katy\u0144skiej mo\u017ce by\u0107 tu katalizatorem.<\/p>\r\n

Najwa\u017cniejsze wszak\u017ce wydaje si\u0119, aby pami\u0119ta\u0107, \u017ce zbrodnia w Katyniu (i zbrodnie w innych miejscach) by\u0142y dzie\u0142em totalitarnego pa\u0144stwa sowieckiego a nie narodu rosyjskiego.<\/strong> Nar\u00f3d rosyjski by\u0142 tak\u017ce – a mo\u017ce przede wszystkim – ofiar\u0105 ludob\u00f3jczej polityki re\u017cimu Stalina.<\/p>\r\n

Wyst\u0119puje w stosunkach polsko-rosyjskich problem nazywany \u201erehabilitacj\u0105 ofiar\u201d pope\u0142nionych zbrodni. Nie jest do dobre postawienie sprawy. Ofiary zbrodni nie potrzebuj\u0105 \u201erehabilitacji\u201d. Rehabilitacja to czynno\u015b\u0107 prawna w stosunku do os\u00f3b os\u0105dzonych. Je\u0144c\u00f3w polskich nie s\u0105dzono, lecz zg\u0142adzono bez jakiegokolwiek post\u0119powania prawnego. (…)<\/p>\r\n

dr hab. Marek Kornat<\/em><\/strong> –<\/p>\r\n

dr hab. Marek Kornat – sowietolog, docent w Instytucie Historii PAN w Warszawie, zajmuje si\u0119 dziejami dyplomacji XIX i XX wieku.<\/p>\r\n

Artyku\u0142 b\u0119dzie opublikowany w pracy zbiorowej wydanej przez Katolicki Uniwersytet Lubelski.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\r\n

1<\/sup> W\u0142a\u015bnie uto\u017csamianie tych poj\u0119\u0107 – zw\u0142aszcza przez polityk\u00f3w i publicyst\u00f3w – spotykamy najcz\u0119\u015bciej.<\/p>\r\n

2<\/sup> Do tych spraw – zob. Franciszek Ryszka, Norymberga. Prehistoria i ci\u0105g dalszy<\/em>, Warszawa 1982.<\/p>\r\n

3<\/sup> Jak wynika z papier\u00f3w Lemkina, przechowywanych w \u017bydowskim Instytucie Historycznym (IVO) w Nowym Jorku, by\u0142 on nastawiony wyra\u017anie antykomunistycznie. Nie \u017cywi\u0142 \u017cadnych z\u0142udze\u0144 wobec systemu sowieckiego.<\/p>\r\n

4<\/sup> Szczeg\u00f3\u0142owe om\u00f3wienie tych spraw\u00a0 daje Adam Basak, Historia pewnej mistyfikacji. Zbrodnia katy\u0144ska przed Trybuna\u0142em Norymberskim<\/em> (Wroc\u0142aw 1993).<\/p>\r\n

5<\/sup> W opanowanej przez Sowiet\u00f3w Bu\u0142garii (kt\u00f3ra 9 wrze\u015bnia 1944 r. opu\u015bci\u0142a ob\u00f3z aliant\u00f3w III Rzeszy) prof. Markowa aresztowano i wi\u0119ziono oraz zmuszono do odwo\u0142ania podpisu pod orzeczeniem Mi\u0119dzynarodowej Komisji Lekarskiej z 1943 r. (O tym jak wielk\u0105 kl\u0119sk\u0105 moraln\u0105 i tragicznym prze\u017cyciem by\u0142o to dla niego – wspomina\u0142 w kwietniu br. w wywiadzie dla Telewizji Polskiej jego by\u0142y asystent prof. Jordan Kalcew).<\/p>\r\n

6<\/sup> S. \u015anie\u017cko, Zabiegi o wszcz\u0119cie \u015bledztwa w sprawie katy\u0144skiej oraz prac ekshumacyjnych w Charkowie i\u00a0Miednoje <\/em>[w:] Zbrodnia katy\u0144ska. Droga do prawdy, <\/em>Warszawa 1992, s. 164.<\/p>\r\n

7<\/sup> T\u0142o i przebieg tych prac na\u015bwietli\u0142 Jarema Maciszewski (polski wsp\u00f3\u0142przewodnicz\u0105cy Komisji wraz z akademikiem Smirnowem): Katy\u0144. Wydrze\u0107 prawd\u0119<\/em>, Pu\u0142tusk 2010.<\/p>\r\n

8<\/sup> W. Kulesza, Zbrodnia Katy\u0144ska jako akt ludob\u00f3jstwa (geneza poj\u0119cia)<\/em>, [w:] Zbrodnia Katy\u0144ska<\/em>, s. 52.<\/p>\r\n

9<\/sup> Zob. T. Wolsza, „Katy\u0144 to ju\u017c na zawsze katy i katowani\u201d. W \u201epolskim Londynie\u201d o sowieckiej zbrodni w Katyniu<\/em>, Warszawa 2008.<\/p>\r\n

10<\/sup> W. Kulesza, Katy\u0144 to by\u0142o ludob\u00f3jstwo<\/em> (rozmowa z Cezarym Gmyzem), \u201eRzeczpospolita\u201d, 13 kwietnia 2011 r.<\/p>\r\n

11<\/sup> W. Kulesza, Zbrodnia Katy\u0144ska jako akt ludob\u00f3jstwa<\/em>, s. 55.<\/p>\r\n

12<\/sup> W. Kulesza, Katy\u0144 to by\u0142o ludob\u00f3jstwo<\/em>, passim.<\/p>\r\n

13<\/sup> J. Kurtyka, Wprowadzenie<\/em>, [w:] Zbrodnia<\/em> Katy\u0144ska<\/em>, s. XI.<\/p>\r\n

14<\/sup> W. Materski, Mord katy\u0144ski. Siedemdziesi\u0105t lat drogi do prawdy<\/em>, Warszawa 2010, s. 7.<\/p>\r\n

15<\/sup> W. Wasilewski, Ludob\u00f3jstwo katy\u0144skie<\/em>, \u201eNasz Dziennik\u201d, 16\u201d\u201d17 kwietnia 2011 r.<\/p>\r\n

16<\/sup> M. Ku\u017aniar-Plota, Kwalifikacja prawna Zbrodni Katy\u0144skiej – wybrane zagadnienia<\/em>, [w:] Zbrodnia<\/em> Katy\u0144ska<\/em>, s. 51.<\/p>\r\n

17<\/sup> Cyt. za A. Przewo\u017anik, +<\/p>\r\n

18<\/sup> W. Kulesza, Zbrodnia Katy\u0144ska jako akt ludob\u00f3jstwa (geneza poj\u0119cia)<\/em>, s. 66.<\/p>\r\n

19<\/sup> A. Przewo\u017anik, Dzia\u0142ania na rzecz upami\u0119tnienia ofiar Zbrodni Katy\u0144skiej 1989\u201d\u201d2009<\/em>, [w:] Bia\u0142e plamy – czarne plamy. Sprawy trudne w polsko-rosyjskich stosunkach 1918\u201d\u201d2008<\/em>. Pod red. A. D. Rotfelda i A. W. Torkunowa, Warszawa 2010. Zob. r\u00f3wnie\u017c wydan\u0105 ju\u017c po\u015bmiertnie ksi\u0105\u017cki Przewo\u017anika (przy wsp\u00f3\u0142pracy Jolanty Adamskiej): Katy\u0144. Zbrodnia. Prawda, Pami\u0119\u0107<\/em> (Warszawa 2010) jak r\u00f3wnie\u017c Zbrodnia Katy\u0144ska. Mord. K\u0142amstwo. Pami\u0119\u0107<\/em> (Krak\u00f3w 2011).<\/p>\r\n

20<\/sup> Zob. Katy\u0144. Starobielsk, Ostaszk\u00f3w, Kozielsk<\/em>, wst\u0119p S. Melak, Pary\u017c 1990, s. 11.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
<\/td>\r\n<\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n