{"id":36002,"date":"2011-04-09T21:43:51","date_gmt":"2011-04-10T02:43:51","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=36002"},"modified":"2011-04-09T21:43:51","modified_gmt":"2011-04-10T02:43:51","slug":"pamiec-smolenska-prof-andrzej-nowak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=36002","title":{"rendered":"Pami\u0119\u0107 Smole\u0144ska – prof. Andrzej Nowak<\/em>"},"content":{"rendered":"

Wiem, \u017ce je\u015bli za 50 lat nikt nie b\u0119dzie pami\u0119ta\u0142 o katastrofie smole\u0144skiej, to nie b\u0119dzie tutaj Polski. Przynajmniej tej, jak\u0105 znamy od tysi\u0105ca lat: wiernej Krzy\u017cowi<\/em><\/strong>.<\/p>\r\n

„Za pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat nikt o tym nie b\u0119dzie pami\u0119ta\u0142”. Tymi s\u0142owami minister W\u0142adys\u0142aw Bartoszewski skwitowa\u0142 znaczenie katastrofy smole\u0144skiej. Powiedzia\u0142 tak zaledwie kilka dni po niej. Teraz mija pierwszy rok. Jeszcze pami\u0119tamy. Czy nasze dzieci, wnuki b\u0119d\u0105 pami\u0119ta\u0142y za lat 49? Co b\u0119d\u0105 pami\u0119ta\u0142y?<\/strong>

„Pami\u0119\u0107 jest tajemnic\u0105 w\u0142adzy” – g\u0142osi m\u0105dro\u015b\u0107 Talmudu. I mo\u017cna z takiej perspektywy patrze\u0107 na kwesti\u0119 pami\u0119ci o Smole\u0144sku. Tak zapewne patrzy minister Bartoszewski i partia, kt\u00f3rej s\u0142u\u017cy. Co w sferze publicznej upami\u0119tniamy, co przypominamy w edukacji, co wpisujemy skutecznie w sfer\u0119 masowej wyobra\u017ani – to ma oczywi\u015bcie istotne znaczenie polityczne. Podobnie jak to, co uda\u0142o si\u0119 zatrze\u0107 w pami\u0119ci, zam\u0105ci\u0107, zabi\u0107.<\/p>\r\n

Jest polityka pami\u0119ci i jest polityka zapomnienia. Wiedzieli o tym ci, kt\u00f3rzy na wieczn\u0105 rzeczy niepami\u0119\u0107 zasadzili nad do\u0142ami katy\u0144skimi las. Im chodzi\u0142o o w\u0142adz\u0119, o fundament swojej w\u0142adzy nad Polsk\u0105, ale tak\u017ce nad Rosj\u0105, nad ca\u0142\u0105 Europ\u0105 Wschodni\u0105, a nawet – w pewnej mierze – nad wci\u0105gni\u0119tymi w k\u0142amstwo zapomnienia o Katyniu elitami politycznymi mocarstw zachodnich. Dla tych, kt\u00f3rzy wiedzieli lub domy\u015blali si\u0119 przynajmniej, co si\u0119 sta\u0142o z polskimi oficerami, milczenie by\u0142o w\u0142a\u015bnie wsp\u00f3\u0142uczestnictwem w k\u0142amstwie. A to daje wielk\u0105 si\u0142\u0119 temu, kto \u00f3w kr\u0105g k\u0142amstwa zorganizowa\u0142, kto go m\u00f3g\u0142 w pewnym sensie kontrolowa\u0107. Inni, nie\u015bwiadomi, mieli si\u0119 po prostu nie dowiedzie\u0107, nie interesowa\u0107, ostatecznie splun\u0105\u0107 na to, co si\u0119 sta\u0142o z elit\u0105 ich Narodu. I zaakceptowa\u0107 now\u0105 „elit\u0119” jako jedyn\u0105, oczywist\u0105. To jest polityka zapomnienia.

„Prawda” silniejszego<\/strong><\/p>\r\n

Ale przecie\u017c byli te\u017c ci, kt\u00f3rzy upominali si\u0119 przez 50 lat o prawd\u0119 o losie wsp\u00f3\u0142braci z Kozielska, Starobielska, Ostaszkowa. Czy robili to z powod\u00f3w politycznych przede wszystkim? Bo chcieli „dokuczy\u0107” Moskwie? Wyla\u0107 w ten spos\u00f3b swoj\u0105 „rusofobi\u0119”? Chyba jednak nie. Obowi\u0105zku pami\u0119ci nie da si\u0119 sprowadzi\u0107 tylko do polityki. To by\u0142, to jest tak\u017ce obowi\u0105zek moralny – wobec ofiar. Niekiedy wysuwano przeciw temu obowi\u0105zkowi argumenty polityczne w\u0142a\u015bnie, jak robi\u0142 to jeszcze w roku 1986 profesor Marcin Kr\u00f3l, kt\u00f3ry pisa\u0142 wtedy: „Jak zmusi\u0107 silniejszego, \u017ceby przyzna\u0142 si\u0119 do k\u0142amstwa, skoro mu si\u0119 nie chce? I po co? Mo\u017cna by napisa\u0107 ca\u0142\u0105 rozpraw\u0119 na temat okazji, kiedy ten moralistyczny p\u0119d do prawdy historycznej utrudnia\u0142 lub wr\u0119cz uniemo\u017cliwia\u0142 Polakom polityczne kontakty z Rosjanami. Szkodliwo\u015b\u0107 podejmowania tragicznej sprawy Katynia dla polskiej polityki – jak\u017ce mnie korci, by o tym napisa\u0107”. Silniejszy ma zawsze racj\u0119? Taka jest logika polityki. Obro\u0144cy tamtej pami\u0119ci – pami\u0119ci o Katyniu – nie ulegli sile tej logiki. Trzy lata po s\u0142owach Marcina Kr\u00f3la „silniejszy przyzna\u0142 si\u0119 do k\u0142amstwa”. Bo prawda jest ostatecznie potrzebna tak\u017ce silniejszemu. Prawda by\u0142a potrzebna tak\u017ce Rosji – prawda o sowieckich, stalinowskich zbrodniach, kt\u00f3rych Katy\u0144 by\u0142 i jest symbolem.
P\u00f3\u0142 wieku uporczywej walki o pami\u0119\u0107 okaza\u0142o si\u0119, przynajmniej na chwil\u0119, skuteczne. Ta pami\u0119\u0107 pozosta\u0142a potrzebna Polakom, by\u015bmy wiedzieli, \u017ce polsko\u015b\u0107, z kt\u00f3rej mo\u017cemy cieszy\u0107 si\u0119 w wolno\u015bci, co\u015b kosztowa\u0142a, \u017ce do czego\u015b nas zobowi\u0105zuje. Ta pami\u0119\u0107 zachowa\u0142a tak\u017ce, niestety, sw\u00f3j sens polityczny. Kiedy w moskiewskim centrum w\u0142adzy zacz\u0119\u0142o wraca\u0107 pot\u0119\u017cn\u0105 fal\u0105 marzenie o odbudowie imperialnej kontroli nad s\u0142abszymi s\u0105siadami. I zacz\u0119\u0142y wraca\u0107 k\u0142amstwa maj\u0105ce usprawiedliwi\u0107 przemoc nad nimi. Tak\u017ce t\u0119 przemoc w Katyniu.

Obowi\u0105zek pami\u0119ci<\/strong><\/p>\r\n

Na to nie zgadza\u0142a si\u0119 polska pami\u0119\u0107 i polska racja stanu. Realizowa\u0142 j\u0105, mo\u017ce nieco kulawo, prezydent Aleksander Kwa\u015bniewski. Podj\u0105\u0142 j\u0105, o ile\u017c godniej, prezydent Lech Kaczy\u0144ski. Nie tylko swoj\u0105 niezwykle konsekwentn\u0105 (przyznaj\u0105 to, a raczej zarzucaj\u0105 mu, nawet jego wrogowie) polityk\u0105 pami\u0119ci o pokoleniach bohater\u00f3w, kt\u00f3rych walka i ofiara pozwoli\u0142a Polsce pozosta\u0107 sob\u0105. Nie tylko uporem w trosce o to, by \u015bwiat, by Rosja, by Polacy lekcji Katynia nie zapomnieli. Czyni\u0142 to tak\u017ce przecie\u017c w najwa\u017cniejszym chyba momencie swej prezydentury, kiedy to jego inicjatywa skupi\u0142a przyw\u00f3dc\u00f3w pa\u0144stw – w\u0142a\u015bnie s\u0142abszych s\u0105siad\u00f3w Rosji – w ge\u015bcie solidarno\u015bci z Gruzj\u0105, zagro\u017con\u0105 bezpo\u015bredni\u0105 inwazj\u0105. Wtedy, 12 sierpnia 2008 roku, w Tbilisi powiedzia\u0142 te s\u0142owa: „Po raz pierwszy od d\u0142u\u017cszego czasu nasi s\u0105siedzi z p\u00f3\u0142nocy, dla nas tak\u017ce ze wschodu, pokazali twarz, kt\u00f3r\u0105 znamy od setek lat. Ci s\u0105siedzi uwa\u017caj\u0105, \u017ce narody wok\u00f3\u0142 nich powinny im podlega\u0107. My m\u00f3wimy „nie”! Ten kraj uwa\u017ca, \u017ce dawne czasy upad\u0142ego nieca\u0142e 20 lat temu imperium wracaj\u0105, \u017ce zn\u00f3w dominacja b\u0119dzie cech\u0105 tego regionu. Ot\u00f3\u017c nie b\u0119dzie. Te czasy sko\u0144czy\u0142y si\u0119 raz na zawsze”. Tydzie\u0144 p\u00f3\u017aniej, ju\u017c w Warszawie, przy okazji podpisywania umowy o instalacji tarczy antyrakietowej, prezydent doda\u0142 s\u0142owa o politycznym znaczeniu pami\u0119ci: „Dramatyczne wydarzenia z ostatniego tygodnia by\u0142y okazj\u0105, by przypomnie\u0107 \u015bwiatu, \u017ce Polska jest krajem odwa\u017cnym, a jednocze\u015bnie skutecznym, by przypomnie\u0107 \u015bwiatu, \u017ce has\u0142o przodk\u00f3w „za nasz\u0105 i wasz\u0105 wolno\u015b\u0107” jest nadal \u017cywe w polskich sercach” (oba cytaty za: Lech Kaczy\u0144ski, „Wyst\u0105pienia, listy, wywiady: 2008, wyb\u00f3r”, Warszawa 2009, s. 82-83 i 88-89).

Misja prezydenta i jej wrogowie<\/strong><\/p>\r\n

Moralny obowi\u0105zek pami\u0119ci i polska racja stanu – tak rozumiana, zwi\u0105zana z poczuciem wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015bci za losy naszej cz\u0119\u015bci Europy – \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w misji, jak\u0105 by\u0142o oddanie ho\u0142du ofiarom zbrodni katy\u0144skiej w jej 70. rocznic\u0119. Tragedi\u0105 tych obchod\u00f3w by\u0142o ju\u017c to, \u017ce polski premier zgodzi\u0142 si\u0119 podj\u0105\u0107 gr\u0119 zaproponowan\u0105 przez W\u0142adimira Putina: gr\u0119 w wykluczenie g\u0142owy pa\u0144stwa polskiego z tego ho\u0142du. To ju\u017c by\u0142a tylko polityka – polityka Putina, kt\u00f3ry o\u015bmieli\u0142 si\u0119 powiedzie\u0107 7 kwietnia nad grobami polskich oficer\u00f3w, i\u017c Polak\u00f3w i Rosjan zebra\u0142 tutaj „wsp\u00f3lny wstyd”, a potem – na konferencji prasowej w Smole\u0144sku tego samego dnia doda\u0107, \u017ce przecie\u017c Polacy odpowiadaj\u0105 za \u015bmier\u0107 „32 tysi\u0119cy” je\u0144c\u00f3w „rosyjskich” z wojny 1920 roku (a wi\u0119c faktycznie Katy\u0144 jeszcze nie wyr\u00f3wnuje rachunk\u00f3w…). Polskie media nie zauwa\u017ca\u0142y tych wypowiedzi, nie protestowa\u0142 przeciw nim polski premier – zn\u00f3w obowi\u0105zywa\u0142a logika: „Nie dra\u017cni\u0107 silniejszego”. Nie dra\u017cni\u0107 upominaniem si\u0119 o prawd\u0119.
Polski prezydent lecia\u0142 do Smole\u0144ska trzy dni p\u00f3\u017aniej, by o t\u0119 prawd\u0119 upomnie\u0107 si\u0119 – nie tylko dla Polak\u00f3w, dla polskich ofiar sprzed 70 lat, ale tak\u017ce dla Rosjan – tych Rosjan, kt\u00f3rzy t\u0119 prawd\u0119 pomagali odkry\u0107 i kt\u00f3rzy wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie chcieli wi\u0119cej prawdy o zbrodniach stalinowskich nad swoim narodem. Pami\u0119\u0107 o Katyniu by\u0142a dla tej prawdy, tak potrzebnej Rosji, swego rodzaju taranem.<\/p>\r\n

To by\u0142a wielka misja. I tylko tak powinni\u015bmy my\u015ble\u0107 o tych wszystkich, kt\u00f3rzy wsiedli do rz\u0105dowego samolotu 10 kwietnia. Lecieli z wielk\u0105 misj\u0105. Bardzo wielu z nich mia\u0142o tej misji pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 – niemal bili si\u0119 o miejsca w tym samolocie, w tej misji. To nie prezydent ich „zmusi\u0142”. To przecie\u017c marsza\u0142ek Komorowski pisa\u0142 do prezydenta z pro\u015bb\u0105, by zarezerwowa\u0142 miejsca dla licznych pos\u0142\u00f3w i senator\u00f3w wszystkich klub\u00f3w, kt\u00f3rzy chcieli by\u0107 w tym symbolicznym dniu w Katyniu. Z t\u0105 misj\u0105 lecieli polscy genera\u0142owie (dlaczego rz\u0105d nie m\u00f3g\u0142 „wygospodarowa\u0107” dla nich dodatkowego samolotu?), z t\u0105 misj\u0105 lecieli piloci i ca\u0142a obs\u0142uga lotu do Smole\u0144ska. Z t\u0105 misj\u0105 lecieli, obok prezydenckiej pary, najgor\u0119tsi polscy patrioci, jak cho\u0107by Anna Walentynowicz, prezydent Ryszard Kaczorowski, Janusz Kurtyka, Stefan Melak, Tomasz Merta, Janusz Kochanowski, S\u0142awomir Skrzypek, W\u0142adys\u0142aw Stasiak, Bo\u017cena \u0141ojek – i tylu, tylu innych… Lecieli ci, co najbardziej w ostatnich dekadach z „[Polski] robili nazwiska\/Pacierz, co p\u0142acze i piorun, co b\u0142yska”.

Smole\u0144skie memento<\/strong><\/p>\r\n

Dlaczego o tym pisz\u0119? Dlatego, \u017ce tragedia 10 kwietnia nie przerwa\u0142a ohydnej, politycznej gry w niszczenie polskiej pami\u0119ci. Lot prezydenckiego samolotu zacz\u0105\u0142 by\u0107 niemal natychmiast przedstawiany jako nieodpowiedzialna „wycieczka”, jaki\u015b kaprys „ma\u0142ego Kaczy\u0144skiego”. To za\u015b oznacza\u0142o faktycznie opluwanie pami\u0119ci ka\u017cdej z ofiar tej tragedii: nie do\u015b\u0107, \u017ce zgin\u0119\u0142y, to zgin\u0119\u0142y tak „g\u0142upio”, w jakiej\u015b „prywatnej awanturze”… Ale to tak\u017ce by\u0142o i jest opluwanie pami\u0119ci ofiar Katynia, pami\u0119ci ca\u0142ej polskiej historii walki o niepodleg\u0142o\u015b\u0107, o polskie pa\u0144stwo – pami\u0119ci, kt\u00f3rej zwyci\u0119ska mogi\u0142a w katy\u0144skim lesie jest jednym z najwa\u017cniejszych symboli.
Dlaczego ta mogi\u0142a jest zwyci\u0119ska? – kto\u015b zapyta. Dlatego, \u017ce nie zapomnieli\u015bmy o niej przez 50 lat – i na prawdzie o Katyniu budowali\u015bmy now\u0105 niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Chcieli\u015bmy na niej budowa\u0107 tak\u017ce nowe, bezpieczne, dobre dla Polak\u00f3w i dla Rosjan stosunki z nasz\u0105 wielk\u0105 wschodni\u0105 s\u0105siadk\u0105. Tyle \u017ce niepodleg\u0142o\u015bci i zarazem wolno\u015bci w szerszej ni\u017c Polska strefie Europy Wschodniej nie buduje si\u0119 \u0142atwo i nie da si\u0119 jej osi\u0105gn\u0105\u0107 raz na zawsze. Trzeba o te warto\u015bci zabiega\u0107 stale. O tym przypomina\u0142 Katy\u0144. Teraz przypomina Smole\u0144sk.<\/p>\r\n

I o tym chc\u0105 zapomnie\u0107 ci, kt\u00f3rzy chcieliby uwierzy\u0107, \u017ce historia si\u0119 sko\u0144czy\u0142a. \u0179e oni i ich osobisty sukces zamykaj\u0105 histori\u0119 Polski przynajmniej. Niegdy\u015b Andrzej Wajda w swoim tak sugestywnie pokazanym „Popiele i diamencie” walk\u0119 o polsk\u0105 niepodleg\u0142o\u015b\u0107, walk\u0119 z komunistycznym okupantem przedstawi\u0142 jako g\u0142upi\u0105 w\u0142a\u015bnie, bezsensown\u0105 ofiar\u0119, kt\u00f3ra ko\u0144czy si\u0119 na \u015bmietniku. \u015amietniku historii. Dzi\u015b znowu chodzi o pokazanie bezsensu, g\u0142upoty polskiej historii. Chodzi o wyszydzenie tragedii smole\u0144skiej, o wyrobienie odruchu znu\u017cenia, zniech\u0119cenia do pami\u0119ci o niej. Bo czy warto pami\u0119ta\u0107 o „jakim\u015b wypadku lotniczym”? To mo\u017ce sprawa prywatna rodzin indywidualnych ofiar. Niech nie wci\u0105gaj\u0105 do tej \u017ca\u0142oby Polski, nas, spokojnych, ciesz\u0105cych si\u0119 \u017cyciem obywateli… Takie sugestie, takie komentarze czytam wci\u0105\u017c.

Polski wtedy nie b\u0119dzie<\/strong><\/p>\r\n

Czy naprawd\u0119 nie chcecie zrozumie\u0107, \u017ce to demokratycznie wybrany prezydent RP, konstytucyjny symbol suwerenno\u015bci Polski, wraz z najgodniejsz\u0105 reprezentacj\u0105 lecia\u0142 w najbardziej symboliczne miejsce z walk\u0105 o t\u0119 suwerenno\u015b\u0107 zwi\u0105zane, by to miejsce, rocznic\u0119 i pami\u0119\u0107 polsk\u0105 uszanowa\u0107? \u0179e chodzi o ca\u0142\u0105 nasz\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119? \u0179e ta tragedia musi obchodzi\u0107 ka\u017cdego, kto czuje si\u0119 obywatelem RP?<\/p>\r\n

Czy wolno wobec tej tragedii szydzi\u0107 z krzy\u017ca, kt\u00f3ry j\u0105 upami\u0119tnia? Tak, w Polsce wolno szydzi\u0107 z krzy\u017ca, ca\u0142y patos tragedii i zwyci\u0119stw naszej historii, kt\u00f3re Smole\u0144sk roku 2010 tak poruszaj\u0105co przywo\u0142a\u0142 – wolno opatrzy\u0107 szydercz\u0105 ironi\u0105. Wolno, bo chc\u0105 tego, a przynajmniej zgadzaj\u0105 si\u0119 na to ci, kt\u00f3rzy maj\u0105 w Polsce dzisiejszej w\u0142adz\u0119. Ale czy maj\u0105 w\u0142adz\u0119 tak\u017ce nad histori\u0105, nad pami\u0119ci\u0105, nad jej przysz\u0142o\u015bci\u0105?
O sensie znaku krzy\u017ca z niezwyk\u0142\u0105 (a mo\u017ce dla siebie zwyczajn\u0105 w\u0142a\u015bnie) przenikliwo\u015bci\u0105 napisa\u0142 w ostatniej ksi\u0105\u017cce Benedykt XVI: „W walce z k\u0142amstwem i przemoc\u0105 prawda i mi\u0142o\u015b\u0107 nie maj\u0105 w gruncie rzeczy \u017cadnej innej broni poza \u015bwiadectwem cierpienia” („Jezus z Nazaretu”, cz. II, Kielce 2011, s. 60). T\u0119 my\u015bl, tak g\u0142\u0119bok\u0105 i prost\u0105 w swym chrze\u015bcija\u0144skim przes\u0142aniu, o\u015bmielam si\u0119 dedykowa\u0107 niekt\u00f3rym polskim biskupom. Rozumiej\u0105 j\u0105, mo\u017ce instynktownie, ci, kt\u00f3rzy pod znakiem krzy\u017ca czcz\u0105 pami\u0119\u0107 smole\u0144skich ofiar.<\/p>\r\n

10 kwietnia 2010 roku przypomnia\u0142 \u015bwiatu i Polakom nasze wielkie cierpienie. Cierpienie Katynia. Prawda o Katyniu, a przez to o zbrodniczej naturze sowieckiego systemu, mog\u0142a dopiero po 10 kwietnia dotrze\u0107 tak\u017ce szerzej do milion\u00f3w Rosjan. Up\u00f3r w walce o pami\u0119\u0107 o Katyniu przyni\u00f3s\u0142 nawet, cho\u0107 bez mocy prawnej, pierwsz\u0105 uchwa\u0142\u0119 Dumy rosyjskiej pot\u0119piaj\u0105c\u0105 t\u0119 zbrodni\u0119 jako jedn\u0105 ze „zbrodni stalinowskich”. Wierno\u015b\u0107 trwania pod krzy\u017cem smole\u0144skim tak\u017ce mo\u017ce kiedy\u015b oczy\u015bci\u0107 pami\u0119\u0107 Rosji – i pami\u0119\u0107 Polski. Mo\u017ce oczy\u015bci\u0107 z k\u0142amstwa i medialnej przemocy, kt\u00f3rej ofiarami padaj\u0105 miliony naszych wsp\u00f3\u0142obywateli i naszych s\u0105siad\u00f3w.
Nie mo\u017cemy tylko pozwoli\u0107 sobie wm\u00f3wi\u0107, \u017ce powinni\u015bmy ju\u017c zapomnie\u0107, \u017ce na pewno zapomnimy, \u017ce nie warto zabiega\u0107 o prawd\u0119 – bo „c\u00f3\u017c to jest prawda”? Mo\u017ce za 50 lat, mo\u017ce nie my, ale nasze dzieci czy wnuki, b\u0119d\u0105 mog\u0142y skosztowa\u0107 owoc\u00f3w tego uporu: wierno\u015bci ofiarom. Mo\u017ce ten czas nadejdzie szybciej? Nie wiem, ale wiem, \u017ce je\u015bli za 50 lat nikt nie b\u0119dzie pami\u0119ta\u0142 o katastrofie smole\u0144skiej, to nie b\u0119dzie tutaj Polski. Przynajmniej tej, jak\u0105 znamy od tysi\u0105ca lat: wiernej Krzy\u017cowi.<\/p>\r\n

Prof. Andrzej Nowak<\/strong><\/em><\/p>\r\n

\r\n

Autor jest historykiem, wyk\u0142adowc\u0105 na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim, redaktorem naczelnym dwumiesi\u0119cznika „Arcana”.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Wiem, \u017ce je\u015bli za 50 lat nikt nie b\u0119dzie pami\u0119ta\u0142 o katastrofie smole\u0144skiej, to nie b\u0119dzie tutaj Polski. Przynajmniej tej, jak\u0105 znamy od tysi\u0105ca lat: wiernej Krzy\u017cowi. „Za pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat nikt o tym nie b\u0119dzie pami\u0119ta\u0142”. Tymi s\u0142owami minister W\u0142adys\u0142aw Bartoszewski skwitowa\u0142 znaczenie katastrofy smole\u0144skiej. Powiedzia\u0142 tak zaledwie kilka dni po niej. Teraz mija pierwszy […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[137],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/36002"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=36002"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/36002\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=36002"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=36002"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=36002"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}