{"id":35912,"date":"2011-04-07T21:14:29","date_gmt":"2011-04-08T02:14:29","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=35912"},"modified":"2011-04-07T21:14:29","modified_gmt":"2011-04-08T02:14:29","slug":"wprowadzenie-do-leo-straussa-jacek-bartyzel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=35912","title":{"rendered":"Wprowadzenie do Leo Straussa – Jacek Bartyzel<\/em>"},"content":{"rendered":"

I w Stanach Zjednoczonych, gdzie sp\u0119dzi\u0142 najbardziej tw\u00f3rcz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia, tworz\u0105c szko\u0142\u0119 z rzadko spotykan\u0105 ilo\u015bci\u0105 uczni\u00f3w, i w Polsce, gdzie jest ju\u017c od dawna i z uwag\u0105 czytany, Leo Strauss ma status szczeg\u00f3lny i poniek\u0105d ambiwalentny.<\/p>\r\n

Z jednej strony, cieszy si\u0119 on ogromn\u0105 estym\u0105, jako jeden z najwa\u017cniejszych obro\u0144c\u00f3w i odnowicieli klasycznego (przedo\u015bwieceniowego) racjonalizmu politycznego, niezr\u00f3wnany (cho\u0107 trudny, nawet \u201eciemny\u201d, a dla niekt\u00f3rych tak\u017ce dziwaczny) interpretator Wielkich Ksi\u0105g Tradycji Zachodniej, pocz\u0105wszy od Platona1<\/a><\/sup>. Cz\u0119sto wymienia si\u0119 go w parze z Erikiem Voegelinem2<\/a><\/sup> (za\u015b w kontek\u015bcie tradycji klasycznej tak\u017ce z Hannah Arendt3<\/a><\/sup>, natomiast w kontek\u015bcie konserwatyzmu z Carlem Schmittem4<\/a><\/sup> i z Michaelem Oakeshottem5<\/a><\/sup>), jako dwoma wielkimi \u201eneo-klasykami\u201d i zarazem reprezentantami radykalnie \u201eantynowoczesnej\u201d wersji filozofii politycznej konserwatyzmu, wskazuj\u0105c wszelako jako jedn\u0105, cho\u0107 nie najwa\u017cniejsz\u0105 merytorycznie, z r\u00f3\u017cnic pomi\u0119dzy nimi to, \u017ce je\u015bli Voegelin \u201eszko\u0142y\u201d niestety stworzy\u0107 nie zdo\u0142a\u0142 – zapewne dlatego, \u017ce jego teologiczna<\/em> orientacja jeszcze bardziej ni\u017c Straussa separowa\u0142a go od mentalno\u015bci i \u201etrend\u00f3w\u201d wsp\u00f3\u0142czesnych – to Strauss jako nauczyciel odni\u00f3s\u0142 nies\u0142ychany, cho\u0107 jednocze\u015bnie dwuznaczny, sukces. Rzadko si\u0119 te\u017c zdarza, aby (wsp\u00f3\u0142czesny) filozof polityki spoza liberalnego mainstreamu<\/em> mia\u0142 tylu komentator\u00f3w6<\/a><\/sup>. R\u00f3wnie\u017c i w Polsce napisano sporo warto\u015bciowych przyczynk\u00f3w do jego my\u015bli7<\/a><\/sup>, a ca\u0142kiem niedawno ukaza\u0142a si\u0119 bardzo dobra, jedna z najlepszych w ca\u0142ej \u201estraussologii\u201d \u015bwiatowej, ca\u0142o\u015bciowa monografia, autorstwa historyka idei z Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, Ryszarda Mordarskiego8<\/a><\/sup>, kt\u00f3rej ustaleniom wiele i my zawdzi\u0119czamy w naszej zwi\u0119z\u0142ej pr\u00f3bie usystematyzowania my\u015bli Straussa.<\/p>\r\n

Z drugiej strony, dwuznaczno\u015b\u0107 s\u0142awy Straussa te\u017c ma niejedn\u0105 przyczyn\u0119. Najbardziej spektakularnym aspektem tej ambiwalencji jest – przez jednych traktowany jako pewnik, przez innych jedynie domniemywany, a jeszcze przez innych zupe\u0142nie negowany9<\/a><\/sup> – wp\u0142yw my\u015bliciela na tzw. neokonserwatyst\u00f3w (P. Wolfowitz, R. Perle, E. Abrams, R. Kagan, N. Tarcov, W. Kristol, A. Schulsky, Z. Khalizad), zwanych tak\u017ce \u201estraussistami politycznymi\u201d (w odr\u00f3\u017cnieniu od \u201eakademickich\u201d), wywieraj\u0105cych przemo\u017cny wp\u0142yw na imperialistyczn\u0105 polityk\u0119 Stan\u00f3w Zjednoczonych, zw\u0142aszcza w republika\u0144skich administracjach obu prezydent\u00f3w Bush\u00f3w. Z tego powodu, od czci i wiary ods\u0105dzaj\u0105 Straussa wszelkiej ma\u015bci lewicowcy i pacyfi\u015bci10<\/a><\/sup>, w tym ze szczeg\u00f3ln\u0105 nami\u0119tno\u015bci\u0105 maniakalni tropiciele odwiecznego \u201espisku synarchistycznego\u201d spod znaku Lyndona LaRouche\u2019a, nazywaj\u0105cy filozofa (zreszt\u0105 Carla Schmitta i wielu innych te\u017c) ni mniej ni wi\u0119cej, tylko \u201eczcicielem Diab\u0142a\u201d i \u201ewrogiem rodzaju ludzkiego\u201d11<\/a><\/sup>. Jednakowo\u017c nie mniej negatywn\u0105 opini\u0119 o Straussie maj\u0105 r\u00f3wnie\u017c ameryka\u0144scy tradycyjni \u201epaleokonserwaty\u015bci\u201d, a przy tym krytycy \u201edemokratyczno-imperialnych\u201d krucjat neokonserwatyst\u00f3w, w kt\u00f3rych oczach Strauss jest \u201estaro\u017cytnikiem\u201d pozornym, faktycznie za\u015b makiawelist\u0105 i duchowym ojcem fa\u0142szywych (neo)konserwatyst\u00f3w, a raczej neojakobin\u00f3w12<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Kontrowersje wok\u00f3\u0142 faktycznej b\u0105d\u017a jedynie domniemanej inspiracji w stosunku do \u201eneokonserwatyst\u00f3w\u201d s\u0105 atoli tylko czubkiem g\u00f3ry lodowej problemu znacznie g\u0142\u0119bszej natury, dotycz\u0105cego wewn\u0119trznego kszta\u0142tu i zasadniczej intencji \u201estraussizmu\u201d filozoficznego. Trzeba powiedzie\u0107, \u017ce Strauss co najmniej jest \u201esam sobie winien\u201d pojawienia si\u0119 niekt\u00f3rych przynajmniej zarzut\u00f3w wysuwanych pod jego adresem, z powodu wprowadzenia przeze\u0144 pewnych w\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re w najlepszym wypadku potraktowa\u0107 nale\u017cy jako intelektualne dziwactwa, takich jak \u201eezoteryzm\u201d metody pisarskiej wielkich filozof\u00f3w czy teza o ateizmie filozofii. Z pewno\u015bci\u0105 tym, co dla tradycyjnego konserwatysty jest absolutnie nie do przyj\u0119cia u Straussa jest jego s\u0142abo kamuflowana niech\u0119\u0107 do chrze\u015bcija\u0144stwa, kt\u00f3r\u0105 zreszt\u0105 przekaza\u0142 wielu swoim niew\u0105tpliwym uczniom, takim jak Bloom. Trudno te\u017c nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce ma to zwi\u0105zek z \u017cydostwem i samego Straussa, i wi\u0119kszo\u015bci jego wychowank\u00f3w.<\/p>\r\n

W niniejszym szkicu znajd\u0105 si\u0119 odwo\u0142ania do wspomnianych kontrowersji, niemniej nie podejmujemy si\u0119 ich rozstrzyga\u0107, albowiem wci\u0105\u017c my\u015bl straussowska kryje w sobie wiele zagadek, nawet dla najwi\u0119kszych jej znawc\u00f3w, do kt\u00f3rych si\u0119 bynajmniej nie zaliczamy. Czytelnik tego tekstu nie powinien tak\u017ce oczekiwa\u0107 jakiego\u015b nowatorskiego, a tym bardziej kompletnego odczytania filozofii politycznej Straussa. Cel nasz jest o wiele bardziej skromny: chodzi jedynie o zwi\u0119z\u0142e i mo\u017cliwie systematyczne przybli\u017cenie g\u0142\u00f3wnych idei i pomys\u0142\u00f3w filozofa tym, kt\u00f3rzy dot\u0105d nie mieli z nimi bli\u017cszej styczno\u015bci a dotar\u0142y do nich, by\u0107 mo\u017ce, pewne niedok\u0142adne i sprzeczne sygna\u0142y ich dotycz\u0105ce.<\/p>\r\n

Zarys biografii<\/h4>\r\n

Leo Strauss urodzi\u0142 si\u0119 20 wrze\u015bnia 1899 roku w Kirchhain, w Hesji-Marburg, wchodz\u0105cej od 1871 roku w sk\u0142ad Cesarstwa Niemieckiego. Pochodzi\u0142 z ortodoksyjnej, niewykszta\u0142conej rodzinie \u017cydowskiej i do 14 roku \u017cycia sam by\u0142 wierz\u0105cym i praktykuj\u0105cym \u017cydem. Po uko\u0144czeniu w 1917 roku s\u0142ynnego (protestanckiego) Gimnazjum Philippinum w Marburgu, afiliowanego do Uniwersytetu Marburskiego, rozpocz\u0105\u0142 tam\u017ce studia filozoficzne pod kierunkiem neokantysty Hermanna Cohena13<\/a><\/sup>, wkr\u00f3tce jednak przerwane s\u0142u\u017cb\u0105 wojskow\u0105 w trakcie I wojny \u015bwiatowej do grudnia 1918. W Marburgu i Fryburgu ucz\u0119szcza\u0142 r\u00f3wnie\u017c na wyk\u0142ady Edmunda Husserla i Martina Heideggera. Jego przyjaci\u00f3\u0142mi na studiach byli mi\u0119dzy innymi: J. Klein, K. L\u00f6with, H.-G. Gadamer, F. Rozenzweig i G. Scholem. Na uniwersytecie w Hamburgu obroni\u0142 w 1921 roku doktorat pod kierunkiem Ernsta Cassirera na temat problemu wiedzy w doktrynie filozoficznej Friedricha Heinricha Jacobiego.<\/p>\r\n

W latach 1925-1932 Strauss by\u0142 pracownikiem Berli\u0144skiego Centrum Studi\u00f3w \u017bydowskich. Dzi\u0119ki po\u015brednictwu Carla Schmitta (sic!) uzyska\u0142 w 1932 roku stypendium Fundacji Rockefellera w Akademii Bada\u0144 \u017bydowskich w Pary\u017cu. Tam po\u015blubi\u0142 Miriam Bernsohn, kt\u00f3rej syna adoptowa\u0142. Zaprzyja\u017ani\u0142 si\u0119 z marksizuj\u0105cym heglist\u0105 Alexandrem Koj\u00c3\u00a8ve\u2019em, co zaowocuje p\u00f3\u017aniej s\u0142ynn\u0105 debat\u0105 obu my\u015blicieli na temat tyranii, na kanwie Ksenofontowego Hierona14<\/a><\/sup>; przyjacielskie stosunki utrzymywa\u0142 r\u00f3wnie\u017c z R. Aronem, A. Koyr\u00c3\u00a9\u2019em i \u00c3\u2030. Gilsonem. W 1935 roku przeprowadzi\u0142 si\u0119 do Anglii, gdzie znalaz\u0142 zatrudnienie w Cambridge, za\u015b w 1938 (dzi\u0119ki po\u015brednictwu Harolda Laskiego) uzyska\u0142 zaproszenie do USA, staj\u0105c si\u0119 tym samym oficjalnie emigrantem. Pocz\u0105tkowo wyk\u0142ada\u0142 na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Columbia oraz na Wydziale Nauk Politycznych Nowej Szko\u0142y Bada\u0144 Spo\u0142ecznych (New School for Social Research) w Nowym Jorku. W 1944 roku uzyska\u0142 obywatelstwo ameryka\u0144skie, a w 1949 otrzyma\u0142 presti\u017cow\u0105 katedr\u0119 nauk politycznych na Uniwersytecie Chicagowskim, kt\u00f3r\u0105 zajmowa\u0142 do roku 1968. Przez ostatnie cztery lata \u017cycia pracowa\u0142 w St. John\u2019s College w Annapolis (stan Maryland). Zmar\u0142 tam\u017ce 18 pa\u017adziernika 1973 roku.<\/p>\r\n

Strauss by\u0142 niepozornym, niskim m\u0119\u017cczyzn\u0105 o cichym g\u0142osie, uwodz\u0105cym jednak s\u0142uchaczy swoj\u0105 intelektualn\u0105 \u201eerotyczno\u015bci\u0105\u201d (w sensie Sokratejskiego sposobu \u017cycia). Jak wyznaje jeden z jego najwa\u017cniejszych uczni\u00f3w, Harry V. Jaffa, \u201ewszyscy, kt\u00f3rzy mieli przywilej poznania go jako nauczyciela i przyjaciela, mog\u0105 tylko powiedzie\u0107, i\u017c ze wszystkich ludzi, kt\u00f3rych znali, by\u0142 on najlepszym, najm\u0105drzejszym i najbardziej sprawiedliwym\u201d15<\/a><\/sup>. Konserwatysta Willmore Kendall uwa\u017ca\u0142 Straussa za \u201enajwi\u0119kszego nauczyciela filozofii politycznej i to nie tylko w naszych czasach, ale pocz\u0105wszy od czas\u00f3w Machiavellego\u201d16<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Ocenia si\u0119, \u017ce katedry uniwersyteckie zajmuje ponad dwustu jego student\u00f3w i doktorant\u00f3w, a w jego duchu napisano oko\u0142o dziesi\u0119ciu tysi\u0119cy prac. Jego najwybitniejszymi uczniami s\u0105: Joseph Cropsey, Allan Bloom, Martin Diamond, Harry V. Jaffa, Walter J. Dannhauser, Thomas L. Pangle, Stanley Rosen.<\/p>\r\n

Rozw\u00f3j my\u015bli<\/h4>\r\n

Uczniowie i komentatorzy Straussa wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 trzy fazy jego tw\u00f3rczo\u015bci. Pierwszy okres, nazywany \u201eprestraussia\u0144skim\u201d, trwa\u0142 do 1938 roku. Strauss pisa\u0142 w\u00f3wczas zgodnie z powszechnie przyj\u0119tymi konwencjami akademickimi, a g\u0142\u00f3wnym tematem jego zainteresowa\u0144 by\u0142 tzw. problem teologiczno-polityczny, czyli stosunek filozofii politycznej do objawienia religijnego. Z tego okresu pochodz\u0105 prace analityczne dotycz\u0105ce autor\u00f3w wczesnonowo\u017cytnych i \u015bredniowiecznych (\u017cydowskich) – przede wszystkim Spinozy (Die Religionskritik Spinoza als Grundlage seiner Bibelwissenschaft; Untersuchungen zu Spinoza Theologische-politischen Traktat<\/em>, Berlin 1930)17<\/a><\/sup>, Majmonidesa (Philosophie und Gesetz: Beitr\u00c3\u00a4ge zum Verst\u00c3\u00a4ndnis Maimunis und seiner Vorl\u00c3\u00a4ufer<\/em>, Berlin 1935)18<\/a><\/sup> i Hobbesa (The Political Philosophy of Hobbes: Its Basis and Its Genesis<\/em>, Oxford 1936 (z now\u0105 przedmow\u0105: Chicago 1962)19<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Wiod\u0105cymi tematami drugiego okresu (od 1938 do 1954 roku) by\u0142y analizy tyranii (On Tyranny: An Interpretation of Xenophon\u2019s Hiero<\/em>, New York 1948)20<\/a><\/sup> i zagadnienia prawa naturalnego (Natural Right and History<\/em>, Chicago 1953)21<\/a><\/sup>. Posiada on ju\u017c charakterystyczn\u0105 specyfik\u0119 straussowsk\u0105, tj. skupienie na drobiazgowej analizie i wyja\u015bnianiu tekstu. Metod\u0105 Straussa by\u0142o studiowanie tekst\u00f3w klasycznych wers za wersem, s\u0142owo za s\u0142owem, koncentruj\u0105c si\u0119 na ka\u017cdym odcieniu znaczenia i intencji oraz staraj\u0105c si\u0119 rozumie\u0107 badanego filozofa dok\u0142adnie tak, jak on rozumia\u0142 samego siebie.<\/p>\r\n

W tym okresie pojawia si\u0119 te\u017c teza (w pracy Persecution and the Art of Writing<\/em>, Glencoe 1952) o nieprzerwanej od staro\u017cytno\u015bci do o\u015bwiecenia metodzie pisarstwa ezoterycznego. W tej fazie Strauss zwraca si\u0119 r\u00f3wnie\u017c ku klasycznej filozofii politycznej Platona i Arystotelesa, traktuj\u0105c j\u0105 jako intelektualne antidotum na nihilizm, relatywizm, historycyzm, behawioralizm i pozytywizm \u201eprojektu nowo\u017cytnego\u201d, kulminuj\u0105cego w totalitaryzmie.<\/p>\r\n

Trzeci okres, trwaj\u0105cy od 1954 do \u015bmierci filozofa, po\u015bwi\u0119cony by\u0142 zasadniczo badaniu klasycznej filozofii greckiej (Socrates and Aristophanes<\/em>, Chicago 1966; Xenophon\u2019s Socratic Discourse. An Interpretation of the \u201eOeconomicus\u201d<\/em>, Ithaca 1970; Xenophon\u2019s Sokrates<\/em>, Ithaca 1972) oraz jej konfrontacji z my\u015bl\u0105 nowo\u017cytn\u0105 <\/em>(Thoughts on Machiavelli<\/em>, Glencoe 1958; What is Political Philosophy?<\/em>, Glencoe 1959; The City and Man<\/em>, Chicago 1964; Liberalism Ancient and Modern<\/em>, New York 1968)22<\/a><\/sup>. Preferowan\u0105 metod\u0105 (kojarzon\u0105 niekiedy z literatur\u0105 talmudyczn\u010523<\/a><\/sup>) sta\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas parafrazy i dok\u0142adne streszczenia analizowanych autor\u00f3w, przy ca\u0142kowitym odrzuceniu wsp\u00f3\u0142czesnych metod badawczych na rzecz poszukiwania ukrytego znaczenia ezoterycznego.<\/p>\r\n

Po\u015bmiertnie ukaza\u0142y si\u0119 liczne antologie i zbiory tekst\u00f3w Straussa rozproszonych po czasopismach oraz wyk\u0142ad\u00f3w: The Argument and Action of Plato\u2019s \u201eLaws\u201d<\/em> (Chicago 1975), Political Philosophy. Six Essays by Leo Strauss<\/em> (Indianapolis 1975), Studies in Platonic Political Philosophy<\/em> (Chicago 1983), The Rebirth of Classical Political Rationalism. An Introduction to the Thought of Leo Strauss. <\/em>Essays and Lectures by Leo Strauss<\/em> (Chicago 1989), Essays and Lectures in Modern Jewish Thought<\/em> (Albany 1997), On Plato\u2019s \u201eSymposium\u201d<\/em> (Chicago 2001), The Early Writings (1921-1932)<\/em> (Albany New York 2002), a tak\u017ce jego korespondencja z Erikiem Voegelinem (Faith and Political Philosophy. <\/em>The Correspondence between Leo Strauss and Eric Voegelin 1934-1964<\/em>, ed. P. Emberley and B. B. Cooper, Pennsylvania 1993).<\/p>\r\n

Od 1997 roku ukazuj\u0105 pisma zebrane Straussa w j\u0119zyku niemieckim, z kt\u00f3rych dotychczas ukaza\u0142y si\u0119: Gesammelte Schriften II: Philosophie und Gesetz-Fruhe Schriften<\/em> (Stuttgart 1997), Gesammelte Schriften I: Die Religionskritik Spinozas und zugehorige Schriften<\/em> (Stuttgart-Weimar 2001), Gesammelte Schriften III: Hobbes\u2019politische Wissenschaft und zugerhorige Schriften-Briefe<\/em> (Stuttgart-Weimar 2001), Gesammelte Schriften IV: Politische Philosophie-Studienzum Theologisch-Politischen Problem<\/em> (Stuttgart-Weimar 2003), Gesammelte Schriften V: Ober Tyrannis<\/em> (Stuttgart-Weimar 2004), Gesammelte Schriften VI: Gedanken Uber Machiavelli<\/em> (Stuttgart-Weimar 2004).<\/p>\r\n

W Polsce, pr\u00f3cz wspomnianych ju\u017c przek\u0142ad\u00f3w ksi\u0105\u017cek, wydano ju\u017c przed laty wyb\u00f3r tekst\u00f3w z r\u00f3\u017cnych dzie\u0142, pod wsp\u00f3lnym tytu\u0142em: Sokratejskie pytania<\/em>24<\/a><\/sup>, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych zaakcentowa\u0107 nale\u017cy zw\u0142aszcza kluczowy dla jego my\u015bli esej o filozofii politycznej25<\/a><\/sup>. Opublikowano tak\u017ce kilka list\u00f3w do Karla L\u00f6witha26<\/a><\/sup>. Du\u017ce przyspieszenie w tym (translatorskim) zakresie nast\u0105pi\u0142o w ostatnich latach. Najwa\u017cniejsze s\u0105 oczywi\u015bcie wspomniane ju\u017c przek\u0142ady ksi\u0105\u017cek: O tyranii<\/em> (2009) i Historia filozofii politycznej<\/em> (2010). Z tekst\u00f3w mniejszych lub fragment\u00f3w ukaza\u0142y si\u0119 natomiast kolejno: w \u201eTeologii Politycznej\u201d – wa\u017cny dla samoidentyfikacji Straussa wyk\u0142ad o tradycji \u017cydowskiej27<\/a><\/sup>; na \u0142amach studenckiego pisma UMK \u201eDialogi Polityczne\u201d – esej o edukacji liberalnej28<\/a><\/sup>; dwa obszerne bloki w (hojnie sponsorowanym przez aktualny r\u00c3\u00a9gime<\/em> na wszystkich szczeblach w\u0142adzy) periodyku gda\u0144skich libera\u0142\u00f3w \u201ePrzegl\u0105d Polityczny\u201d29<\/a><\/sup>, zawieraj\u0105ce eseje o Tukidydesie30<\/a><\/sup> i Machiavellim31<\/a><\/sup>, fragment ksi\u0105\u017cki Miasto i cz\u0142owiek<\/em>32<\/a><\/sup>, Refleksje<\/em>33<\/a><\/sup>, Czego nas uczy teoria polityczna<\/em>34<\/a><\/sup> oraz Przypadek Niemiec<\/em>35<\/a><\/sup> (przek\u0142ady te obudowane zosta\u0142y r\u00f3wnie\u017c dwoma interesuj\u0105cymi blokami tekst\u00f3w o Straussie, zar\u00f3wno autor\u00f3w zagranicznych, jak i polskich36<\/a><\/sup>); wreszcie (w \u201eKronosie\u201d) komentarz do Poj\u0119cia polityczno\u015bci<\/em> C. Schmitta37<\/a><\/sup>. W \u201eKronosie\u201d opublikowano tak\u017ce przek\u0142ady esej\u00f3w o Straussie Davida Janssensa38<\/a><\/sup> i Heinricha Meiera39<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Filozofia polityczna: czym jest?<\/h4>\r\n

G\u0142\u00f3wnym przedmiotem zainteresowa\u0144 Straussa by\u0142a filozofia polityczna (political philosophy<\/em>), b\u0119d\u0105ca, jego zdaniem, podstaw\u0105 wszelkiej filozofii, czyli \u201epierwsz\u0105 filozofi\u0105\u201d i, jako taka, maj\u0105ca kluczowe znaczenie dla zrozumienia czym filozofia w og\u00f3le jest. Je\u015bli, jak twierdzi\u0142, filozofia jest poszukiwaniem wiedzy prawdziwej i uniwersalnej, wiedzy o \u201ewszystkich rzeczach\u201d – o Bogu, \u015bwiecie i cz\u0142owieku – o naturach wszystkich rzeczy, a zatem o \u201eca\u0142o\u015bci\u201d, to filozofi\u0119 polityczn\u0105 okre\u015bli\u0107 mo\u017cna jako ten dzia\u0142 filozofii, kt\u00f3ry zajmuje si\u0119 sprawami polityki r\u00f3wnie\u017c w spos\u00f3b ca\u0142o\u015bciowy przez poszukiwanie \u017ar\u00f3de\u0142 i cel\u00f3w dzia\u0142ania politycznego. Tym samym, filozofia polityczna stanowi ten dzia\u0142 filozofii, kt\u00f3ry jest najbli\u017cszy \u017cyciu ludzkiemu, wi\u0119c \u017cyciu niefilozoficznemu, jednak celem filozofii politycznej nie jest uprawianie polityki, tylko kontemplacja jej wielkich cel\u00f3w, na czele z poszukiwaniem najlepszego ustroju politycznego (politei<\/em>).<\/p>\r\n

Strauss akcentowa\u0142 konieczno\u015b\u0107 odr\u00f3\u017cniania filozofii politycznej od innych typ\u00f3w refleksji (my\u015bli) politycznej. Nale\u017cy ona wprawdzie tak\u017ce do my\u015bli politycznej, lecz nie ka\u017cda my\u015bl polityczna (jako refleksja nad czymkolwiek, co ma znaczenie polityczne) jest filozofi\u0105. R\u00f3\u017cnica zasadnicza mi\u0119dzy nimi jest ta, \u017ce my\u015bl polityczna, jako taka, jest niewra\u017cliwa na rozr\u00f3\u017cnienie pomi\u0119dzy opini\u0105<\/em> a wiedz\u0105<\/em>, natomiast filozofia polityczna jest \u015bwiadomym, sp\u00f3jnym i nieustannym wysi\u0142kiem zast\u0119powania opinii przez wiedz\u0119. My\u015bl polityczna bywa zazwyczaj stanowcz\u0105 obron\u0105 jakiego\u015b przekonania politycznego, zwi\u0105zanego z konkretnym porz\u0105dkiem czy programem dzia\u0142ania, filozof polityki poszukuje natomiast bezinteresownie prawdy o polityce. Znajduje to odzwierciedlenie w r\u00f3\u017cnych formach podawczych dla obu dziedzin: my\u015bl polityczna mo\u017ce si\u0119 wyra\u017ca\u0107 w czymkolwiek, zw\u0142aszcza w kodeksach praw i w publicystyce, natomiast form\u0105 wyrazu w\u0142a\u015bciw\u0105 filozofii politycznej jest traktat.<\/p>\r\n

Filozofi\u0119 polityczn\u0105 nale\u017cy, zdaniem Straussa, odr\u00f3\u017cni\u0107 tak\u017ce od teorii politycznej, teologii politycznej, filozofii spo\u0142ecznej i nauki o polityce. Teori\u0119 polityczn\u0105 ujmuje on jako refleksj\u0119 nad sytuacj\u0105 polityczn\u0105, kt\u00f3ra odwo\u0142uje si\u0119 do zasad powszechnie akceptowanych w konkretnej spo\u0142eczno\u015bci a nie – jak filozofia polityczna – do uniwersalnych i normatywnych kryteri\u00f3w prawdy40<\/a><\/sup>. Teologi\u0119 polityczn\u0105 r\u00f3\u017cni z kolei od filozofii politycznej, odwo\u0142uj\u0105cej si\u0119 do tego, co dost\u0119pne naturalnemu rozumowi ludzkiemu, posiadanie dodatkowego wsparcia, jakim jest boskie objawienie, przyjmowane z wiary. Filozofia spo\u0142eczna wreszcie ma ten sam przedmiot, co filozofia polityczna, lecz ujmuje go z innego punktu widzenia: to, co jest centralnym tematem filozofii politycznej – stowarzyszenie polityczne, jak nar\u00f3d czy pa\u0144stwo – traktuje jako fragment wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci nazywanej spo\u0142ecze\u0144stwem.<\/p>\r\n

Najwi\u0119cej uwagi Strauss po\u015bwi\u0119ca przeciwstawieniu filozofii politycznej wsp\u00f3\u0142czesnej (\u201enowej\u201d) nauce o polityce, czyli akademickiej politologii, kt\u00f3rej za\u0142o\u017ceniem i celem jest badanie spraw politycznych przy u\u017cyciu metod zaczerpni\u0119tych z nowo\u017cytnych nauk przyrodniczych oraz korzystaj\u0105cej z teoretycznych procedur i \u017cargonu wsp\u00f3\u0142czesnych nauk spo\u0142ecznych. Zdaniem Straussa, pomi\u0119dzy obu tymi dziedzinami panuje wzajemna obco\u015b\u0107, a nawet wrogo\u015b\u0107, jako \u017ce politologia, podnosz\u0105c precyzj\u0119 i solidno\u015b\u0107 swoich osadzonych w empirii procedur oraz modeli teoretycznych, gardzi \u201ego\u0142os\u0142own\u0105 spekulacj\u0105\u201d tradycyjnej filozofii, ta za\u015b wskazuje na zagubienie przez \u201enauk\u0119 o polityce\u201d ontologicznego i etycznego fundamentu oraz teleologicznego charakteru polityki, tym samym za\u015b politycznej m\u0105dro\u015bci, b\u0119d\u0105cej wiedz\u0105 polityczn\u0105 (politik\u00c3\u00a9 episteme<\/em>) w pierwotnym sensie. W przekonaniu Straussa rywalizacja obu dyscyplin jest pojedynkiem nier\u00f3wnym, poniewa\u017c skutkiem panowania dw\u00f3ch metodologicznych idoli wsp\u00f3\u0142czesnej nauki – pozytywizmu i historyzmu – jest praktyczne unicestwienie samej mo\u017cliwo\u015bci filozofii politycznej przez podwa\u017cenie jej statusu naukowego oraz stopniowe wydzieranie kolejnych po\u0142aci jej zainteresowania przez nauki szczeg\u00f3\u0142owe, jak ekonomi\u0119, socjologi\u0119, prawo, politologi\u0119 i psychologi\u0119 spo\u0142eczn\u0105, natomiast te \u201e\u017ca\u0142osne resztki, kt\u00f3rymi nie zajmuje si\u0119 uczciwy naukowiec, staj\u0105 si\u0119 \u0142upem filozof\u00f3w historii oraz ludzi, kt\u00f3rzy bardziej ni\u017c inni zabawiaj\u0105 si\u0119 zawodami zwi\u0105zanymi z wiar\u0105\u201d41<\/a><\/sup>. Wskutek tego filozofia polityczna, \u201epoci\u0119ta na kawa\u0142ki, kt\u00f3re zachowuj\u0105 si\u0119 jak kawa\u0142ki d\u017cd\u017cownicy\u201d jest dzisiaj \u201ew stanie upadku i zapewne gnicia, je\u015bli nie znikn\u0119\u0142a ju\u017c ona ca\u0142kowicie\u201d42<\/a><\/sup>. Najbardziej oczywistym dowodem tego upadku jest dla Straussa zast\u0105pienie filozofii politycznej histori\u0105<\/em> filozofii politycznych<\/em>, zdradzaj\u0105ce rezygnacj\u0119 z dociekania co jest prawd\u0105 na rzecz przegl\u0105du \u201ebardziej lub mniej b\u0142yskotliwych b\u0142\u0119d\u00f3w\u201d43<\/a><\/sup>, jak r\u00f3wnie\u017c zatarcie granicy pomi\u0119dzy filozofi\u0105 a ideologiami politycznymi lub wprost redukowanie jej do ideologii. Z drugiej strony, sam Strauss studiowa\u0142 zasadniczo historyczne teksty filozoficzno-polityczne, nieomal w og\u00f3le nie po\u015bwi\u0119caj\u0105c uwagi wsp\u00f3\u0142czesnej my\u015bli politycznej; jego intencj\u0105 by\u0142o jednak ponowne odkrywanie prawd zawartych w dzie\u0142ach klasyk\u00f3w, od historii filozofii politycznej \u017c\u0105da\u0142 za\u015b, aby by\u0142a ona filozoficzna a nie historycystyczna.<\/p>\r\n

Przeciwstawiaj\u0105c si\u0119 g\u0142\u00f3wnemu wrogowi filozofii politycznej, tj. pozytywizmowi, Strauss wskaza\u0142 cztery jego najwi\u0119ksze s\u0142abo\u015bci, odpowiadaj\u0105ce dok\u0142adnie czterem g\u0142\u00f3wnym za\u0142o\u017ceniom pozytywistycznej metodologii: 1\u00ba odrzuceniu tzw. s\u0105d\u00f3w warto\u015bciuj\u0105cych i idea\u0142owi aksjologicznej neutralno\u015bci; 2\u00ba twierdzeniu o nierozstrzygalno\u015bci konflikt\u00f3w mi\u0119dzy warto\u015bciami; 3\u00ba zaufaniu wy\u0142\u0105cznie do wiedzy naukowej oraz 4\u00ba sk\u0142onno\u015bci do relatywistycznego historycyzmu. Pierwsze jest i niepo\u017c\u0105dane (bo uniemo\u017cliwia zrozumienie zjawisk spo\u0142ecznych), i niewykonalne, poniewa\u017c warto\u015bciowanie pojawia si\u0119 zawsze, cho\u0107by w postaci ukrytej, przez pos\u0142ugiwanie si\u0119 okre\u015blonymi poj\u0119ciami politycznymi w kontek\u015bcie i spos\u00f3b przes\u0105dzaj\u0105cy aprobat\u0119 lub niech\u0119\u0107 do tre\u015bci ich desygnat\u00f3w (jak demokracja czy autorytaryzm). Drugie twierdzenie nie zosta\u0142o nigdy dowiedzione, a poza tym wzmacnia sk\u0142onno\u015b\u0107 do formu\u0142owania nieodpowiedzialnych twierdze\u0144 o tym, co dobre i z\u0142e lub s\u0142uszne i nies\u0142uszne. Deprecjacja wiedzy przednaukowej i zdroworozs\u0105dkowej, z jednej strony prowadzi do ja\u0142owego poszukiwania naukowych dowod\u00f3w dla zupe\u0142nie banalnych fakt\u00f3w \u017cycia spo\u0142ecznego, z drugiej za\u015b zapoznaje pierwotne lub podstawowe pytania, jak na przyk\u0142ad \u201eczym jest sfera polityczna?\u201d, kt\u00f3re znacznie sensowniej jest rozpatrywa\u0107 z punktu widzenia obywatela ni\u017c \u201eneutralnego\u201d obserwatora naukowego. Konsekwentny historycyzm wreszcie musi doprowadzi\u0107 tak\u017ce do uznania za wzgl\u0119dne tez nauk spo\u0142ecznych, jako \u017ce podstaw\u0105 empirycznego badania spo\u0142ecze\u0144stwa jest rozumienie historyczne44<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Pomi\u0119dzy \u201enow\u0105\u201d nauk\u0105 o polityce a klasyczn\u0105 (w uj\u0119ciu Arystotelesa – tw\u00f3rcy nauki o polityce i odkrywcy cnoty moralnej) filozofi\u0105 polityczn\u0105 Strauss wskazywa\u0142 pi\u0119\u0107 g\u0142\u00f3wnych r\u00f3\u017cnic:<\/p>\r\n

1\u00ba filozofia klasyczna nie czyni\u0142a r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy filozofi\u0105 a nauk\u0105, tote\u017c identyfikowa\u0142a filozofi\u0119 polityczn\u0105 z nauk\u0105 o polityce; rewolucja naukowa nowo\u017cytnego przyrodoznawstwa odseparowa\u0142a natomiast nauk\u0119 od metafizyki, w konsekwencji za\u015b nauk\u0119 o polityce od filozofii politycznej;<\/p>\r\n

2\u00ba w uj\u0119ciu klasycznym filozofia praktyczna by\u0142a niezale\u017cna od teorii, co wynika\u0142o z przekonania, \u017ce dzia\u0142anie ludzkie ma swoje w\u0142asne zasady, tote\u017c konieczno\u015b\u0107 teorii pojawia\u0142a si\u0119 wt\u00f3rnie, jako potrzeba krytycznej weryfikacji potocznych mniema\u0144, do\u015bwiadcze\u0144 i dzia\u0142a\u0144; w nauce \u201enowej\u201d rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy th\u00c3\u00a9oria<\/em> a praksis<\/em> zast\u0105piono podzia\u0142em nauk na teoretyczne i stosowane, jednak te drugie zosta\u0142y uzale\u017cnione od pierwszych, a do\u015bwiadczeniu i praktyce politycznej odm\u00f3wiono mo\u017cno\u015bci bycia \u017ar\u00f3d\u0142em autentycznej wiedzy naukowej;<\/p>\r\n

3\u00ba klasycy ujmowali polityk\u0119 w perspektywie zaanga\u017cowania obywatelskiego, wype\u0142niaj\u0105c j\u0119zyk filozofii politycznej poj\u0119ciami moralnymi, natomiast wsp\u00f3\u0142cze\u015bni politolodzy przyjmuj\u0105 (nieprzekonywuj\u0105co) perspektyw\u0119 niezaanga\u017cowanego obserwatora i badacza, ubieran\u0105 w skomplikowan\u0105 i niezrozumia\u0142\u0105 dla zwyk\u0142ego obywatela terminologi\u0119 techniczn\u0105;<\/p>\r\n

4\u00ba filozofia klasyczna by\u0142a wiedz\u0105 o znamionach rady i napomnienia oceniaj\u0105cego polityk\u0119; \u201enowo\u017cytnicy\u201d wystrzegaj\u0105 si\u0119 ocen uznaj\u0105c je za subiektywne, oferuj\u0105c w zamian wiedz\u0119 o charakterze hipotetycznej prognozy;<\/p>\r\n

5\u00ba klasyczna filozofia polityczna postrzega\u0142a cz\u0142owieka jako byt rozumny oraz posiadaj\u0105cy natur\u0119 moraln\u0105 i polityczn\u0105 (politik\u00f3n dzoon<\/em>), tote\u017c akcentowa\u0142a \u015bcis\u0142y i nierozerwalny zwi\u0105zek pomi\u0119dzy moralno\u015bci\u0105 i godno\u015bci\u0105 cz\u0142owieka a prawem i dzia\u0142aniem politycznym; \u201enowa\u201d nauka polityki ma sk\u0142onno\u015b\u0107 do uj\u0119\u0107 behawioralnych i przecz\u0105cych wyj\u0105tkowo\u015bci bytu ludzkiego, a tak\u017ce wprowadza i k\u0142adzie nacisk na odseparowanie sfery publicznej od prywatnej cz\u0142owieka.<\/p>\r\n

Ujmuj\u0105c te kwestie og\u00f3lnie, tematem klasycznej filozofii politycznej jest Miasto (polis<\/em>) jako byt naturalny, kieruj\u0105c obywateli do ich naturalnego celu – cnoty; oraz Cz\u0142owiek jako byt z natury polityczny i d\u0105\u017c\u0105cy do szcz\u0119\u015bcia spo\u0142ecznego. Natomiast teorie nowo\u017cytne i wsp\u00f3\u0142czesne przekszta\u0142caj\u0105 (deformuj\u0105c) \u00f3w temat w duchu racjonalno\u015bci instrumentalnej, rezygnuj\u0105c z posiadania (i neguj\u0105c tak\u0105 konieczno\u015b\u0107) okre\u015blaj\u0105cej i wi\u0105\u017c\u0105cej dzia\u0142anie polityczne idei dobra (tu: politycznego dobra wsp\u00f3lnego). Skupiona wok\u00f3\u0142 pytania o najlepszy (tj. najlepiej s\u0142u\u017c\u0105cy spe\u0142nieniu naturalnego celu cz\u0142owieka) ustr\u00f3j klasyczna filozofia polityczna odkry\u0142a, zdaniem Straussa, wieczn\u0105 i ponadhistoryczn\u0105 prawd\u0119 o najwy\u017cszych, naturalnych celach cz\u0142owieka: cnocie i m\u0105dro\u015bci, kt\u00f3rych wyrazem, z jednej strony, jest filozoficzny (sokratejski) spos\u00f3b \u017cycia (vita contemplativa<\/em>), z drugiej za\u015b strony – polityczny idea\u0142 obywatela-d\u017centelmena (vita activa<\/em>). Do tej \u201eWielkiej Tradycji\u201d klasycznego racjonalizmu politycznego, posiadaj\u0105cej status philosophia perennis<\/em>, Strauss zalicza\u0142 nie tylko filozof\u00f3w sensu proprio<\/em>, jak Sokrates, Platon, Arystoteles i stoicy, ale r\u00f3wnie\u017c historyk\u00f3w: Tukidydesa i Ksenofonta oraz komediopisarza Arystofanesa, z p\u00f3\u017aniejszych za\u015b my\u015blicieli – arabskiego neoplatonika Al-Farabiego i reprezentanta judaizmu Moj\u017cesza Majmonidesa45<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Prawo naturalne: jak je rozumie\u0107?<\/h4>\r\n

Strauss by\u0142 przekonany, \u017ce centralne miejsce w klasycznej filozofii politycznej zajmuje teoria prawa naturalnego, kt\u00f3ra nadaje tej filozofii charakter normatywny. Odkrycie natury przez filozof\u00f3w greckich dokona\u0142o si\u0119 na drodze przej\u015bcia od mitu (poetycko-religijnych dywagacji o bogach) do logosu (poznania racjonalnego). Pierwotnie wszak\u017ce natura by\u0142a rozwa\u017cana jako s\u0142uszny \u201ezwyczaj\u201d lub \u201espos\u00f3b\u201d i uto\u017csamiana z prawem boskim, odziedziczonym przez przodk\u00f3w. \u00c5\u00b9r\u00f3d\u0142em obowi\u0105zywalno\u015bci owego zwyczaju by\u0142 zatem najpierw autorytet tradycji, tote\u017c odkrycie idei prawa naturalnego sensu proprio<\/em> musia\u0142o by\u0107 poprzedzone uniezale\u017cnieniem si\u0119 filozofii od autorytetu tradycji oraz samodzielnym zweryfikowaniem przez rozum krytyczny \u017ar\u00f3de\u0142 i uj\u0119\u0107 tego prawa. Argumentu dla tezy, i\u017c wiara w prawo naturalne jest czym\u015b innym od jego samodzielnego odkrycia przez rozum, a nawet, \u017ce je utrudnia, dostarcza, zdaniem Straussa, Biblia<\/em>, jako \u017ce w Starym Testamencie<\/em> ani nie wyst\u0119puje s\u0142owo \u201enatura\u201d, ani nie ma \u017cadnych \u015blad\u00f3w znajomo\u015bci prawa naturalnego. Filozofowie natomiast, poszukuj\u0105c wiecznotrwa\u0142ej i niezniszczalnej podstawy dla istniej\u0105cych w \u015bwiecie byt\u00f3w przygodnych, odkryli w prawie naturalnym najg\u0142\u0119bsze pra\u017ar\u00f3d\u0142o – arche<\/em>, czyli pocz\u0105tek starszy ni\u017c wsparta na autorytecie tradycja. Z drugiej strony, natura (physis<\/em>), czyli to, co prawdziwe, realne, istotne i pierwotne, zosta\u0142a przeciwstawiona nie tylko zwyczajowi, ale r\u00f3wnie\u017c nomos<\/em> – czyli temu, co konwencjonalne, pozorne, przypadkowe i wt\u00f3rne. Przeciwstawienie to pozwala zarazem Straussowi odr\u00f3\u017cni\u0107 klasyczn\u0105 filozofi\u0119 od staro\u017cytnego konwencjonalizmu w jego dwu postaciach: filozoficznej – reprezentowanej przez presokratyk\u00f3w i epikurejczyk\u00f3w oraz pospolitej (zwulgaryzowanej) – reprezentowanej przez sofist\u00f3w.<\/p>\r\n

Inaczej ni\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 obro\u0144c\u00f3w prawa naturalnego Strauss zapatrywa\u0142 si\u0119 natomiast na kwesti\u0119 jego powszechnej znajomo\u015bci, s\u0105dzi\u0142 bowiem, \u017ce wymaga ona wysokiej kultury umys\u0142owej, umo\u017cliwiaj\u0105cej takie u\u017cycie rozumu, do kt\u00f3rego osobnicy i spo\u0142eczno\u015bci prymitywne nie s\u0105 zdolne. Skoro ani znajomo\u015b\u0107 prawa naturalnego nie jest powszechna (bo w\u00f3wczas musia\u0142aby by\u0107 tak\u017ce konwencjonalna), ani nie ma zgodno\u015bci co do jego rozumienia, to konieczne jest przedstawienie racjonalnej argumentacji na rzecz jego istnienia. W wypadku Straussa sz\u0142a ona w kierunku wykazania, \u017ce odrzucenie prawa naturalnego poci\u0105ga za sob\u0105 konieczno\u015b\u0107 uznania, i\u017c wszystkie prawa s\u0105 jedynie pozytywne, to za\u015b zmusza do uznania, \u017ce o sprawiedliwo\u015bci b\u0105d\u017a niesprawiedliwo\u015bci decyduj\u0105 jedynie prawodawcy lub s\u0119dziowie i w konsekwencji wyklucza mo\u017cno\u015b\u0107 os\u0105dzania praw lub wyrok\u00f3w jako niesprawiedliwych. Jedyn\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 odwo\u0142ania si\u0119 od takiej konkluzji jest przyj\u0119cie istnienia normy s\u0142uszno\u015bci wy\u017cszej od prawa pozytywnego, a tak\u0105 mo\u017ce by\u0107 tylko prawo naturalne.<\/p>\r\n

Naczeln\u0105 z odkrytych przez filozof\u00f3w klasycznych zasad prawa naturalnego jest teza o spo\u0142ecznym z natury charakterze cz\u0142owieka. Jego naturalna towarzysko\u015b\u0107 jest fundamentem \u017cycia cnotliwego, obejmuj\u0105cym zw\u0142aszcza cnot\u0119 sprawiedliwo\u015bci, b\u0119d\u0105c\u0105 podstawow\u0105 cnot\u0105 spo\u0142eczn\u0105. Najpe\u0142niej za\u015b ta natura spo\u0142eczna cz\u0142owieka spe\u0142nia si\u0119 w spo\u0142ecze\u0144stwie politycznym, w polis<\/em>. Z tego wzgl\u0119du kluczowym zagadnieniem filozofii politycznej i, zdaniem Straussa, zwie\u0144czeniem klasycznej doktryny prawa naturalnego jest poszukiwanie w\u0142a\u015bciwego ustroju, tzn. umo\u017cliwiaj\u0105cego cz\u0142owiekowi aktualizacj\u0119 potencjalno\u015bci cnoty. Dla klasyk\u00f3w ustr\u00f3j jest \u201eform\u0105\u201d nadaj\u0105c\u0105 \u201ematerii\u201d spo\u0142ecze\u0144stwa politycznego (ludziom i \u201emurom miasta\u201d) specyficzny spos\u00f3b \u017cycia – jego styl, zmys\u0142 moralny, ducha praw. Ustr\u00f3j optymalny okre\u015blany jest mianem politei<\/em>, przez kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy rozumie\u0107 faktyczne uporz\u0105dkowanie istot ludzkich w zakresie w\u0142adzy politycznej. Ustr\u00f3j najlepszy w tym znaczeniu mo\u017ce by\u0107 tylko jeden, lecz istnieje wiele ustroj\u00f3w prawomocnych, odpowiadaj\u0105cych r\u00f3\u017cnorodnym typom okoliczno\u015bci, jak kr\u00f3lestwo, republika arystokratyczna, politeja w w\u0119\u017cszym sensie (praworz\u0105dnej demokracji) czy rz\u0105d mieszany.<\/p>\r\n

Strauss identyfikowa\u0142 trzy sposoby rozumienia prawa naturalnego: 1) sokratejsko-plato\u0144sko-stoicki, skoncentrowany na d\u0105\u017ceniu do usuni\u0119cia dostrzeganego w tym nurcie konfliktu pomi\u0119dzy norm\u0105 naturaln\u0105 sprawiedliwo\u015bci a konwencjonaln\u0105 ustaw\u0105 prawn\u0105, poprzez przekszta\u0142canie tego, co dobre z natury w dobro polityczne, si\u0142\u0105 rzeczy zatem b\u0119d\u0105ce s\u0142absz\u0105 wersj\u0105 dobra absolutnego; 2) arystotelesowski, kt\u00f3ry nie znajduje \u017cadnej sprzeczno\u015bci pomi\u0119dzy zasadami etyki a zasadami polityki, co czyni mo\u017cliwym okre\u015blanie zasad sprawiedliwo\u015bci nie w odniesieniu do transcendentnej i czysto racjonalnej idei, lecz z perspektywy codziennego \u017cycia obywatelskiego; 3) tomistyczny. Ten ostatni uwa\u017ca\u0142 jednak za deformacj\u0119 tradycji klasycznej z powodu pomieszania prawa naturalnego z prawem boskim i rozumu z objawieniem. Ta deprecjacja Tomasza z Akwinu (pomimo przyznania jego koncepcji prawa naturalnego cech \u201edok\u0142adno\u015bci\u201d i \u201eszlachetnej prostoty\u201d) sprawi\u0142a nawet, i\u017c Strauss w odniesieniu do prawa naturalnego w uj\u0119ciu klasycznym u\u017cywa angielskiego terminu natural right<\/em>, a nie natural law<\/em>, pragn\u0105c w ten spos\u00f3b zaakcentowa\u0107 r\u00f3\u017cnic\u0119 pomi\u0119dzy autonomicznym poszukiwaniem przez rozum tego, co s\u0142uszne (right<\/em>) lub sprawiedliwe z natury, dla ka\u017cdego i zawsze, a te\u017c wprawdzie uzasadnian\u0105 racjonalnie, lecz wyst\u0119puj\u0105c\u0105 w kontek\u015bcie objawienia religijnego, chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 nauk\u0105 Akwinaty o prawie (law<\/em>) naturalnym. Tym samym jednak wprowadzi\u0142 Strauss terminologiczne zamieszanie z powodu blisko\u015bci terminu natural right<\/em> z posiadaj\u0105cymi zupe\u0142nie odmienn\u0105 od prawa naturalnego podstaw\u0119 \u201enaturalnymi uprawnieniami\u201d (natural rights<\/em>) autonomicznej i pierwotnie aspo\u0142ecznej jednostki.<\/p>\r\n

Przeciwko \u201enowo\u017cytnikom\u201d<\/h4>\r\n

Dla Straussa fundamentalne znaczenie mia\u0142a opozycja staro\u017cytno\u015bci<\/em> i nowo\u017cytno\u015bci<\/em> w filozofii politycznej. Sp\u00f3r \u201enowo\u017cytnik\u00f3w\u201d ze staro\u017cytnikami\u201d ujmowa\u0142 przede wszystkim jako odrzucenie przez nowo\u017cytn\u0105 nauk\u0119 polityki idei prawa naturalnego, na kt\u00f3rej ufundowana by\u0142a tradycja klasyczna, oraz zast\u0105pienie jej now\u0105 (po raz pierwszy zdefiniowan\u0105 przez Francisa Bacona w Novum Organum<\/em>) koncepcj\u0105 nauki jako \u201esztuki\u201d podboju natury oraz ide\u0105 historii. Tym samym, klasyczna idea rozumu substancjalnego i kontempluj\u0105cego natur\u0119 zosta\u0142a zast\u0105piona ide\u0105 rozumu instrumentalnego, opanowuj\u0105cego natur\u0119 i przepisuj\u0105cego jej \u201eswoje\u201d prawa celem u\u0142atwienia ludziom codziennego \u017cycia46<\/a><\/sup>. Dla \u201enowo\u017cytnik\u00f3w\u201d zatem wiedza nie jest ju\u017c warto\u015bci\u0105 autoteliczn\u0105, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 doskona\u0142o\u015bci wewn\u0119trznej cz\u0142owieka, lecz techniczn\u0105 i utylitarn\u0105. Istot\u0105 nowo\u017cytno\u015bci jest r\u00f3wnie\u017c antropocentryczny charakter my\u015bli nowo\u017cytnej w przeciwie\u0144stwie do kosmocentrycznego charakteru filozofii klasycznej i teocentrycznego filozofii \u015bredniowiecznej. Na gruncie filozofii politycznej \u00f3w antropocentryzm przejawia si\u0119 w odej\u015bciu od politycznych i obywatelskich obowi\u0105zk\u00f3w w stron\u0119 praw i uprawnie\u0144 jednostki, co wyra\u017ca podstawienie pod prawo naturalne, kt\u00f3re przepisuje zobowi\u0105zania, uprawnie\u0144 (rights<\/em>) cz\u0142owieka, czyli tym samym r\u00f3wnie\u017c zast\u0105pienie \u201enatury\u201d przez \u201ecz\u0142owieka\u201d. Nowo\u017cytne odrzucenie prawa naturalnego prowadzi, zdaniem Straussa, do nililizmu (w pierwszym rz\u0119dzie prawnego), a nawet jest z nim identyczne, jako \u017ce uniemo\u017cliwia okre\u015blenie obiektywnego wzorca s\u0142uszno\u015bci, pod\u0142ug kt\u00f3rego mo\u017cna by ocenia\u0107 prawo pozytywne.<\/p>\r\n

Stopniowa degeneracja (systematyczne obni\u017canie standard\u00f3w moralnych) filozofii politycznej dokona\u0142a si\u0119, wed\u0142ug Straussa, w trzech falach nowo\u017cytno\u015bci, kt\u00f3rych jedyn\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 – negatywn\u0105 – zasad\u0105 jest odrzucenie klasycznego sposobu uprawiania filozofii politycznej, jako \u201enierealistycznego\u201d.<\/p>\r\n

Pierwsz\u0105 fal\u0119 zainaugurowa\u0142 Niccol\u00f2 Machiavelli, kt\u00f3ry odrzuci\u0142 za\u0142o\u017cenie, \u017ce cnota ma charakter substancjalny. Wnioskiem st\u0105d p\u0142yn\u0105cym by\u0142o \u015bwiadome obni\u017cenie standard\u00f3w moralnych polityki poprzez przyj\u0119cie za fundament politycznego dzia\u0142ania nie prawdy transcendentnej, lecz \u201eprawdy rzeczywistej zdarze\u0144\u201d (verit\u00c3\u00a0 effettuale della cosa<\/em>) oraz przez pr\u00f3b\u0119 ujarzmienia nieprzyjaznego losu (fortuna<\/em>) przez kierowanie si\u0119 nie zasadami dobra, lecz tym, co czyni \u201esi\u0119\u201d naprawd\u0119 (ch\u00c3\u00a8 si fa<\/em>)47<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Wk\u0142ad Thomasa Hobbesa do dzie\u0142a destrukcji polega\u0142 z kolei na otwartym odrzuceniu poszukiwa\u0144 najlepszego ustroju oraz takim przeformu\u0142owaniu (dzi\u0119ki wprowadzeniu nowego rozumienia \u201estanu natury\u201d, jako przedspo\u0142ecznego) prawa naturalnego, aby m\u00f3c wyprowadzi\u0107 je z elementarnego pragnienia samozachowania i strachu przed gwa\u0142town\u0105 \u015bmierci\u0105; zaradzi\u0107 temu mo\u017ce jedynie kontrakt ustanawiaj\u0105cy absolutn\u0105 w\u0142adz\u0119 pa\u0144stwa (Lewiatana), gwarantuj\u0105c\u0105 bezpiecze\u0144stwo ka\u017cdej jednostce i przestrzeganie norm sprawiedliwo\u015bci48<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Korekta Johna Locke\u2019a do koncepcji kontraktualnej Hobbesa pozbawi\u0142a j\u0105 natomiast obecnego w niej jeszcze \u015bladu metafizycznej wznios\u0142o\u015bci, poniewa\u017c prawo do samozachowania sta\u0142o si\u0119 u Locke\u2019a prawem do nieograniczonego nabywania.<\/p>\r\n

Drug\u0105 fal\u0119 nowo\u017cytno\u015bci otwiera Jean-Jacques Rousseau, kt\u00f3ry substytut dla sprawiedliwo\u015bci odnajduje w demokratycznej \u201ewoli powszechnej\u201d (volont\u00c3\u00a9 g\u00c3\u00a9n\u00c3\u00a9rale<\/em>), kt\u00f3rej panowanie czyni tak\u017ce zbytecznym odwo\u0142anie si\u0119 od prawa pozytywnego do prawa naturalnego i mo\u017ce \u201eu\u015bwi\u0119ci\u0107\u201d wszystko – cho\u0107by i kanibalizm.<\/p>\r\n

Immanuel Kant z kolei, etyk\u0119 \u201ematerialn\u0105\u201d zast\u0105pi\u0142 etyk\u0105 \u201eformaln\u0105\u201d oraz odr\u00f3\u017cni\u0142 rygorystycznie prawo od moralno\u015bci, orzekaj\u0105c, \u017ce prawo do wolno\u015bci s\u0142owa oznacza r\u00f3wnie dobrze prawo do k\u0142amania, co do m\u00f3wienia prawdy. Przywr\u00f3cenie wysokich standard\u00f3w klasycznych by\u0142o wprawdzie intencj\u0105 niemieckiej filozofii idealistycznej (kulminuj\u0105cej w systemie G.W.F. Hegla), lecz program ten okaza\u0142 si\u0119, zdaniem Straussa, niemo\u017cliwy do spe\u0142nienia, wskutek ogarni\u0119cia tego nurtu przez nale\u017c\u0105cy do drugiej fali nowo\u017cytno\u015bci pr\u0105d historycyzmu.<\/p>\r\n

Trzeci\u0105 fal\u0119 nowoczesno\u015bci zapocz\u0105tkowa\u0107 mia\u0142 Friedrich Nietzsche, odrzucaj\u0105cy nawet pogl\u0105d o racjonalno\u015bci procesu historycznego i skazuj\u0105cy na unicestwienie poj\u0119cie wieczno\u015bci; oznacza\u0142o to dotarcie my\u015bli nowo\u017cytnej do najbardziej radykalnej postaci historycyzmu49<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Konsekwencj\u0105 analiz trzech fal nowo\u017cytno\u015bci jest u Straussa r\u00f3wnie\u017c krytyka wsp\u00f3\u0142czesnych ideologii i system\u00f3w, tak demokratycznych, jak totalitarnych, jako \u017ce w pierwszej i drugiej fali postrzega\u0142 on \u017ar\u00f3d\u0142a zar\u00f3wno demokracji liberalnej, jak komunizmu, w trzeciej za\u015b – faszyzmu i nazizmu, a tak\u017ce wskazanie, i\u017c b\u0119d\u0105ca pok\u0142osiem nowo\u017cytno\u015bci \u201enowa\u201d nauka polityczna nie jest w stanie zrozumie\u0107 natury wsp\u00f3\u0142czesnej tyranii (czyli totalitaryzmu), poniewa\u017c samo nazwanie jej tyrani\u0105 nosi znamiona \u201es\u0105du warto\u015bciuj\u0105cego\u201d. Na odwr\u00f3t, wszystkich narz\u0119dzi potrzebnych do zrozumienia fenomenu wsp\u00f3\u0142czesnej tyranii dostarcza wci\u0105\u017c filozofia klasyczna. Bez zwi\u0105zku z t\u0105 filozofi\u0105, podkre\u015bla Strauss, polityka b\u0119dzie zawsze bliska albo nawet to\u017csama z tyrani\u0105.<\/p>\r\n

Z powodu odrzucenia idei prawa naturalnego, jako podstawy moralno\u015bci politycznej, Strauss poddawa\u0142 te\u017c surowemu os\u0105dowi wsp\u00f3\u0142czesny liberalizm i ufundowan\u0105 na nim demokracj\u011950<\/a><\/sup>, acz akceptowa\u0142 starsz\u0105 posta\u0107 demokracji (zaprojektowan\u0105 przez ameryka\u0144skich Ojc\u00f3w Za\u0142o\u017cycieli), kt\u00f3ra respektowa\u0142a prawo naturalne oraz opiera\u0142a si\u0119 na wierze w (\u201ejudeochrze\u015bcija\u0144skiego\u201d) Boga i na klasycznej teorii cn\u00f3t republika\u0144skich. Warunek przetrwania republika\u0144skiej demokracji konstytucyjnej upatrywa\u0142 on w jej gotowo\u015bci do efektywnego zapewnienia – poprzez edukacj\u0119 liberaln\u0105, daj\u0105c\u0105 duchow\u0105 za\u017cy\u0142o\u015b\u0107 z Wielkimi Ksi\u0119gami – selekcji naturalnej arystokracji do sprawowania w\u0142adzy. Skoro niemo\u017cliwe jest rozwi\u0105zanie najlepsze, czyli sta\u0142e rz\u0105dy ludzi najlepszych (arystokracji), b\u0119d\u0105cych r\u00f3wnie\u017c lud\u017ami m\u0105drymi (filozofami), to mo\u017cliwie najlepszym rozwi\u0105zaniem praktycznym s\u0105 republika\u0144skie rz\u0105dy prawa, kt\u00f3rych administracj\u0119 nale\u017cy powierzy\u0107 ludziom sprawiedliwym i wyedukowanym do rz\u0105dzenia (d\u017centelmenom). \u201eD\u017centelmen\u201d nie jest wprawdzie filozofem, lecz politycznym odbiciem cz\u0142owieka m\u0105drego, poszukuj\u0105cym dobra i sprawiedliwo\u015bci w \u017cyciu praktycznym, dzi\u0119ki temu za\u015b zdolnym uchroni\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo przed barbaryzacj\u0105.<\/p>\r\n

Hermeneutyka i pisarstwo ezoteryczne<\/h4>\r\n

Jakkolwiek Strauss polemizowa\u0142 (nie bez uznania i szacunku) z za\u0142o\u017ceniami wsp\u00f3\u0142czesnej hermeneutyki egzystencjalistycznej (Martina Heideggera i Hansa-Georga Gadamera), uwa\u017caj\u0105c j\u0105 za konsekwencj\u0119 nowo\u017cytnego historycyzmu i epistemologicznego relatywizmu, to jednak sam sformu\u0142owa\u0142 szereg regu\u0142 o charakterze hermeneutycznym, traktuj\u0105c je wszelako jako sztuk\u0119 interpretacji<\/em>, bez ambicji zbudowania uniwersalnej teorii do\u015bwiadczenia hermeneutycznego lub og\u00f3lnej ontologii hermeneutycznej51<\/a><\/sup>. Do zasad tych nale\u017c\u0105:<\/p>\r\n

1\u00ba regu\u0142a wnikliwo\u015bci<\/em>, tj. czytania dok\u0142adnego, uwa\u017cnego, bacz\u0105cego na detale i niuanse my\u015bli;<\/p>\r\n

2\u00ba regu\u0142a kompletno\u015bci<\/em>, czyli niepomijania w dorobku klasyk\u00f3w dzie\u0142 niekanonicznych, albowiem w nich mog\u0105 by\u0107 zawarte r\u00f3wnie\u017c istotne przes\u0142ania;<\/p>\r\n

3\u00ba regu\u0142a adekwatno\u015bci historycznej<\/em>, tj. odczytania zgodnego z kontekstem epoki, w kt\u00f3rej powsta\u0142 dany tekst, bez ekstrapolacji do\u015bwiadcze\u0144 i wiedzy wsp\u00f3\u0142czesnego hermeneuty;<\/p>\r\n

4\u00ba regu\u0142a wnikliwej interpretacji<\/em>, czyli podj\u0119cia pr\u00f3by zrozumienia autora klasycznego w takim duchu, w jakim on sam rozumia\u0142 to, co powiedzia\u0142, ale r\u00f3wnie\u017c wnikni\u0119cia w mo\u017cliwe presupozycje, niedopowiedzenia i przemilczenia, tym samym za\u015b zrozumienia jego strategii pisarskiej;<\/p>\r\n

5\u00ba regu\u0142a wyja\u015bnienia<\/em> wszystkich mo\u017cliwych implikacji s\u0142\u00f3w i my\u015bli danego autora, kt\u00f3rej zwie\u0144czeniem jest odpowied\u017a na pytanie o prawdziwo\u015b\u0107 jego my\u015bli; procedur\u0105 podstawow\u0105 i poprzedzaj\u0105c\u0105 jest jednak (adekwatna) interpretacja, a wyja\u015bnienie odgrywa rol\u0119 jedynie pomocnicz\u0105.<\/p>\r\n

Z zagadnieniem interpretacji wi\u0105\u017ce si\u0119 najbardziej niejasna i sporna kwestia hermeneutyki Straussa, jak\u0105 jest dokonane przeze\u0144 – jak twierdzi\u0142 – odkrycie (uprawianego przez nieomal wszystkich filozof\u00f3w polityki, tak klasycznych, jak nowo\u017cytnych do o\u015bwiecenia, kt\u00f3rego przedstawiciele zmienili strategi\u0119 pisarsk\u0105 na otwarcie propagandow\u0105) \u201episarstwa ezoterycznego\u201d (resp<\/em>. \u201esekretnego\u201d czy \u201episania mi\u0119dzy wierszami\u201d), kt\u00f3rego uprawianie wi\u0105za\u0142 z – rzeczywistymi lub potencjalnymi – prze\u015bladowaniami politycznymi. Polega\u0142o ono, jego zdaniem, na takiej technice pisania, kt\u00f3ra my\u015blicielom pozostaj\u0105cym w niezgodzie z panuj\u0105c\u0105 w ich spo\u0142ecze\u0144stwach ortodoksj\u0105 (zw\u0142aszcza polityczn\u0105 i religijn\u0105), pozwala\u0142a przekaza\u0107 prawdy istotne, lecz niedost\u0119pne dla og\u00f3\u0142u niewtajemniczonych lub niedostatecznie uwa\u017cnych czytelnik\u00f3w, lecz mo\u017cliwe do odczytania przez garstk\u0119 odpowiednio wykszta\u0142conych i przygotowanych do takiej metody czytania. Ten typ pisarstwa stanowi\u0107 mia\u0142 rodzaj \u201epolityki filozoficznej\u201d my\u015blicieli, pozwalaj\u0105cej im jednocze\u015bnie przekazywa\u0107 odkrywane prawdy oraz roztropnie uchroni\u0107 siebie samych przed pot\u0119pieniem i prze\u015bladowaniem ze strony odrzucaj\u0105cego owe prawdy i niezdolnego do ich przyj\u0119cia spo\u0142ecze\u0144stwa; przed tragicznym losem Sokratesa – jedynego, jak twierdzi\u0142 Strauss, z dawnych filozof\u00f3w, kt\u00f3ry nie ucieka\u0142 si\u0119 do ezoterycznej metody wyk\u0142adu swoich pogl\u0105d\u00f3w i w\u0142a\u015bnie dlatego zap\u0142aci\u0142 za to \u017cyciem. Jedn\u0105 z implikacji tego pogl\u0105du jest pytanie – nierozstrzygni\u0119te w \u015bwietle dotychczasowych interpretacji52<\/a><\/sup> – czy r\u00f3wnie\u017c swoje w\u0142asne pisarstwo Strauss traktowa\u0142 jako \u201eezoteryczne\u201d, a w zwi\u0105zku z tym – co i gdzie nale\u017ca\u0142oby pod tym wzgl\u0119dem wyodr\u0119bni\u0107 w jego pisarstwie \u201eegzoterycznym\u201d?<\/p>\r\n

Ateny albo Jeruzalem?<\/h4>\r\n

Innym kontrowersyjnym tematem my\u015bli Straussa jest wskazywanie przeze\u0144 niepojednalnej, jego zdaniem, opozycji pomi\u0119dzy filozofi\u0105 a teologi\u0105, rozumem a wiar\u0105, \u201eAtenami\u201d a \u201eJerozolim\u0105\u201d53<\/a><\/sup>. Chocia\u017c rozum i objawienie, filozofia i kultura grecka oraz Biblia<\/em> stanowi\u0105 dwa fundamenty \u017cywotno\u015bci tradycji Zachodu, to jednak Straussowi jawi\u0105 si\u0119 one nie tylko jako dwa korzenie cywilizacji zachodniej, lecz r\u00f3wnie\u017c jako dwie wykluczaj\u0105ce si\u0119 koncepcje \u017cycie, dwa r\u00f3\u017cne kody, wprowadzaj\u0105ce do tej cywilizacji fundamentalne napi\u0119cie pomi\u0119dzy religijn\u0105 ufno\u015bci\u0105 i pewno\u015bci\u0105 a filozoficznym rozumowaniem i poszukiwaniem. Napi\u0119cie to prowadzi do jednego z najwa\u017cniejszych problem\u00f3w filozofii politycznej, czyli rozwa\u017cania kwestii religii w odniesieniu i do filozofii, i do polityki, nazywanego przez Straussa problemem teologiczno-politycznym54<\/a><\/sup>. Idzie w nim o sp\u00f3r o to czy my\u015blenia i dzia\u0142anie polityczne nale\u017cy wyprowadza\u0107 z objawienia i postawy pos\u0142usze\u0144stwa religijnego, czy te\u017c z krytycznego rozumowania?<\/p>\r\n

Ostro\u015b\u0107 tego przeciwstawienia prowadzi Straussa do wykluczenia z obszaru klasycznej filozofii polityki chrze\u015bcija\u0144skiej filozofii politycznej, kt\u00f3rej pr\u00f3b\u0119 rozwi\u0105zania napi\u0119cia mi\u0119dzy rozumem a objawieniem uzna\u0142 za nieudan\u0105 i niewart\u0105 zainteresowania. A contrario<\/em> znajduje on w obr\u0119bie filozofii miejsce dla \u015bredniowiecznej my\u015bli arabskiej i \u017cydowskiej z tego wzgl\u0119du, \u017ce dla Arab\u00f3w i \u017byd\u00f3w \u201e\u015bwi\u0119ta doktryna\u201d to interpretacja boskiego prawa a nie teologia. W przekonaniu Straussa ca\u0142a nowo\u017cytna filozofia polityczna implikuje ateizm, jako \u017ce opiera si\u0119 na koncepcji (aspo\u0142ecznego) stanu natury jako pierwotnego stanu cz\u0142owieka, \u017cyj\u0105cego w niewinno\u015bci. Jednak nie tylko \u201enowo\u017cytnicy\u201d, ale ka\u017cdy filozof jest implicite<\/em> ateist\u0105, tyle \u017ce w wypadku \u201estaro\u017cytnik\u00f3w\u201d jest to jeszcze bardziej zakamuflowane z uwagi na ich przekonanie o nieodzowno\u015bci religii dla spo\u0142ecze\u0144stwa. W ka\u017cdym razie synteza pomi\u0119dzy Atenami a Jerozolim\u0105 jest niemo\u017cliwa, a nawet gdyby by\u0142a mo\u017cliwa, by\u0142aby szkodliwa, przeto niepo\u017c\u0105dana. Filozoficzny (sokratejski) i religijny (na wz\u00f3r Abrahama czy Moj\u017cesza) spos\u00f3b \u017cycia wzajemnie si\u0119 wykluczaj\u0105, jako diametralnie r\u00f3\u017cne odpowiedzi na pytanie o sens \u017cycia. Nie oznacza to koniecznie kwestionowania objawienia, lecz jednak twierdzenie, i\u017c przej\u015bcie od porz\u0105dku natury do porz\u0105dku nadprzyrodzonego jest filozoficznie niemo\u017cliwe i nieuzasadnione. Objawienie traktowa\u0142 Strauss jako zanegowanie filozofii z tego wzgl\u0119du, ze religia dostarcza prawd dogmatycznych, kt\u00f3re s\u0105 niedyskutowalne, istot\u0105 filozofowania natomiast jest ci\u0105g\u0142e ukazywanie konkurencyjnych hipotez i alternatyw. Strauss nie wyklucza\u0142 jednak objawienia z tradycji Zachodu, g\u0142osz\u0105c jedynie tez\u0119 o kontradyktoryjno\u015bci obu sposob\u00f3w \u017cycia. Przeciwstawia\u0142 si\u0119 te\u017c tzw. ateizmowi politycznemu, wyst\u0119puj\u0105cemu zar\u00f3wno w komunizmie, jak w nurcie ideologii o\u015bwieceniowo-liberalnej. Na podstawie r\u00f3\u017cnych sprzecznych wypowiedzi (jak chocia\u017cby wyznania, \u017ce po przej\u015bciu na emerytur\u0119 chcia\u0142by zaj\u0105\u0107 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie studiowaniem Biblii<\/em>) trudno zatem rozstrzygn\u0105\u0107 czy Strauss by\u0142 ateist\u0105 par excellence<\/em> (i, jak chc\u0105 niekt\u00f3rzy krytycy, ukrytym nihilist\u0105, \u201epolitycznym pornografem\u201d i makiawelist\u010555<\/a><\/sup>, traktuj\u0105cym religi\u0119 instrumentalnie), czy jedynie \u201eateist\u0105 z konieczno\u015bci\u201d, jako filozof i badacz filozofii, kt\u00f3ry nie mo\u017ce przekroczy\u0107 horyzontu teologii, acz jest otwarty na jej wyzwania, wzgl\u0119dnie \u201eateist\u0105 kognitywnym\u201d (okre\u015blenie Kennetha H. Greena56<\/a><\/sup>), kt\u00f3ry nie tyle neguje istnienie Boga, co zgadza si\u0119 z teologi\u0105 negatywn\u0105, g\u0142osz\u0105c\u0105, i\u017c jakiekolwiek pozytywne orzekanie o Bogu jest niestosowne oraz wyprowadzaj\u0105cym st\u0105d wniosek, \u017ce w sensie publicznym i politycznym teologia negatywna ma wymiar ateistyczny57<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Jacek Bartyzel<\/em><\/strong><\/p>\r\n

\r\n

Pierwodruk w: W kr\u0119gu idei. Pa\u0144stwo – Edukacja – Religia<\/em>. Ksi\u0119ga Pami\u0105tkowa ofiarowana dr. Katarzynie Kalinowskiej pod redakcj\u0105 Witolda Wojdy\u0142y, Grzegorza Radomskiego, Ma\u0142gorzaty Zamojskiej, Dariusza G\u00f3ry-Szopi\u0144skiego, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toru\u0144 2011, ss. 217-241.<\/p>\r\n

Tekst napisany w 2009 r.; w niniejszej edycji elektronicznej zaktualizowano bibliografi\u0119 polsk\u0105 dzie\u0142 Straussa i o Straussie.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

\r\n

1<\/a><\/sup> Zob. J. Monserrat Molas, Leo Strauss, lector de Plato<\/em>, Barcelona 1991.<\/p>\r\n

2<\/a><\/sup> Zob. T.V. McAllister, Revolt Against Modernity: Leo Strauss, Eric Voegelin & the Search for Postliberal Order<\/em>, Lawrence 1996; G. Duso, Filosofia practica o practica della filosofia? <\/em>Filosofia politica e practica del pensiero: Eric Voegelin, Leo Strauss, Hannah Arendt<\/em>, Milano 1998.<\/p>\r\n

3<\/a><\/sup> Zob. wskazywan\u0105 powy\u017cej pozycj\u0119 Duso oraz: Hannah Arendt and Leo Strauss. <\/em>German Emigres and American Political Thought after World War II<\/em>, ed. P. Graf Kielmansegg i in., New York 1995.<\/p>\r\n

4<\/a><\/sup> Zob. H. Meier, Carl Schmitt and Leo Strauss. <\/em>The Hidden Dialogue<\/em>, Chicago 1995; R. Skarzy\u0144ski, Oblicza dwudziestowiecznego konserwatyzmu: Carl Schmitt i Leo Strauss<\/em>, [w:] ten\u017ce, Od liberalizmu do totalitaryzmu<\/em>, t. I, Warszawa 1998; A. Wielomski, Leo Strauss i Carl Schmitt. Sp\u00f3r o \u017ar\u00f3d\u0142o konserwatyzmu<\/em>, [w:] ten\u017ce, Konserwatyzm mi\u0119dzy Atenami a Jerozolim\u0105. Szkice post-awerrroistyczne<\/em>, Chicago-Warszawa 2009, ss. 23-52.<\/p>\r\n

5<\/a><\/sup> Zob. R. Devigne, Recasting Conservatism: Oakeshott, Strauss and the Response to Postmodernism<\/em>, New Haven 1994.<\/p>\r\n

6<\/a><\/sup> Z nowszych prac mu po\u015bwi\u0119conych wymie\u0144my tu przynajmniej nast\u0119puj\u0105ce: Leo Strauss\u2019s Thought: Toward a Critical Engagement<\/em>, ed. A. Udoff, Boulder Colo. 1991; H. Bluhm, Die Ordnung der Ordnung: das politische Philosophieren von Leo Strauss<\/em>, Berlin 2002; D. Tanguay, Leo Strauss.<\/em> Une biographie intellectuelle<\/em>, Paris 2003; Th.L. Pangle, Leo Strauss: An Introduction to His Thought and Intellectual Legacy<\/em>, Baltimore 2006.<\/p>\r\n

7<\/a><\/sup> Za najciekawsze nale\u017cy uzna\u0107 studia nast\u0119puj\u0105cych autor\u00f3w: P. \u015apiewak, Filozofia jako utopia zrealizowana<\/em>, [w:] L. Strauss, Sokratejskie pytania<\/em>, Warszawa 1998, ss. 5-21; ten\u017ce, Filozofia i polityka. Uwagi o my\u015bli Leo Straussa<\/em>, [w:] Dziedzictwo greckie we wsp\u00f3\u0142czesnej filozofii<\/em>, red. P. K\u0142oczowski, Krak\u00f3w 2004, ss. 67-90; R. Piekarski, Filozofia a demokracja wedle Leo Straussa<\/em>, [w:] Filozofia a demokracja<\/em>, red. P.W. Juchacz, R. Koz\u0142owski, Pozna\u0144 2001, ss. 147-173; ten\u017ce, Leo Strauss jako krytyk demokracji<\/em>, \u201ePro Fide Rege et Lege\u201d 2008, nr 1(60), ss. 72-83; R. Skarzy\u0144ski, Leo Strauss i filozofia polityczna<\/em>, \u201ePro Fide Rege et Lege\u201d 2006, nr 1(54), ss. 12-16; D. Gawin, Leo Strauss – antyczny filozof i \u017cydowski m\u0119drzec<\/em>, \u201eTeologia Polityczna\u201d, nr 4\/2006-2007, ss. 57-60; P. Marczewski, \u0179yj\u0105c w cieniu wielkiego drzewa. Leo Strauss o sprawiedliwo\u015bci w tradycjach Aten i Jerozolimy<\/em>, tam\u017ce, ss. 345-354; M. Ruczaj, Leo Strauss i krytyka antropologii liberalnej<\/em>, \u201eChristianitas\u201d 2007, nr 31\/32, ss. 209-224; P. Nowak, Wprowadzenie<\/em> do: L. Strauss, J. Cropsey, Historia filozofii politycznej. Podr\u0119cznik<\/em>, przek\u0142ad zbiorowy, Warszawa 2010. Aktualny stan bada\u0144 w Polsce nad Straussem dokumentuje wydany w j\u0119zyku angielskim tom b\u0119d\u0105cy pok\u0142osiem mi\u0119dzynarodowej konferencji na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim: Modernity and what has been lost. Considerations on the Legacy of Leo Strauss<\/em>, P. Armada, A. G\u00f3rnisiewicz (eds.), Krak\u00f3w 2010.<\/p>\r\n

8<\/a><\/sup> Zob. R. Mordarski, Klasyczny racjonalizm polityczny w uj\u0119ciu Leo Straussa<\/em>, Bydgoszcz 2007.<\/p>\r\n

9<\/a><\/sup> Zob. J. Muravchik, The neoconservative Cabal<\/em>, \u201eCommentary\u201d, nr 116\/2003 [szerzej wspominamy o tym w ha\u015ble \u00abNeokonserwatyzm\u00bb, [w:] Encyklopedia \u201ebia\u0142ych plam\u201d<\/em>, t. XIII, Radom 2004, ss. 29-41].<\/p>\r\n

10<\/a><\/sup> Zob. G. Paraboschi, Leo Strauss e la destra Americana<\/em>, Roma 1993; S.B. Drury, Leo Strauss and the American Right<\/em>, New York 1997; Leo Strauss, The Straussians, and the American Regime<\/em>, ed. K. L. Deutsch and J.A. Murley, Lanham 1999; A. Norton, Leo Strauss and the Politics of American Empire<\/em>, New Haven 2004.<\/p>\r\n

11<\/a><\/sup> Children of Satan<\/em>, t. I-III, Leesburg 2004 [zob. te\u017c nasze has\u0142o \u00abSynarchizm\u00bb, [w:] Encyklopedia \u201ebia\u0142ych plam\u201d<\/em>, t. XVII, Radom 2006, ss. 39-47].<\/p>\r\n

12<\/a><\/sup> Reprezentatywnym przyk\u0142adem krytyki \u201epaleokonserwatywnej\u201d jest artyku\u0142 Paula Gottfrieda: Strauss and Straussians<\/em>, \u201eHumanitas\u201d, vol. XVIII\/2006, nr 1-2, ss. 26-30.<\/p>\r\n

13<\/a><\/sup> Zob. I.A. Piccinini, Una guida fedele. L\u2019influenza di Hermann Cohen sul pensiero di Leo Strauss<\/em>, Torino 2007.<\/p>\r\n

14<\/a><\/sup> Zob. A. Koj\u00c3\u00a8ve, Tyranny and Wisdom<\/em>, [w:] L. Strauss, On Tyranny – Revised and Expanded Edition<\/em>, Chicago 2000, ss. 135-176; A. Singh, Eros Turannos: Leo Strauss and Alexandre Koj\u00c3\u00a8ve Debate on Tyranny<\/em>, Lanham 2005.<\/p>\r\n

15<\/a><\/sup> H.V. Jaffa, The Conditions of Freedom. <\/em>Essays in Political Philosophy<\/em>, Baltimore 1987, s. 8.<\/p>\r\n

16<\/a><\/sup> W. Kendall, The Conservative Affirmation<\/em>, Chicago 1963, s. 260. Bardziej zdystansowan\u0105 ocen\u0119 z punktu widzenia \u201epaleokonserwatyst\u00f3w\u201d zob. w: J.P. East, Leo Strauss and American Conservatism<\/em>, \u201eModern Age\u201d, vol. 21 (Winter 1977), nr 1, ss. 1-19.<\/p>\r\n

17<\/a><\/sup> Przek\u0142ad angielski: Spinoza\u2019s Critique of Religion<\/em>, New York 1965.<\/p>\r\n

18<\/a><\/sup> Przek\u0142ad angielski: Philosophy and Law: Essays toward the Understanding of Maimonides and his Predecessors<\/em>, Philadelphia 1987.<\/p>\r\n

19<\/a><\/sup> Przek\u0142ad niemiecki: Hobbes politische Wissenschaft<\/em>, Berlin 1965.<\/p>\r\n

20<\/a><\/sup> Przek\u0142ad polski: O tyranii. Zawiera korespondencj\u0119 Strauss – Koj\u00c3\u00a8ve<\/em>, red. V. Gourevitch, M.S. Roth, prze\u0142. P. Armada, A. G\u00f3rnisiewicz, Krak\u00f3w 2009.<\/p>\r\n

21<\/a><\/sup> Jest to najwcze\u015bniej prze\u0142o\u017cona na j\u0119zyk polski ksi\u0105\u017cka Straussa; zob. Prawo naturalne w \u015bwietle historii<\/em>, prze\u0142. T. G\u00f3rski, Warszawa 1969.<\/p>\r\n

22<\/a><\/sup> Z tego okresu pochodzi r\u00f3wnie\u017c, zredagowana przeze\u0144 wraz z Cropseyem, monumentalna i s\u0142ynna History of Political Philosophy<\/em>, ed. Leo Strauss and Joseph Cropsey, Chicago 1963, 1988\u00b3 [przek\u0142ad polski: L. Strauss, J. Cropsey, Historia filozofii politycznej. Podr\u0119cznik<\/em>, przek\u0142ad zbiorowy, Warszawa 2010.<\/p>\r\n

23<\/a><\/sup> Prac dotycz\u0105cych \u017cydowskich korzeni my\u015bli Straussa jest niema\u0142o; zob. zw\u0142aszcza: Leo Strauss: Political Philosopher and Jewish Thinker<\/em>, ed. K. L. Deutsch i in., Lanham 1994; S.B. Smith, Reading Leo Strauss: Politics, Philosophy, Judaism<\/em>, Chicago 2006.<\/p>\r\n

24<\/a><\/sup> Zob. L. Strauss, Sokratejskie pytania. Eseje wybrane<\/em>, wyb\u00f3r i wst\u0119p P. \u015apiewak, prze\u0142. P. Maciejko, Warszawa 1998 [wyb\u00f3r ten zawiera nast\u0119puj\u0105ce eseje: \u201eO polityce Arystotelesa\u201d (On Aristotle\u2019s Politics<\/em>), \u201eCzym jest filozofia polityki?\u201d (What is Political Philosophy<\/em>), \u201ePrze\u015bladowanie i sztuka pisania\u201d (Persecution and the Art. of Writing<\/em>), \u201eJak studiowa\u0107 Traktat teologiczno-polityczny<\/em> Spinozy?\u201d (How to Study Spinoza\u2019s<\/em> Theologico-Political Treatise), \u201eNauka spo\u0142eczna i humanizm\u201d (Social Science and Humanism<\/em>), \u201ePost\u0119p czy powr\u00f3t?\u201d (Progress on Return<\/em>), \u201eRelatywizm\u201d (\u201eRelativism\u201d<\/em>) oraz \u201eWykszta\u0142cenie liberalne i odpowiedzialno\u015b\u0107\u201d (Liberal Education and Responsability<\/em>)].<\/p>\r\n

25<\/a><\/sup> Inny przek\u0142ad tego eseju to: Czym jest filozofia polityki?<\/em>, prze\u0142. R. Piekarski, H. Leszczy\u0144ski, [w:] Czym jest filozofia polityki?<\/em>, red. R. Piekarski, Gda\u0144sk 1999, ss. 17-37, a we fragmencie: Trzy fale nowo\u017cytno\u015bci<\/em>, prze\u0142. W. Madej, \u201eRes Publica\u201d 1988, nr 11(17), ss. 15-24.<\/p>\r\n

26<\/a><\/sup> Zob. Korespondencja mi\u0119dzy Straussem a L\u00f6withem<\/em>, \u201eArka\u201d 1991, nr 32(2), ss. 48-55; obszerniejszy wyb\u00f3r ukaza\u0142 si\u0119 ostatnio: K. L\u00f6with, L. Strauss, Listy<\/em>, prze\u0142. A. G\u00f3rnisiewicz, P. Armada, \u201eKronos\u201d 2010, nr 2(13), ss. 183-199, wraz z komentarzem – P. Armada, Leo Strauss i przezwyci\u0119\u017cenie nowoczesno\u015bci<\/em>, tam\u017ce, ss. 200-203.<\/p>\r\n

27<\/a><\/sup> Zob. L. Strauss, Dlaczego pozostajemy \u017bydami? Czy \u017cydowska wiara i historia wci\u0105\u017c do nas przemawiaj\u0105?<\/em>, prze\u0142. K. Wigura-Kuisz, \u201eTeologia Polityczna\u201d, nr 4\/2006-2007, ss. 68-95.<\/p>\r\n

28<\/a><\/sup> Zob. ten\u017ce, Czym jest edukacja liberalna?<\/em>, prze\u0142. \u0141. Dominiak, \u201eDialogi Polityczne\u201d, nr 7\/2007, ss. 19-25.<\/p>\r\n

29<\/a><\/sup> Nie chcemy przez to sugerowa\u0107, \u017ce filozofia polityczna Straussa mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 czym\u015b w rodzaju \u201eideologii partyjnej\u201d Platformy Obywatelskiej. By\u0142oby to zreszt\u0105 trudne, zwa\u017cywszy raczej nieskomplikowane umys\u0142y lider\u00f3w tej partii. Poza tym, klasyczny racjonalizm, tak\u017ce w uj\u0119ciu Straussa, ma si\u0119 zupe\u0142nie nijak do ideologii \u201egda\u0144skiego liberalizmu\u201d. Publikacje Straussa i o Straussie na \u0142amach Przegl\u0105du Politycznego<\/em> nale\u017ca\u0142oby wi\u0119c traktowa\u0107 jako do\u015b\u0107 osobliw\u0105 ciekawostk\u0119; by\u0107 mo\u017ce te\u017c jako wyraz gor\u0105czkowego poszukiwania intelektualnego \u201esznytu\u201d i przeciwwagi dla koncepcji \u201epolskiego republikanizmu\u201d, rozwijanych przez intelektualist\u00f3w sympatyzuj\u0105cych z Prawem i Sprawiedliwo\u015bci\u0105.<\/p>\r\n

30<\/a><\/sup> Zob. L. Strauss, Tukidydes albo o sensie historii politycznej<\/em>, prze\u0142. \u0141. Sommer, \u201ePrzegl\u0105d Polityczny\u201d, nr 84\/2007, ss. 157-170.<\/p>\r\n

31<\/a><\/sup> Zob. ten\u017ce, Machiavelli<\/em>, prze\u0142. A. Lipszyc, \u201ePrzegl\u0105d Polityczny\u201d, nr 87\/2008, ss. 123-133.<\/p>\r\n

32<\/a><\/sup> Zob. ten\u017ce, Miasto i cz\u0142owiek<\/em>, prze\u0142. M. Warcha\u0142a, tam\u017ce, ss. 163-168.<\/p>\r\n

33<\/a><\/sup> Zob. ten\u017ce, Refleksje<\/em>, prze\u0142. P. Marczewski, \u201ePrzegl\u0105d Polityczny\u201d, nr 84\/2007, ss. 136-137.<\/p>\r\n

34<\/a><\/sup> Zob. ten\u017ce, Czego nas uczy teoria polityczna<\/em>, prze\u0142. M. Warcha\u0142a, \u201ePrzegl\u0105d Polityczny\u201d, nr 87\/2008, ss. 150-158.<\/p>\r\n

35<\/a><\/sup> Zob. ten\u017ce, Przypadek Niemiec. Reedukacja pa\u0144stw osi w kwestii \u017cydowskiej<\/em>, prze\u0142. M. Warcha\u0142a, tam\u017ce, ss. 158-162.<\/p>\r\n

36<\/a><\/sup> Zob. Mistrz Leo Strauss<\/em> [P. Armada, Przywr\u00f3ci\u0107 \u015bciany \u015bwiata<\/em>; M. Lilla, Leo Strauss Europejczyk<\/em>; W.J. Dannhauser, Na powr\u00f3t sta\u0107 si\u0119 naiwnym<\/em>; J. Cropsey, M. Przychodzie\u0144, Byli\u015bmy sobie przeznaczeni<\/em>; S. Rosen, Leo Strauss w Chicago<\/em>], \u201ePrzegl\u0105d Polityczny\u201d, nr 84\/2007, ss. 115-154; Dzie\u0142o Leo Straussa<\/em> [W. Kristol, S. Lenzner, O co chodzi\u0142o Leo Straussowi?<\/em>; N. Tarcov, M. Przychodzie\u0144, Powt\u00f3rka z filozofii polityki<\/em>; N. Tarcov, Prawdziwy Leo Strauss<\/em>], \u201ePrzegl\u0105d Polityczny\u201d, nr 87\/2008, ss. 113-149.<\/p>\r\n

37<\/a><\/sup> Zob. L. Strauss, Uwagi do <\/em>Poj\u0119cia polityczno\u015bci Carla Schmitta<\/em>, prze\u0142. P. Graczyk i B. Ku\u017aniarz, \u201eKronos\u201d, nr 3\/2008, ss. 58-73.<\/p>\r\n

38<\/a><\/sup> Zob. D. Janssens, Stare szaty filozofa: Leo Strauss o filozofii i poezji<\/em>, prze\u0142. A. G\u00f3rnisiewicz, \u201eKronos\u201d 2010, nr 2(13), ss. 204-214.<\/p>\r\n

39<\/a><\/sup> Zob. H. Meier, Dlaczego Leo Strauss? Cztery odpowiedzi i jedno rozwa\u017canie na temat po\u017cytk\u00f3w i szkodliwo\u015bci szko\u0142y dla \u017cycia filozoficznego<\/em>, prze\u0142. P. Armada, \u201eKronos\u201d 2010, nr 2(13), ss. 215-225.<\/p>\r\n

40<\/a><\/sup> Zob. J.G. Gunnell, Political Theory and Politics. <\/em>The Case of Leo Strauss<\/em>, \u201ePolitical Theory\u201d, vol. 13 (August 1985), nr 3, ss. 339-361.<\/p>\r\n

41<\/a><\/sup> L. Strauss, Czym jest filozofia polityki?<\/em>, [w:] Sokratejskie pytania\u2026<\/em>, s. 69.<\/p>\r\n

42<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 68.<\/p>\r\n

43<\/a><\/sup> Ten\u017ce, The City and Man<\/em>, Chicago 1964, ss. 7-8.<\/p>\r\n

44<\/a><\/sup> Na temat krytyki pozytywizmu i wsp\u00f3\u0142czesnej nauki o polityce u Straussa zob. N. Behnegar, Leo Strauss, Max Weber, and the Scientific Study of Politics<\/em>, Chicago 2003.<\/p>\r\n

45<\/a><\/sup> Zob. K. Green, Jew and Philosopher – The Return to Maimonides in the Jewish Thought of Leo Strauss<\/em>, Albany 1993.<\/p>\r\n

46<\/a><\/sup> Zob. C. Pelluchon, Leo Strauss: une autre raison d\u2019autres Lumi\u00c3\u00a8res. Essai sur la crise de la rationalit\u00c3\u00a9 contemporaine<\/em>, Paris 2005.<\/p>\r\n

47<\/a><\/sup> Zob. A. Caranfa, Machiavelli Rethought: A Critique of Strauss\u2019s Machiavelli<\/em>, Washington D.C. 1978; K.A. Sorensen, Discourses on Strauss: Revelation and Reason in Leo Strauss and His Critical Study of Machiavelli<\/em>, Washington D.C. 2006.<\/p>\r\n

48<\/a><\/sup> Zob. W. Dallmayr, Strauss and the \u201eMoral Basis\u201d of Thomas Hobbes<\/em>, \u201eF\u00fcr Rechts-und Socialphilosophie\u201d, vol. 52\/1996, ss. 25-66; M. Oakeshott, Leo Strauss o Hobbesie<\/em>, prze\u0142. M. Polakowski, \u201eDialogi Polityczne\u201d, nr 12\/2009, ss. 85-98; P. Armada, Fala Hobbesa: autor \u201eLewiatana\u201d w uj\u0119ciu Leo Straussa<\/em>, tam\u017ce, ss. 67-84.<\/p>\r\n

49<\/a><\/sup> Zob. L. Lampert, Leo Strauss and Nietzsche<\/em>, Chicago 1996.<\/p>\r\n

50<\/a><\/sup> Zob. The Crisis of Liberal Democracy. A Straussian Perspective<\/em>, ed. K. L. Deutsch and W. Soffer, Albany 1987.<\/p>\r\n

51<\/a><\/sup> Zob. A. Momigliano, Hermeneutics and Classical Political Thought in Leo Strauss<\/em>, [w:] Essays on Ancient and Modern Judaism<\/em>, Chicago 1994, ss. 178-189.<\/p>\r\n

52<\/a><\/sup> Zob. M.S. Kochin, Morality, Nature, and Esotericism in Leo Strauss\u2019s „Persecution and the Art of Writing\u201d<\/em>, „Review of Politics\u201d 64, nr 2 (Spring 1998), ss. 261-283.<\/p>\r\n

53<\/a><\/sup> Zob. Leo Strauss and Judaism. <\/em>Jerusalem<\/em> and <\/em>Athens<\/em> Critically Revisited<\/em>, ed. D. Novak, Lanham 1996; A. Bouganim, Leo Strauss. Ath\u00c3\u00a8nes et J\u00c3\u00a9rusalem<\/em>, Paris 1999; D. Janssens, Between <\/em>Athens<\/em> and Jerusalem. Philosophy, Prophecy, and Politics in Leo Strauss\u2019s Early Thought<\/em>, Albany 2008.<\/p>\r\n

54<\/a><\/sup> Zob. H. Meier, Leo Strauss and the Theologico-Political Problem<\/em>, New York 2006.<\/p>\r\n

55<\/a><\/sup> Zob. zw\u0142aszcza klasyczny ju\u017c przyk\u0142ad bezpardonowego ataku (z pozycji lewicowo-liberalnych) Shadii Drury: The Political Ideas of Leo Strauss<\/em>, New York 1988 (nowe wydanie: The Political Ideas of Leo Strauss. <\/em>Updated Edition with a New Introduction by the Author<\/em>, New York 2005; rec. Z. Janowski, Filozoficzna pornografia i jej wr\u00f3g<\/em>, \u201eArka\u201d 1991, nr 36(6), ss. 126-131), a tak\u017ce: S. Holmes, Strauss: Prawdy tylko dla filozof\u00f3w<\/em>, [w:] ten\u017ce, Anatomia antyliberalizmu<\/em>, prze\u0142. J. Szacki, Krak\u00f3w 1998, ss. 95-130.<\/p>\r\n

56<\/a><\/sup> Zob. K.H. Green, Jew and Philosopher\u2026<\/em>, ss. 26-27.<\/p>\r\n

57<\/a><\/sup> Katolickie spojrzenie na my\u015bl straussowsk\u0105 odnale\u017a\u0107 mo\u017cna w: F.D. Wilhelmsen, Jaffa, the School of Strauss, and the Christian Tradition<\/em>, [w:] ten\u017ce, Christianity and Political Philosophy<\/em>, Athens 1978, ss. 209-225; J.V. Schall, Revelation, Reason and Politics: Catholic Reflexions on Strauss<\/em>, \u201eGregorianum\u201d, vol. 62\/1981, nr 2, ss. 349-366, nr 3, ss. 467-497.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"I w Stanach Zjednoczonych, gdzie sp\u0119dzi\u0142 najbardziej tw\u00f3rcz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia, tworz\u0105c szko\u0142\u0119 z rzadko spotykan\u0105 ilo\u015bci\u0105 uczni\u00f3w, i w Polsce, gdzie jest ju\u017c od dawna i z uwag\u0105 czytany, Leo Strauss ma status szczeg\u00f3lny i poniek\u0105d ambiwalentny. Z jednej strony, cieszy si\u0119 on ogromn\u0105 estym\u0105, jako jeden z najwa\u017cniejszych obro\u0144c\u00f3w i odnowicieli klasycznego (przedo\u015bwieceniowego) racjonalizmu […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[35],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/35912"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=35912"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/35912\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=35912"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=35912"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=35912"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}