O \u015bwicie 30 grudnia 1942 roku Niemcy zaatakowali wie\u015b Wojda. We wsi stacjonowa\u0142a I kompania Kadrowa kompania Batalion\u00f3w Ch\u0142opskich w sile 3 pluton\u00f3w (140 \u017co\u0142nierzy) oraz z oddzia\u0142 radzieckich partyzant\u00f3w p\u0142k Wasyla Wo\u0142odina – utworzony z uciekinier\u00f3w z oboz\u00f3w jenieckich (37 \u017co\u0142nierzy). Na to partyzanckie zgrupowanie uderzyli Niemcy z trzech stron. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 kilkunastogodzinny b\u00f3j zwany bitw\u0105 po Wojd\u0105. Walka trwa\u0142a od \u015bwitu do zmroku. Partyzanci kilkakrotnie odparli silne ataki niemieckie, zadaj\u0105c Niemcom du\u017ce straty. Wieczorem I kompania Kadrowa kompania BCh przebi\u0142a si\u0119 lasy zwierzynieckie. Niemcy wkroczyli do Wojdy, spalili wie\u015b i rozstrzelali 11 mieszka\u0144c\u00f3w. Ale nie uda\u0142o im si\u0119 zniszczy\u0107 zgrupowania BCh. W czasie bitwy Niemcy stracili 20 zabitych i 30 rannych \u017candarm\u00f3w, przy stratach w\u0142asnych 6 partyzant\u00f3w BCh i 2 radzieckich. Kilku partyzant\u00f3w odnios\u0142o rany.<\/p>\r\n
Walki pod Wojd\u0105 by\u0142y pierwszymi w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej walkami partyzant\u00f3w z okupantem o charakterze regularnej bitwy. Dlatego s\u0142usznie nosz\u0105 nazw\u0119 BITWY pod Wojd\u0105. By\u0142 to pocz\u0105tek powstania zamojskiego. Najd\u0142u\u017cszego polskiego powstania i jednego z najbardziej zajad\u0142ych, kt\u00f3re trwa\u0142o a\u017c do samego tzw. \u201ewyzwolenia\u201d w lecie 1944 roku, a wi\u0119c ponad p\u00f3\u0142tora roku, albo 20 miesi\u0119cy, i w kt\u00f3rym bra\u0142o udzia\u0142 ponad 22 tys. partyzant\u00f3w.<\/p>\r\n
1 lutego 1943 roku stoczona zosta\u0142a najwi\u0119ksza bitwa pierwszej fazy powstania zamojskiego – bitwa pod Zaborecznem. Oko\u0142o 250 \u017co\u0142nierzy BCh pod dow\u00f3dztwem kpt. Franciszka Bart\u0142omowicza (ps. \u201eGrzmot\u201d) odpar\u0142o atak dwukrotnie silniejszych i doskonale uzbrojonych niemieckich \u017candarm\u00f3w z I Zmechanizowanego Batalionu \u0179andarmerii. Bitwa zako\u0144czy\u0142a si\u0119 ca\u0142kowitym zwyci\u0119stwem polskich partyzant\u00f3w z BCh. Walka trwa\u0142a do zmroku, gdy Niemcy si\u0119 wycofali. Polscy partyzanci oparli wszystkie ataki Niemc\u00f3w, przy niewielki stratach w\u0142asnych zabijaj\u0105c oko\u0142o 110 \u017candarm\u00f3w. Po bitwie Niemcy za\u017c\u0105dali dostarczenia ponad 100 trumien, st\u0105d znamy straty niemieckie. Wie\u015b Zaboreczno ocala\u0142a – nie zosta\u0142a spalona i wysiedlona, jak zak\u0142ada\u0142 plan Niemc\u00f3w. Wtedy, pierwszy raz, niemiecki dow\u00f3dca w raporcie u\u017cy\u0142 s\u0142owa: powstanie na okre\u015blenie tego, co si\u0119 dzia\u0142o na Zamojszczy\u017anie. Tylko w lutym 1943 roku na Zamojszczy\u017anie w zgrupowaniach walczy\u0142o kilka tysi\u0119cy partyzant\u00f3w, nie licz\u0105c licznych oddzia\u0142\u00f3w samoobrony.<\/p>\r\n
By\u0142a to walka o \u017cycie, o przetrwanie polskiej (ch\u0142opskiej) spo\u0142eczno\u015bci na Zamojszczy\u017anie. Pod koniec 1942 roku, po wymordowaniu ludno\u015bci \u017cydowskiej na terenach Zamojszczyzny czy Lubelszczyzny, \u00a0Niemcy przyst\u0105pili do realizacji tzw. Wielkiego Planu (niem.\u00a0Grosse Planung<\/em>), b\u0119d\u0105cego cz\u0119\u015bci\u0105 Generalnego Planu Wschodniego. Plan zak\u0142ada\u0142a stworzenie niemieckiej strefy osiedlenia, na pierwszy ogie\u0144 posz\u0142a nieszcz\u0119sna Zamojszczyzna. Niemieckie jednostki wojskowe i policyjne otacza\u0142y polskie wsie, ludno\u015b\u0107\u00a0sp\u0119dzano do miejsc koncentracji i podawano selekcji: cze\u015b\u0107 dzieci przeznaczano na zniemczenie, inni trafiali na roboty jako niewolnicy Rzeszy, cz\u0119sto ch\u0142opi trafiali do oboz\u00f3w koncentracyjnych np. na Majdanku, oporni byli mordowani na miejscu. Miejsce polskich ch\u0142op\u00f3w zajmowali niemieccy osiedle\u0144cy np. z Besarabii.<\/p>\r\n Niemcy powtarzali scenariusz prze\u0107wiczony z wielkim powodzeniem na \u017bydach. Planowali wysiedli\u0107 b\u0105d\u017a\u00a0wymordowa\u0107 Polak\u00f3w, jak to wcze\u015bniej uczynili z \u017bydami. Ale trafi\u0142a kosa na kamie\u0144. Polacy ani my\u015bleli podda\u0107 si\u0119 i i\u015b\u0107 bezwolnie na rze\u017a jak \u017bydzi. Zamojszczyzna stan\u0119\u0142a w ogniu. Ale ziemia pod stopami pali\u0142a si\u0119 nie tylko Polakom ale i Niemcom. Powsta\u0142y i mno\u017cy\u0142y si\u0119 jak grzyby po deszczu oddzia\u0142y partyzanckie, praca ca\u0142ej prowincji zosta\u0142a sparali\u017cowana przez walki i akcje dywersyjne. Dostawy kontyngentowe zamar\u0142y. Polacy, a dok\u0142adnie ci, tak dla wielu obrzydli, polscy ch\u0142opi zaciekle walczyli we wsiach i\u00a0w lasach, na drogach i liniach kolejowych. Ch\u0142opi woleli spali\u0107 swoje domy i uciec do lasu ni\u017c odda\u0107 je Niemcom. Na zasiedlone przez niemieckich kolonist\u00f3w wsie spada\u0142y akcje odwetowe. Partyzanci palili je razem z obro\u0144cami. Niemieccy w\u0142odarze musieli ze zgroza przyzna\u0107, ze nie s\u0105 w stanie zapewni\u0107 bezpiecze\u0144stwa ani osadnikom, ani \u017cadnym Niemcom w ca\u0142ej prowincji.<\/p>\r\n Polacy zachowali si\u0119 ca\u0142kowicie odmienne od \u017byd\u00f3w. Na tym samym terenie rok wcze\u015bniej \u017bydzi poszli na \u015bmier\u0107 bez oporu, Polacy podj\u0119li walk\u0119. Niemcy nie mogli wyj\u015b\u0107 ze zdziwienia. Po bitwie pod Zaborecznem Niemcy czasowo zawiesili wielk\u0105 akcj\u0119 wysiedle\u0144cz\u0105. Czasowo, bo latem 1943 roku walki rozgorzej\u0105 na nowo. Tym razem Niemcy pos\u0142u\u017c\u0105 si\u0119 Ukrai\u0144cami. Rami\u0119 w rami\u0119 z UPA i ukrai\u0144sk\u0105 policj\u0105 ponownie uderz\u0105 na polskie wsie. Zamojszczyna zn\u00f3w sp\u0142ynie krwi\u0105. Walki trwa\u0107 b\u0119d\u0105 nieprzerwanie a\u017c do lata 1944 roku, nadej\u015bcia Armii Czerwonej.<\/p>\r\n