{"id":35406,"date":"2011-03-29T23:38:44","date_gmt":"2011-03-30T04:38:44","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=35406"},"modified":"2011-03-29T15:43:30","modified_gmt":"2011-03-29T20:43:30","slug":"o-podatkach-rynku-konserwatyzmie-i-prawicy-adam-tomasz-witczak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=35406","title":{"rendered":"O podatkach, rynku, konserwatyzmie i prawicy – Adam Tomasz Witczak<\/em>"},"content":{"rendered":"

Podatki powszechnie uwa\u017cane s\u0105 we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie za zjawisko je\u015bli nie wprost dobre, po\u017cyteczne i w\u0142a\u015bciwe, to przynajmniej za co\u015b by\u0107 mo\u017ce nieprzyjemnego, ale niestety koniecznego, nieuchronnego i oczywistego. W praktyce okazuje si\u0119, \u017ce w g\u0142\u00f3wnym nurcie (rynsztoku) debaty politycznej w \u201erozwini\u0119tych krajach Zachodu\u201d nie tylko nie pr\u00f3buje si\u0119 podwa\u017ca\u0107 samej zasadno\u015bci pobierania podatk\u00f3w i innych danin przez pa\u0144stwo (co by\u0142oby jeszcze zrozumia\u0142e), ale wr\u0119cz uwa\u017ca si\u0119 za nienaruszalny pewien mi\u0142o\u015bciwie panuj\u0105cy model regulowania tych \u015bwiadcze\u0144. Innymi s\u0142owy, mo\u017cna si\u0119 jeszcze spiera\u0107 o wysoko\u015b\u0107 stawki VAT i akcyzy, o zakres fundowanej z bud\u017cetu opieki spo\u0142ecznej, o wysoko\u015bci prog\u00f3w podatku dochodowego (a nawet sugerowa\u0107 nie\u015bmia\u0142o podatek liniowy) – ale wszelkie pr\u00f3by podwa\u017cania samych fundament\u00f3w systemu, a wi\u0119c np. pomys\u0142 zniesienia obowi\u0105zku ubezpiecze\u0144 spo\u0142ecznych, likwidacji procentowego podatku od dochodu (i zast\u0105pienia go np. pog\u0142\u00f3wnym rycza\u0142tem) – kwitowane s\u0105 b\u0105d\u017a oburzeniem, b\u0105d\u017a pustym \u015bmiechem, kt\u00f3remu towarzyszy uniwersalny argument machni\u0119cia r\u0119k\u0105 i stwierdzenia: \u201eDrogi panie, nigdzie w \u015bwiecie\u2026\u201d. Kto kiedykolwiek widzia\u0142 telewizyjny wyst\u0119p Janusza Korwin-Mikkego czy jak\u0105kolwiek dyskusj\u0119 z udzia\u0142em przedstawicieli Unii Polityki Realnej skonfrontowanych z przedstawicielami innych ugrupowa\u0144, ten wie o czym mowa.<\/p>\r\n

Poza mainstreamem sprawa wygl\u0105da czasami nieco inaczej, ale kto w og\u00f3le wychodzi poza mainstream? Faktem jest te\u017c, \u017ce z rozmaitych \u017ar\u00f3de\u0142 dobiegaj\u0105 nas g\u0142osy m\u00f3wi\u0105ce, i\u017c \u201eby\u0107 mo\u017ce podatki rzeczywi\u015bcie s\u0105 obecnie zbyt wysokie\u201d, niemniej jednak \u201ep\u0142aci\u0107 trzeba\u201d, gwoli praworz\u0105dno\u015bci i uczciwo\u015bci. Co\u015b podobnego s\u0142yszymy np. odno\u015bnie do \u201epiractwa\u201d i tzw. \u201ew\u0142asno\u015bci intelektualnej\u201d, ale tak\u017ce i innych zjawisk. Niekt\u00f3rzy wypowiadaj\u0105 takie stwierdzenia kieruj\u0105c si\u0119 niew\u0105tpliwie dobr\u0105 wol\u0105 i ch\u0119ci\u0105 bycia dobrymi obywatelami (w szczeg\u00f3lno\u015bci tyczy si\u0119 to \u015brodowisk katolickich), zapominaj\u0105 jednak o tym, \u017ce zar\u00f3wno wysoko\u015b\u0107 obecnych obci\u0105\u017ce\u0144, jak i ich przeznaczenie oraz liczba dziedzin \u017cycia, kt\u00f3re s\u0105 mniej lub bardziej kontrolowane czy regulowane przez pa\u0144stwo – przekraczaj\u0105 wszelkie normy przyzwoito\u015bci. Zbyt cz\u0119sto pami\u0119ta si\u0119 tu o konserwatywnych nakazach wstrzymywania si\u0119 przed rewolucj\u0105, zbyt cz\u0119sto k\u0142adzie si\u0119 nacisk na konieczno\u015b\u0107 \u201eprzyk\u0142adnego \u017cycia w ramach spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d – zbyt rzadko porusza si\u0119 natomiast kwesti\u0119 w\u0142asno\u015bci i tego, czy przypadkiem w pewnym momencie obci\u0105\u017cenia podatkowe nie staj\u0105 si\u0119 po prostu ordynarnym zamachem na ni\u0105 – kradzie\u017c\u0105, przed kt\u00f3r\u0105 wolno i nale\u017cy si\u0119 broni\u0107 tak samo, jak przed ka\u017cd\u0105 inn\u0105. Swoj\u0105 drog\u0105, ju\u017c samo tylko przyjrzenie si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnym pa\u0144stwom z niekt\u00f3rych punkt\u00f3w widzenia (cho\u0107by np. legitymistycznego czy w og\u00f3lno\u015bci monarchistycznego) stawia pod znakiem zapytania wiarygodno\u015b\u0107 i legalno\u015b\u0107 ich w\u0142adz i nasuwa pytania o to, w jaki w\u0142a\u015bciwie spos\u00f3b odr\u00f3\u017cni\u0107 \u201edemokratycznie wybrany rz\u0105d\u201d od bandy zb\u00f3jc\u00f3w. W praktyce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi nie zajmuje si\u0119 tego typu rozwa\u017caniami, uznaj\u0105c je za domen\u0119 nawiedzonych buntownik\u00f3w z jakichkolwiek kr\u0119g\u00f3w (nacjonalistycznych, konserwatywnych, libertaria\u0144skich, anarchistycznych), tak jakby pewne pozory – np. to, \u017ce jeszcze \u201enie bij\u0105, nie morduj\u0105\u201d, \u017ce \u201eda si\u0119 \u017cy\u0107\u201d i \u017ce \u201ejako\u015b to si\u0119 kr\u0119ci\u201d – mia\u0142y najwi\u0119ksze znaczenie.<\/p>\r\n

Przeci\u0119tny mieszkaniec Polski czy innego nowoczesnego pa\u0144stwa nie zdaje sobie nawet sprawy z tego, jak wiele jest takich dziedzin \u017cycia, kt\u00f3re wcale niekoniecznie musz\u0105 by\u0107 regulowane przez opresyjny rz\u0105d i kt\u00f3re przez wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 historii albo w og\u00f3le nie by\u0142y domen\u0105 jakiegokolwiek przymusu, albo podlega\u0142y czy to samorz\u0105dom, czy Ko\u015bcio\u0142owi, czy jeszcze innym instytucjom (cechom, gildiom lub po prostu rodzinom). Dla wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka czym\u015b oczywistym jest istnienie ujednoliconego prawa na terenie ca\u0142ego kraju, kontrolowane przez pa\u0144stwo szkolnictwo, rozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa, r\u00f3wno\u015b\u0107 obywateli wobec prawa, istnienie podatku dochodowego i obowi\u0105zkowego ubezpieczenia emerytalnego, \u201egwarantowanego\u201d przez pa\u0144stwo. Wszelka inna wizja spo\u0142ecze\u0144stwa, bynajmniej nie \u201eliberalnego\u201d, ale po prostu zdecentralizowanego, r\u00f3\u017cnorodnego, religijnego, konserwatywnego – jest mu najzupe\u0142niej obca. Pewne zjawiska przyjmuje si\u0119 za pewnik. Mo\u017cna dokonywa\u0107 ma\u0142ych, prywatnych \u201ebuncik\u00f3w\u201d (\u201eprzekrocz\u0119 pr\u0119dko\u015b\u0107, bo dopuszczalna jest absurdalnie niska\u201d, \u201eprzejd\u0119 na czerwonym, bo ile\u017c mo\u017cna czeka\u0107\u201d, \u201enie zarejestruj\u0119 w urz\u0119dzie faktu, \u017ce udzielam korepetycji\u201d, \u201ena dysku chowam mp3\u201d, \u201enie puszcz\u0119 dziecka na te zboczone lekcje wychowania seksualnego\u201d etc.), ale rzadko kiedy przybiera to wymiar \u201eideologiczny\u201d, ca\u0142o\u015bciowy, czasami przybiera nawet paradoxalne formy w rodzaju \u201ewyj\u0105tkowo zrobi\u0119 po swojemu, ale og\u00f3lnie to uwa\u017cam, \u017ce takie przepisy s\u0105 potrzebne\u201d.<\/p>\r\n

Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, wiele rzeczy w systemie panuj\u0105cym obecnie w \u201erozwini\u0119tych krajach Zachodu\u201d, systemie \u201edemoliberalnym\u201d, przyjmuje si\u0119 niejako \u201ena wiar\u0119\u201d, albo te\u017c na zasadzie \u201ezdrowego rozs\u0105dku\u201d (zw\u0142aszcza, gdy tyczy si\u0119 to zjawisk obecnych tak\u017ce w innych ustrojach). A zatem rozmaite pr\u00f3by pytania \u201ea dlaczego?\u201d pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej zbija si\u0119 wyra\u017conym wprost lub po\u015brednio stwierdzeniem \u201eto po prostu oczywiste, trudno \u017ceby by\u0142o inaczej, co tu jeszcze mo\u017cna t\u0142umaczy\u0107?\u201d. Rzecz jasna, taka argumentacja ze swej natury nie jest zbyt mocna.<\/p>\r\n

Tomasz Sommer, publicysta \u201eNajwy\u017cszego Czasu!\u201d, w swojej xi\u0105\u017cce \u201eCzy mo\u017cna usprawiedliwi\u0107 podatki?\u201d postanowi\u0142 rozprawi\u0107 si\u0119 z jednym, konkretnym zagadnieniem. Publikacja jest prac\u0105 doktorsk\u0105 p. Sommera, napisan\u0105 pod kierunkiem prof. Jadwigi Staniszkis. Z tego powodu nie jest to pozycja stricte <\/em>\u201epopularna\u201d i przejawia pewne cechy \u201esurowego\u201d wywodu naukowego. Nie nale\u017cy zatem spodziewa\u0107 si\u0119 ze strony autora mistrzowskich piruet\u00f3w stylistycznych, rewolucyjnego patosu, pikantnych anegdot i podobnych efekt\u00f3w specjalnych. Nie znaczy to, \u017ce xi\u0105\u017cka nie jest przyst\u0119pna, niemniej nale\u017cy czyta\u0107 j\u0105 uwa\u017cnie.<\/p>\r\n

Tomasz Sommer atakuje je\u015bli nie podatki jako takie, to przynajmniej modele opodatkowania funkcjonuj\u0105ce we wsp\u00f3\u0142czesnych pa\u0144stwach o ustroju \u201edemokratyczno-liberalnym\u201d. Jego g\u0142\u00f3wne \u201ezagranie\u201d polega na wykorzystaniu do tego celu w\u0142asnej broni tego\u017c ustroju – a mianowicie jego filozoficznej podbudowy, jak\u0105 s\u0105 \u201eprawa cz\u0142owieka\u201d. Dodatkowo poddaje te\u017c podatki testowi wed\u0142ug kryteri\u00f3w \u201echrze\u015bcija\u0144skich\u201d. Umy\u015blnie s\u0142owo to uj\u0105\u0142em w cudzys\u0142\u00f3w, poniewa\u017c mo\u017cna mie\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci co do tego, czy \u00f3w test jest przeprowadzony rzetelnie. Nie twierdz\u0119 bynajmniej, \u017ce Sommer wyci\u0105ga b\u0142\u0119dne wnioski, ani te\u017c, \u017ce dopuszcza si\u0119 manipulacji analizowanymi materia\u0142ami \u017ar\u00f3d\u0142owymi – odnosz\u0119 si\u0119 jedynie do faktu, \u017ce wzi\u0105\u0142 pod uwag\u0119 niewielk\u0105 liczb\u0119 tych\u017ce materia\u0142\u00f3w, to znaczy tylko Bibli\u0119, a w\u0142a\u015bciwie te jej fragmenty, kt\u00f3re bezpo\u015brednio poruszaj\u0105 temat podatk\u00f3w. Oczywi\u015bcie autor sam si\u0119 do tego przyznaje, co jednak nie zmienia faktu, \u017ce nasuwaj\u0105 si\u0119 tu dwie zasadniczne w\u0105tpliwo\u015bci. Pierwsza tyczy si\u0119 samodzielnego interpretowania Pisma \u015awi\u0119tego przez niezale\u017cnego, \u015bwieckiego badacza i wyci\u0105gania st\u0105d wniosk\u00f3w na tematy spo\u0142eczne i polityczne (co nasuwa brzydkie skojarzenia z protestantyzmem). Druga w\u0105tpliwo\u015b\u0107 wi\u0105\u017ce si\u0119 z faktem, \u017ce nauczanie katolickie, oficjalna doktryna Ko\u015bcio\u0142a – to znacznie wi\u0119cej ni\u017ali tylko Biblia, dochodzi jeszcze przecie\u017c ca\u0142y \u0142adunek Tradycji i r\u00f3\u017cnorakich dokument\u00f3w ko\u015bcielnych, takich jak np. encykliki papieskie. W tym kontek\u015bcie do\u015b\u0107 ubogo wypada wnioskowanie na temat relacji \u201echrze\u015bcija\u0144stwo – podatki\u201d tylko w oparciu o Stary i Nowy Testament – i a\u017c prosi si\u0119 o g\u0142\u0119bsz\u0105 analiz\u0119, uwzgl\u0119dniaj\u0105c\u0105 cho\u0107by pisma papie\u017cy dotycz\u0105ce takich spraw jak sens istnienia pa\u0144stwa, warunki pos\u0142usze\u0144stwa i niepos\u0142usze\u0144stwa w\u0142adzy, w\u0142a\u015bciwy ustr\u00f3j gospodarczy, wysoko\u015b\u0107 i zakres obci\u0105\u017ce\u0144 podatkowych, zobowi\u0105zania poddanych (obywateli) i rz\u0105dz\u0105cych etc. Nie twierdz\u0119 przy tym, \u017ce taka analiza zmieni\u0142aby ko\u0144cowe wnioski autora na temat biblijnego i chrze\u015bcija\u0144skiego postrzegania podatk\u00f3w. Tezy te brzmi\u0105 m.in. nast\u0119puj\u0105co: W przypadku podatk\u00f3w stricte pa\u0144stwowych, s\u0105 one traktowane przez Pismo \u015awi\u0119te jako co\u015b w rodzaju dopustu Bo\u017cego, kt\u00f3rych czasem trzeba znosi\u0107, cho\u0107 lepiej nie szuka\u0107 dla niego usprawiedliwienia. <\/em>(\u2026) Podatki <\/em>(\u2026) s\u0105 bowiem oceniane przez pryzmat przykazania <<nie kradnij>>. A nieusprawiedliwione odbieranie obywatelom ich w\u0142asno\u015bci przez pa\u0144stwo jest kradzie\u017c\u0105. <\/em>(\u2026) Jezus Chrystus twierdzi, \u017ce podatek \u015bci\u0105gany od niego jest nienale\u017cny, ale jednocze\u015bnie decyduje si\u0119 go zap\u0142aci\u0107, by nie wprowadza\u0107 poborc\u00f3w w zamieszanie, a jednocze\u015bnie samemu unikn\u0105\u0107 oskar\u017cenia o sprzeciwianie si\u0119 przepisom prawa pa\u0144stwowego. Co do tego prawa ma jednak zupe\u0142nie zasadnicze w\u0105tpliwo\u015bci<\/em> (str. 127-128). <\/em>Nieco dalej Sommer pisze: (\u2026) zasadniczo sprzeczne z wyznaczon\u0105 przez ni\u0105<\/em> [tj. przez etyk\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 – przyp. ATW] zasad\u0105 \u201enie kradnij\u201d s\u0105 wszelkie formy iluzji podatkowej <\/em>[autor ma tu na my\u015bli np. d\u0142ug publiczny, kt\u00f3ry de facto <\/em>jest podatkiem na\u0142o\u017conym na potomnych – przyp. ATW], a tak\u017ce redystrybucji z przyczyn moralnych. Podatkiem, kt\u00f3ry jest bezwarunkowo zgodny z etyk\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, jest podatek pog\u0142\u00f3wny <\/em>(\u2026) <\/em>(str. 131).<\/p>\r\n

\u201ePrzepuszczenie\u201d podatk\u00f3w przez etyk\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 to jednak tylko jeden z aspekt\u00f3w xi\u0105\u017cki Sommera. Drugim, znacznie bardziej rozbudowanym, jest opis i por\u00f3wnanie sposob\u00f3w usprawiedliwiania podatk\u00f3w przez rozmaitych my\u015blicieli i skonfrontowanie owych uzasadnie\u0144 z etyk\u0105 \u201epraw cz\u0142owieka\u201d. Najpierw oczywi\u015bcie autor zadaje sobie fundamentalne pytania dotycz\u0105ce samych tych praw – a mianowicie: czym s\u0105, czy rzeczywi\u015bcie istniej\u0105, w jaki spos\u00f3b s\u0105 uzasadniane, jakie ich rodzaje si\u0119 wyr\u00f3\u017cnia? Tym kwestiom po\u015bwi\u0119cony jest ca\u0142y rozdzia\u0142, kt\u00f3rego konkluzj\u0105 jest pr\u00f3ba odpowiedzi na pytanie – jakie podatki s\u0105 zgodne z owymi \u201eprawami cz\u0142owieka\u201d? Tomasz Sommer dochodzi do wniosku, \u017ce takie, kt\u00f3re s\u0105 jawne (tzn. podatnik zdaje sobie spraw\u0119 z ich istnienia i tego, \u017ce je p\u0142aci), r\u00f3wne dla wszystkich, nie prowadz\u0105ce do niewolnictwa, konfiskaty i innych \u201eextremalnych\u201d stan\u00f3w, wreszcie – takie, kt\u00f3rych \u015bci\u0105ganie przebiega wed\u0142ug normalnych procedur s\u0105dowych.<\/p>\r\n

Ta ostatnia kwestia jest bardzo istotna i autor odnosi si\u0119 do niej ju\u017c w drugim rozdziale xi\u0105\u017cki, omawiaj\u0105c tradycyjne definicje podatku i rozwa\u017caj\u0105c podatki jako \u201eproces spo\u0142eczny\u201d. Czytamy przy tej okazji o zjawisku, nad kt\u00f3rym obecnie stanowczo zbyt lekko i zbyt cz\u0119sto przechodzi si\u0119 do porz\u0105dku dziennego. Ot\u00f3\u017c: Istnienie podatk\u00f3w doprowadzi\u0142o do powstania ca\u0142ej skomplikowanej struktury spo\u0142ecznej o odr\u0119bnym charakterze prawnym. <\/em>(\u2026) Kodeks karno-skarbowy, kt\u00f3ry powsta\u0142 tylko i wy\u0142\u0105cznie z uwagi na podatki, dzia\u0142a w oparciu o oskar\u017cenie publiczne i zasad\u0119 domniemania winy, czyli funkcjonuje zupe\u0142nie inaczej ni\u017c prawo cywilne czy karne<\/em> (str. 35). <\/em>Natomiast we wspomnianym rozdziale o genezie praw cz\u0142owieka i podatkach z nimi zgodnych Sommer pisze: Je\u017celi niep\u0142acenie podatk\u00f3w uznajemy za przest\u0119pstwo, to w \u015bwietle praw cz\u0142owieka musi ono podlega\u0107 normalnym procedurom s\u0105dowym i wyrok musi zapada\u0107 w standardowym, a nie jakim\u015b wyj\u0105tkowym trybie. Organ skar\u017c\u0105cy w imieniu pa\u0144stwa musi dowie\u015b\u0107 przest\u0119pstwa i dopiero po jego stwierdzeniu i uznaniu przez s\u0105d mo\u017ce zosta\u0107 zawyrokowana jaka\u015b kara. Ka\u017cda inna procedura, a ju\u017c szczeg\u00f3lnie taka, kt\u00f3ra przewiduje karanie wyprzedzaj\u0105ce, jest sprzeczna z prawami cz\u0142owieka<\/em> (str. 171). Nie trzeba dodawa\u0107, \u017ce w praktyce pa\u0144stw \u201edemokratyczno-liberalnych\u201d wygl\u0105da to inaczej. Xi\u0105\u017cki takie jak publikacja Tomasza Sommera uwidaczniaj\u0105 nam mi\u0119dzy innymi to, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesne pa\u0144stwa nie szanuj\u0105 w\u0142asno\u015bci prywatnej, oczekuj\u0105c przy tym by\u0107 mo\u017ce pewnych datk\u00f3w na cele wsp\u00f3lne, ale zachowuj\u0105 si\u0119 tak, jakby w\u0142a\u015bciciele jedynie wynajmowali w\u0142asno\u015b\u0107 od rz\u0105du, kt\u00f3ry nieomal dowolnie i bez wi\u0119kszego skr\u0119powania decyduje o tym, ile zabra\u0107 podatnikowi, a ile mu pozostawi\u0107. Cho\u0107 oczywi\u015bcie z rz\u0105dowej perspektywy wygl\u0105da to pewno odwrotnie – ile \u0142askawie da\u0107 obywatelowi, a ile sobie pozostawi\u0107\u2026 Grabie\u017c mo\u017ce oczywi\u015bcie odbywa\u0107 si\u0119 pod dowolnymi wznios\u0142ymi has\u0142ami – w imi\u0119 narodu, ludu, ludzko\u015bci, r\u00f3wno\u015bci etc.<\/p>\r\n

Ostatecznym celem Tomasza Sommera jest wykazanie, \u017ce takie formy opodatkowania, jakie funkcjonuj\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnych pa\u0144stw s\u0105 niezgodne z etyk\u0105 opart\u0105 na \u201eprawach cz\u0142owieka\u201d, co jest o tyle znacz\u0105ce, \u017ce pa\u0144stwa te (w szczeg\u00f3lno\u015bci rozwini\u0119te i demokratyczne kraje Zachodu) deklaruj\u0105 aprobat\u0119 dla tych\u017ce praw i formalnie to na nich opieraj\u0105 swoje prawo stanowione. Zachodzi zatem sprzeczno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy oficjalnym j\u0119zykiem a przykr\u0105 i nieuczciw\u0105 praktyk\u0105. Rzecz jasna, ca\u0142y wyw\u00f3d Sommera jest szczeg\u00f3\u0142owy i poparty licznymi dowodami czy te\u017c poszlakami i nie b\u0119dziemy go w tym om\u00f3wieniu powtarza\u0107. Nasuwa si\u0119 jednak reflexja, \u017ce zmia\u017cd\u017cenie wsp\u00f3\u0142czesnego etatyzmu, centralizmu i fiskalizmu broni\u0105 praw cz\u0142owieka nie wyczerpuje jeszcze ca\u0142ej kwestii i na przyk\u0142ad \u201ena prawicy\u201d to sukces jedynie po\u0142owiczny. Przyk\u0142adowo mo\u017cna sobie bowiem wyobrazi\u0107 konserwatyst\u0119 lub narodowca, kt\u00f3ry z xi\u0105\u017cki Sommera wyci\u0105ga wniosek nie do ko\u0144ca chyba zgodny z intencj\u0105 autora, a mianowicie taki: Wykazali\u015bmy zatem, \u017ce z punktu widzenia praw cz\u0142owieka podatki s\u0105 podejrzane same w sobie, a ju\u017c na pewno niew\u0142a\u015bciwe s\u0105 wszystkie takie podatki, kt\u00f3re wykraczaj\u0105 poza \u015bwiadczenia, kt\u00f3re mog\u0142yby obowi\u0105zywa\u0107 w liberalnym pa\u0144stwie-minimum. Ale zaraz, zaraz\u2026 Wszak to tylko potwierdza znan\u0105 nam ju\u017c uprzednio paskudno\u015b\u0107 i szkodliwo\u015b\u0107 tych\u017ce \u201epraw\u201d o maso\u0144sko-o\u015bwieceniowo-rewolucyjnym rodowodzie.<\/em> Inaczej m\u00f3wi\u0105c, jestem w stanie wyobrazi\u0107 sobie \u201eintegralnego\u201d konserwatyst\u0119 lub np. narodowego radyka\u0142a, kt\u00f3ry z przej\u0119ciem m\u00f3wi mi (potocznym j\u0119zykiem): Te prawa cz\u0142owieka to rzeczywi\u015bcie dziadostwo! Ty wiesz, \u017ce gdyby je na serio zastosowa\u0107, to musieliby\u015bmy znie\u015b\u0107 podatki i rozmontowa\u0107 ca\u0142y porz\u0105dek spo\u0142eczny? Co za poroniony, anarchistyczny konstrukt!<\/em><\/p>\r\n

Zmierzam do tego, \u017ce by\u0142oby dobrze, gdyby autor poruszy\u0142 kwesti\u0119 \u201eczysto konserwatywnej\u201d krytyki przero\u015bni\u0119tego pa\u0144stwa, wysokich podatk\u00f3w, etatyzmu, pa\u0144stwowej omnipotencji i podobnych zjawisk, co mog\u0142oby poruszy\u0107 serca prawicowc\u00f3w nastawionych nieufnie do czego\u015b takiego, jak sprzeciw wobec podatk\u00f3w wynikaj\u0105cy li tylko z ich niezgodno\u015bci z \u201eprawami cz\u0142owieka\u201d. Pewnym \u015bladem takiego \u201ekonserwatywnego\u201d podej\u015bcia s\u0105 opisywane ju\u017c reflexje Tomasza Sommera na temat relacji pomi\u0119dzy chrze\u015bcija\u0144stwem a podatkami, te jednak zdaj\u0105 si\u0119 by\u0107 (jak wspomnia\u0142em) zbyt ubogie.<\/p>\r\n

Przedstawienia konserwatywno-katolickiego uzasadnienia dla swobody gospodarczej, ograniczonego pa\u0144stwa i decentralizacji podj\u0105\u0142 si\u0119 natomiast brazylijski ekonomista, in\u017cynier i przedsi\u0119biorca Adolf Lindenberg w xi\u0105\u017cce \u201eWolny rynek w spo\u0142ecze\u0144stwie chrze\u015bcija\u0144skim\u201d. Jest to ciekawa praca, aczkolwiek autor nie zdo\u0142a\u0142 ustrzec si\u0119 przed pewnymi b\u0142\u0119dami, uog\u00f3lnieniami i pochopnymi wnioskami. Z drobiazg\u00f3w wymieni\u0107 mo\u017cna cho\u0107by zupe\u0142nie bezreflexyjne okre\u015blenie francuskiego Frontu Narodowego jako \u201eszowinistycznego, xenofobicznego, rasistowskiego i antykapitalistycznego\u201d (str. 75), w og\u00f3le zreszt\u0105 autor traktuje nacjonalist\u00f3w co najmniej z wielkim dystansem.<\/p>\r\n

R\u00f3wnie\u017c przedstawiony przez Lindenberga opis relacji pomi\u0119dzy \u201eneoliberalizmem\u201d, a katolicyzmem (czy te\u017c katolickim konserwatyzmem) wymaga pewnego komentarza. Po pierwsze, autor zdaje si\u0119 uto\u017csamia\u0107 okre\u015blenie \u201eneoliberalizm\u201d z takimi terminami jak \u201elibertarianizm\u201d, \u201epaleokonserwatyzm\u201d czy \u201eneoklasycyzm\u201d. \u015aci\u015blej rzecz bior\u0105c, na stronie 87 pisze o \u201eszerokiej gamie reakcji, kt\u00f3re ukszta\u0142towa\u0142y oblicze ruchu neokapitalistyczne\u201d, po czym twierdzi, \u017ce sk\u0142adniki tej gamy \u201enosz\u0105 r\u00f3\u017cne nazwy\u201d, ale \u201e\u0142\u0105czy je pe\u0142na mobilizacja w obronie wolnej przedsi\u0119biorczo\u015bci i gospodarki rynkowej\u201d. Mo\u017cna z tego wnioskowa\u0107 (s\u0142usznie), \u017ce mamy do czynienia z kilkoma r\u00f3\u017cnymi nurtami (bo z pewno\u015bci\u0105 np. paleokonserwatyzm nie jest tym samym co libertarianizm, zw\u0142aszcza gdyby\u015bmy por\u00f3wnali najbardziej \u201ereakcyjnych\u201d palekonserwatyst\u00f3w z najbardziej lewicowymi libertarianami pokroju Konkina, Hessa czy Longa). Niemniej w przypisie autor przytacza (jako \u201ekilka s\u0142\u00f3w wyja\u015bnienia\u201d) cytat z pracy niejakiego Dawida Kortena, kt\u00f3ry uto\u017csamia ze sob\u0105 poj\u0119cia \u201egospodarki klasycznej, neoliberalnej czy libertaria\u0144skiej\u201d oraz \u201eneoliberalizmu, kapitalizmu rynkowego czy liberalizmu rynkowego\u201d. To oczywi\u015bcie gmatwa spraw\u0119. Warto pami\u0119ta\u0107 o tym, \u017ce np. wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 libertarian powo\u0142uje si\u0119 w swych rozwa\u017caniach ekonomicznych na austriack\u0105 szko\u0142\u0119 ekonomii, a ta jest w jaskrawej opozycji wobec \u201eklasycznego\u201d i \u201eneoklasycznego\u201d nurtu ekonomii (nawet je\u015bli w\u015br\u00f3d jego przedstawicieli s\u0105 wolnorynkowcy tacy jak cho\u0107by Milton Friedman).<\/p>\r\n

Te terminologiczne zawirowania powoduj\u0105, \u017ce p\u00f3\u017aniej nie do ko\u0144ca wiemy, o czym czytamy. Na przyk\u0142ad, je\u015bli uznamy, \u017ce libertarianie zaliczaj\u0105 si\u0119 do \u201eneokapitalist\u00f3w\u201d, to w\u00f3wczas najzupe\u0142niej nieprawdziwa b\u0119dzie opinia autora (wyra\u017cona na stronie 94 w rozdziale \u201eKatolicka krytyka neoliberalizmu\u201d), jakoby neokapitali\u015bci byli zainteresowani jedynie praktycznym wymiarem ekonomii i wykazywaniem wi\u0119kszej efektywno\u015bci wolnego rynku (w por\u00f3wnaniu z socjalizmem), nie dbali natomiast o uzasadnienia etyczne, aksjologiczne etc. W opozycji do nich mieliby by\u0107 natomiast katoliccy konserwatywni rynkowcy, odwo\u0142uj\u0105cy si\u0119 do prawa naturalnego i moralno\u015bci. A przecie\u017c nawet Milton Friedman (z \u201eaustriackiego\u201d punktu widzenia wolnorynkowiec do\u015b\u0107 kompromisowy, ale tak czy inaczej na pewno nie rzecznik katolickiej krucjaty) twierdzi\u0142, i\u017c popiera\u0142by kapitalizm r\u00f3wnie\u017c w\u00f3wczas, gdyby nie by\u0142 to ustr\u00f3j najbardziej efektywny – poniewa\u017c jest to system najbardziej uczciwy i etyczny. Postaw\u0119 tak\u0105 Lindenberg nie wiedzie\u0107 czemu rezerwuje natomiast dla katolickich kontrrewolucjonist\u00f3w, pisz\u0105c: W rzeczy samej, gdyby\u015bmy uwa\u017cali, \u017ce prawo w\u0142asno\u015bci i wolno\u015b\u0107 gospodarcza nie przyczyniaj\u0105 si\u0119 do korzystnych rezultat\u00f3w ekonomicznych, to i tak – z r\u00f3wnym zapa\u0142em – broniliby\u015bmy ich, albowiem wywodz\u0105 si\u0119 one z naturalnego porz\u0105dku relacji spo\u0142ecznych<\/em> (str. 94).<\/p>\r\n

Ma\u0142o tego: je\u015bli p\u00f3jdziemy dalej, to zobaczymy, \u017ce konsekwentni libertarianie nie tylko powo\u0142uj\u0105 si\u0119 na argumenty z etyki, moralno\u015bci i prawa naturalnego r\u00f3wnie cz\u0119sto, jak na te z efektywno\u015bci, ale wr\u0119cz zbudowali w\u0142asny system etyczny (jedn\u0105 z jego wersji przedstawi\u0142 Murray Rothbard w \u201eEtyce wolno\u015bci\u201d), wywiedziony z praw w\u0142asno\u015bci (i zreszt\u0105 niekoniecznie w pe\u0142ni zgodny z katolicyzmem). A zatem cokolwiek by\u015bmy nie s\u0105dzili o nie-katolickich libertarianach, to nie spos\u00f3b utrzymywa\u0107, \u017ce my\u015bl\u0105 jedynie w kategoriach zysku i wydajno\u015bci, pomijaj\u0105c aspekt filozoficzny i moralny – nawet je\u015bli pewne rzeczy b\u0142\u0119dnie pojmuj\u0105.<\/p>\r\n

Oczywi\u015bcie ca\u0142y problem znikn\u0105\u0142by, gdyby autor zdecydowa\u0142 si\u0119, kim w\u0142a\u015bciwie s\u0105 \u201eneokapitali\u015bci\u201d (zamiennie \u201eneolibera\u0142owie\u201d). Tego jednak nie precyzuje do ko\u0144ca i st\u0105d kolejne niejasno\u015bci, jak na przyk\u0142ad twierdzenie, i\u017c behawioralnym modelem wszystkich bez wyj\u0105tku lewicowych szk\u00f3\u0142 intelektualnych jest odruchowe odrzucenie wszystkiego, co ameryka\u0144skie<\/em> (str. 51). Ju\u017c z samym tym stwierdzeniem mo\u017cna polemizowa\u0107, podaj\u0105c np. neokonserwatyst\u00f3w jako kontrprzyk\u0142ad, ale to prowadzi\u0142oby nas do du\u017co szerszego sporu na temat definicji prawicy i lewicy. Tak czy inaczej autor zajmuje stanowisko zasadniczo pro-ameryka\u0144skie i sugeruje, \u017ce USA to \u201enajpot\u0119\u017cniejszy symbol kapitalizmu\u201d. Problem polega na tym, \u017ce wbrew pozorom najbardziej radykalne \u015brodowiska wolnorynkowe wcale niekoniecznie s\u0105 pro-ameryka\u0144skie, je\u015bli przez \u201epro-amerykanizm\u201d rozumie\u0107 np. wsparcie dla ameryka\u0144skiego misjonarstwa demokratycznego, walki z terroryzmem, interwencji zbrojnych USA w innych krajach etc. Przyk\u0142adowo Murray Rothbard czy Karol Hess wyst\u0119powali przeciw wojnie w Wietnamie, interwencjom ameryka\u0144skiej armii, wielu libertarian niezwykle surowo krytykowa\u0142o reformy Reagana (uwa\u017caj\u0105c je za umacnianie i utrwalanie \u201epa\u0144stwa garnizonowego\u201d), a ju\u017c w XIX wieku w USA dzia\u0142ali anarchoindywiduali\u015bci (Beniamin Tucker, Lysander Spooner), dla kt\u00f3rych nawet \u00f3wcze\u015bnie panuj\u0105cy porz\u0105dek by\u0142 zbyt opresyjny.<\/p>\r\n

Je\u015bli ju\u017c m\u00f3wimy o sprzeciwie libertarian wobec stosunk\u00f3w panuj\u0105cych w USA, to warto te\u017c przytoczy\u0107 cytat z artyku\u0142u Karola Hessa, wydanego w roku 1969, w kt\u00f3rym odnosi si\u0119 on m.in. do kwestii wielkich korporacji i tego, co potocznie nazywa si\u0119 \u201ekapitalizmem\u201d oraz \u201eprywatn\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105\u201d. Hess pisze mianowicie: Prawda jest taka, \u017ce libertarianizm popiera zasady w\u0142asno\u015bci, ale w \u017caden spos\u00f3b nie chce broni\u0107 ka\u017cdej w\u0142asno\u015bci nazywanej obecnie prywatn\u0105. Jest on daleki od podzielania wsp\u00f3lnej p\u0142aszczyzny z tymi, co chc\u0105 stworzy\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo, w kt\u00f3rym superkapitali\u015bci mieliby swobod\u0119 gromadzenia ogromnych maj\u0105tk\u00f3w i m\u00f3wi\u0105, \u017ce to w\u0142a\u015bnie jest ostatecznym, najwa\u017cniejszym celem wolno\u015bci. <\/em>(\u2026) A co z niezliczonymi korporacjami b\u0119d\u0105cymi integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 kompleksu wojskowo-przemys\u0142owego, kt\u00f3re nie tylko otrzymuj\u0105 po\u0142ow\u0119 lub czasami faktycznie ca\u0142o\u015b\u0107 swego dochodu od rz\u0105du, ale tak\u017ce uczestnicz\u0105 w masowym morderstwie? Jakie s\u0105 ich listy uwierzytelniaj\u0105ce je jako \u201eprywatn\u0105\u201d w\u0142asno\u015b\u0107? Oczywi\u015bcie \u017cadne. Jako gorliwi lobby\u015bci na rzecz kontrakt\u00f3w i dotacji, jako wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciele pa\u0144stwa garnizonowego, zas\u0142uguj\u0105 one na jak najszybsz\u0105 konfiskat\u0119 i zwr\u00f3cenie ich maj\u0105tku rzeczywi\u015bcie prywatnemu sektorowi. M\u00f3wi\u0107, \u017ce powinno si\u0119 respektowa\u0107 ich \u201eprywatn\u0105\u201d w\u0142asno\u015b\u0107, to tak, jakby m\u00f3wi\u0107, \u017ce powinno si\u0119 respektowa\u0107 w\u0142asno\u015b\u0107 ukradzion\u0105 przez z\u0142odzieja koni i morderc\u0119 <\/em>(\u2026).<\/em> W manife\u015bcie tym znajdujemy tak\u017ce wyra\u017ane podkre\u015blenie, \u017ce wolno\u015bciowcy s\u0105 nie za \u201eprywatn\u0105\u201d w\u0142asno\u015bci\u0105 sam\u0105 w sobie, ale za sprawiedliw\u0105, nieobci\u0105\u017con\u0105 win\u0105, nie-przest\u0119pcz\u0105 prywatn\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105<\/em>. Oczywi\u015bcie Adolf Lindenberg niew\u0105tpliwie podpisa\u0142by si\u0119 pod tym ostatnim stwierdzeniem, ale jego spos\u00f3b postrzegania USA jako ostoi rynku i w\u0142a\u015bciwej przeciwwagi dla socjalizmu, oraz ustawiczne pos\u0142ugiwanie si\u0119 terminem \u201eneokapitalizm\u201d czy \u201eneoliberalizm\u201d mog\u0105 u niekt\u00f3rych czytelnik\u00f3w wzbudzi\u0107 obawy, \u017ce w istocie opowiada si\u0119 on w\u0142a\u015bnie za tym krytykowanym powy\u017cej \u201ekapitalizmem pa\u0144stwowym\u201d. Swoj\u0105 drog\u0105, znamienne jest to, \u017ce owe libertaria\u0144skie postulaty \u201eprawdziwej w\u0142asno\u015bci prywatnej\u201d i wyrazy pot\u0119pienia dla \u201ewielkich korporacji\u201d, umaczanych w pod\u0142e interesy USA, s\u0105 do\u015b\u0107 bliskie postulatom prezentowanym przez niekt\u00f3rych rzecznik\u00f3w \u201eterceryzmu\u201d (NOP) czy katolickiego dystrybucjonizmu Chestertona i Belloca. Nie b\u0119dziemy jednak tu rozwija\u0107 tego (bardzo lu\u017anego zreszt\u0105) skojarzenia.<\/p>\r\n

W rozdziale \u201eKatolicka krytyka neoliberalizmu\u201d Lindenberg zamieszcza stwierdzenie, kt\u00f3re radykalni tradycjonali\u015bci uzna\u0107 mog\u0105 za co najmniej pochopne i przedwczesne: Rozr\u00f3\u017cnienie pomi\u0119dzy wolno\u015bci\u0105 filozoficzno-moraln\u0105 a pos\u0142usze\u0144stwem Bo\u017cemu prawu stanowi klucz do zrozumienia, i\u017c liberalizm moralny i religijny nie ma nic wsp\u00f3lnego z wolno\u015bci\u0105 gospodarcz\u0105 g\u0142oszon\u0105 przez zwolennik\u00f3w wolnego rynku<\/em> (str. 99). W zasadzie to nic innego, ni\u017c znany na polskim gruncie od ponad dwudziestu lat konserwatywny liberalizm Unii Polityki Realnej. W tym momencie warto zaznaczy\u0107, \u017ce autor stanowczo zbyt skr\u00f3towo omawia nie-liberalne, nie-kapitalistyczne (a zarazem nastawione na w\u0142asno\u015b\u0107, wolno\u015b\u0107 i decentralizacj\u0119) wizje gospodarki w my\u015bli tradycjonalistycznej. Namiastk\u0105 tego jest rozdzia\u0142 \u201eMentalno\u015b\u0107 tradycjonalist\u00f3w i konserwatywnych katolik\u00f3w\u201d. Znajdziemy w nim jednak g\u0142\u00f3wnie wykaz zarzut\u00f3w, jakie tradycjonali\u015bci wysuwali przeciw spo\u0142ecze\u0144stwu przemys\u0142owemu i liberalizacji handlu (znane oskar\u017cenia o destrukcj\u0119 wi\u0119zi rodzinnych i hierarchicznego porz\u0105dku spo\u0142ecznego, o kult po\u015bpiechu, pieni\u0105dza i pracy etc.). Autor rozr\u00f3\u017cnia \u201eruch tradycjonalistyczny\u201d i \u201ekatolicki konserwatyzm\u201d, ten pierwszy uwa\u017caj\u0105c za zjawisko zwi\u0105zane z minion\u0105 epok\u0105 historyczn\u0105, ten drugi za co\u015b uniwersalnego, co \u201ebodaj najdynamiczniej\u201d wzrasta obecnie w Stanach Zjednoczonych. Konkluzja Lindenberga jest taka, \u017ce \u00f3w \u201ekatolicki konserwatyzm\u201d na pewno da si\u0119 pogodzi\u0107 z mentalno\u015bci\u0105 licznych europejskich tradycjonalist\u00f3w, je\u017celi tylko b\u0119dziemy w stanie okre\u015bli\u0107 model idealnego porz\u0105dku socjoekonomicznego, ku kt\u00f3remu zmierzamy<\/em> (str. 83). Ocenie czytelnik\u00f3w pozostawiam stwierdzenie, czy jest to prawda, og\u00f3lnikowy bana\u0142, czy mo\u017ce niecna pr\u00f3ba skuszenia tradycjonalist\u00f3w \u201eb\u0142yskotkami kapitalizmu\u201d\u2026<\/p>\r\n

Kilkana\u015bcie rozdzia\u0142\u00f3w xi\u0105\u017cki jest po\u015bwi\u0119conych om\u00f3wieniu \u201echrze\u015bcija\u0144skiego porz\u0105dku spo\u0142eczno-ekonomicznego\u201d, co w praktyce okazuje si\u0119 by\u0107 afirmacj\u0105 wolnego rynku, na szcz\u0119\u015bcie popart\u0105 okre\u015blonymi argumentami. Ich przytaczanie w ca\u0142o\u015bci nie jest tu mo\u017ce konieczne – mo\u017cna tu znale\u017a\u0107 wszystkie standardowe twierdzenia znane ka\u017cdemu, kto mia\u0142 styczno\u015b\u0107 z \u201eNajwy\u017cszym Czasem!\u201d, publicystyk\u0105 Janusza Korwin-Mikkego czy Stanis\u0142awa Michalkiewicza i podobnymi \u017ar\u00f3d\u0142ami. W skr\u00f3cie powiemy jedynie, \u017ce Lindenberg postuluje poszanowanie prawa w\u0142asno\u015bci (co traktuje jako niezb\u0119dny warunek wolno\u015bci ekonomicznej); t\u0142umaczy zgodno\u015b\u0107 wolnego rynku z zasadami etyki; usprawiedliwia istnienie pracy najemnej (czemu zreszt\u0105 mogliby si\u0119 przeciwstawi\u0107 niekt\u00f3rzy libertarianie, cho\u0107by agory\u015bci); rozr\u00f3\u017cnia pomi\u0119dzy \u201edba\u0142o\u015bci\u0105 o w\u0142asny interes\u201d a egoizmem; usprawiedliwia czerpanie zysk\u00f3w z dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej. Odnosi si\u0119 tak\u017ce do kwestii obci\u0105\u017ce\u0144 podatkowych, oczywi\u015bcie w zdecydowany spos\u00f3b krytykuj\u0105c obci\u0105\u017cenia nadmierne. Przypomina tu m.in. fragment encykliki Rerum Novarum<\/em> papie\u017ca Leona XIII: Pa\u0144stwo dzia\u0142a przeto wbrew sprawiedliwo\u015bci i ludzko\u015bci, je\u017celi tytu\u0142em podatk\u00f3w z d\u00f3br prywatnych wi\u0119cej zabiera ni\u017c s\u0142uszne<\/em> (str. 122). Cytowani s\u0105 tak\u017ce Pius XI i Pius XII. Ten pierwszy pisa\u0142 w Quadrogesimo anno<\/em>: Je\u015bli atoli przedsi\u0119biorstwo nie przynosi takich dochod\u00f3w, jakich potrzeba na p\u0142acenie odpowiednich zarobk\u00f3w, b\u0105d\u017a to dlatego, \u017ce samo upada pod niesprawiedliwymi ci\u0119\u017carami, b\u0105d\u017a te\u017c, \u017ce wytwory swoje ni\u017cej ceny musi sprzedawa\u0107 – niech wierz\u0105 ci, co to zawinili, \u017ce dopuszczaj\u0105 si\u0119 grzechu wo\u0142aj\u0105cego o pomst\u0119 do nieba <\/em>(\u2026) (str. 123). Jego nast\u0119pca zauwa\u017cy\u0142 natomiast rzecz niezwykle wa\u017cn\u0105, o kt\u00f3rej nie pami\u0119taj\u0105 nieomal \u017cadni wsp\u00f3\u0142cze\u015bni rz\u0105dz\u0105cy: Podatki nie mog\u0105 nigdy sta\u0107 si\u0119 wygodnym sposobem sp\u0142acania przez rz\u0105d deficytu spowodowanego rozrzutn\u0105 polityk\u0105 b\u0105d\u017a wspierania jednych ga\u0142\u0119zi gospodarki kosztem innych<\/em> (str. 123).<\/p>\r\n

Lindenberg nie omieszka\u0142 tak\u017ce wspomnie\u0107 o s\u0142ynnych katolickich uczonych z uniwersytetu w Salamance, kt\u00f3rzy w XVI i XVII wieku badali zagadnienia ekonomiczne, dochodz\u0105c do zaskakuj\u0105co wolnorynkowych wniosk\u00f3w. Powo\u0142ywanie si\u0119 na dorobek hiszpa\u0144skich scholastyk\u00f3w jest zreszt\u0105 w ostatnich latach bardzo modne w wolnorynkowych kr\u0119gach, zw\u0142aszcza tych bardziej konserwatywnych i religijnych. Pisarzom tym ca\u0142y rozdzia\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 m.in. hiszpa\u0144ski ekonomista ze szko\u0142y austriackiej Jezus Huerta de Soto w xi\u0105\u017cce \u201eSprawiedliwo\u015b\u0107 a efektywno\u015b\u0107\u201d. Wymienia on m.in. jezuit\u0119 Jana de Marian\u0119, autora pracy \u201eDe rege et regis institutione\u201d, w kt\u00f3rej (przynajmniej wg de Soto) stawia tez\u0119, \u017ce ka\u017cdy obywatel mo\u017ce s\u0142usznie zamordowa\u0107 kr\u00f3la, kt\u00f3ry nak\u0142ada podatki bez zgody ludzi, odbiera ludziom ich w\u0142asno\u015b\u0107 i trwoni j\u0105 <\/em>(\u2026).<\/em> Radykalny jezuita walczy\u0142 tak\u017ce z inflacj\u0105, a \u015bci\u015blej z obni\u017caniem zawarto\u015bci metalu w monetach, za\u015b inni \u00f3wcze\u015bni hiszpa\u0144scy my\u015bliciele tego nurtu (np. biskup Diego de Covarrubias y Leyva, Ludwik Saravia de la Calle, kardyna\u0142 Jan de Lugo czy Hieronim Castillo de Bovadilla) wykazywali mi\u0119dzy innymi, \u017ce \u201euczciw\u0105\u201d czy te\u017c \u201es\u0142uszn\u0105\u201d cen\u0105 za towar jest po prostu cena rynkowa, efekt relacji mi\u0119dzy poda\u017c\u0105 i popytem, skutek wolnych transakcji. Huerta de Soto przytacza tak\u017ce wiele innych postulat\u00f3w hiszpa\u0144skich scholastyk\u00f3w, uwa\u017caj\u0105c ich (za Rothbardem) za prekursor\u00f3w \u201eaustriackiego\u201d sposobu my\u015blenia o gospodarce. O ile to mo\u017ce by\u0107 prawd\u0105, o tyle nie nale\u017cy (zapewne) wyci\u0105ga\u0107 z tego wniosku, \u017ce pobo\u017cni katoliccy duchowni s\u0105 tak\u017ce prekursorami politycznego ruchu libertaria\u0144skiego, a ju\u017c tym bardziej – libertarianizmu jako systemu etycznego, z ca\u0142ym typowym dla\u0144 absolutyzowaniem w\u0142asno\u015bci i wolno\u015bci.<\/p>\r\n

Wracaj\u0105c do Adolfa Lindenberga, to osobny rozdzia\u0142 po\u015bwi\u0119ca on relacji pomi\u0119dzy katolickim konserwatyzmem a etatyzmem, atakuj\u0105c przero\u015bni\u0119te pa\u0144stwo i wykazuj\u0105c na kilku stronach nieuchronn\u0105 niewydolno\u015b\u0107 pa\u0144stwowej przedsi\u0119biorczo\u015bci. Pot\u0119pia tak\u017ce sterowany przez pa\u0144stwo system przymusowych ubezpiecze\u0144 spo\u0142ecznych, polityk\u0119 zasi\u0142kowego rozdawnictwa i istnienie ustawowo okre\u015blonych p\u0142ac minimalnych.<\/p>\r\n

Pod koniec xi\u0105\u017cki autor pr\u00f3buje chyba z g\u00f3ry odeprze\u0107 ewentualne zarzuty, jakoby wolnorynkowy porz\u0105dek mia\u0142 z konieczno\u015bci by\u0107 nastawiony na chciwo\u015b\u0107, wyzysk, po\u015bpiech i wzajemne po\u017ceranie si\u0119. S\u0142u\u017cy temu opis \u201eniekt\u00f3rych cech psychologicznych prawdziwie chrze\u015bcija\u0144skiego porz\u0105dku spo\u0142ecznego\u201d. W tej dziedzinie autor nie stawia postulat\u00f3w ustroj\u00f3w, a jedynie zach\u0119ca do okre\u015blonych postaw i zachowa\u0144, kt\u00f3re s\u0105 dobre same w sobie, a przy tym korzystnie wp\u0142ywaj\u0105 na funkcjonowanie spo\u0142ecze\u0144stwa i gospodarki. Nie s\u0105 to zreszt\u0105 porady specjalnie odkrywcze – Lindenberg podkre\u015bla warto\u015b\u0107 uprzejmo\u015bci, przyzwoito\u015bci, zaanga\u017cowania w prac\u0119, oszcz\u0119dno\u015bci i skromno\u015bci, uwypukla tak\u017ce rol\u0119 chrze\u015bcija\u0144skiej rodziny.<\/p>\r\n

Z tego samego \u015brodowiska, co Lindenberg (czyli TFP), wywodzi si\u0119 tak\u017ce pismo \u201ePolonia Christiana\u201d, kt\u00f3rego \u00f3smy numer (datowany na maj-czerwiec 2009) po\u015bwi\u0119cony by\u0142 zagadnieniom etatyzmu, wolnego rynku i podatk\u00f3w. \u201eKiedy pa\u0144stwo staje si\u0119 z\u0142odziejem?\u201d – takie pytanie zdobi\u0142o ok\u0142adk\u0119 wydania. Odpowiedzi podj\u0119\u0142o si\u0119 kilkunastu autor\u00f3w. Warto mi\u0119dzy innymi przytoczy\u0107 cytat z ks. Tadeusza \u015alipko SJ, kt\u00f3ry co prawda uznaje, \u017ce p\u0142acenie podatk\u00f3w rzeczywi\u015bcie jest sensownym obowi\u0105zkiem, niemniej pisze tak\u017ce: Je\u017celi zatem w ustabilizowanych warunkach pa\u0144stwo nak\u0142ada podatki, kt\u00f3rych wysoko\u015b\u0107 przekracza przeci\u0119tn\u0105 finansow\u0105 wydolno\u015b\u0107 podleg\u0142ych mu podmiot\u00f3w gospodarczych, w\u00f3wczas dotkni\u0119ci tymi dzia\u0142aniami cz\u0142onkowie spo\u0142ecze\u0144stwa maj\u0105 prawo do zastosowania pokojowych proporcjonalnych \u015brodk\u00f3w obrony, jak na przyk\u0142ad utajnianie cz\u0119\u015bci posiadanych finansowych zasob\u00f3w b\u0105d\u017a te\u017c dochod\u00f3w. <\/em>Inni autorzy (np. Stanis\u0142aw Michalkiewicz czy Piotr Tobo\u0142a-Pertkiewicz) dochodz\u0105 do podobnych wniosk\u00f3w i r\u00f3wnie\u017c wyra\u017caj\u0105 sprzeciw wobec nadmiernych obci\u0105\u017ce\u0144 fiskalnych, dopatruj\u0105c si\u0119 w nich zwyk\u0142ego rabunku.<\/p>\r\n

Skoro znowu dotarli\u015bmy do problematyki podatk\u00f3w, to warto wr\u00f3ci\u0107 do xi\u0105\u017cki Tomasza Sommera, od kt\u00f3rej zacz\u0119li\u015bmy. Pisze on mi\u0119dzy innymi o koncepcji podatk\u00f3w dobrowolnych, przy czym twierdzi, \u017ce Historycznie rzecz bior\u0105c, istnia\u0142o ca\u0142kiem sporo takich pa\u0144stw <\/em>[tj. finansowanych z dobrowolnych sk\u0142adek] (str. 113), nie podaje jednak praktycznie \u017cadnych przyk\u0142ad\u00f3w (poza kr\u00f3tk\u0105 wzmiank\u0105 o \u201eniekt\u00f3rych miastach hanzeatyckich\u201d, np. Hamburgu, (\u2026) kt\u00f3rego w\u0142adze w wieku XVI i XVII stara\u0142y si\u0119 przymusowych podatk\u00f3w w og\u00f3le nie stosowa\u0107, cho\u0107 nie zawsze im si\u0119 ta sztuka udawa\u0142a <\/em>(str. 113). Odej\u015bcie od koncepcji obowi\u0105zkowych danin to postulat z pewno\u015bci\u0105 mi\u0142y anarchokapitalistom, cho\u0107 – jak si\u0119 okazuje – mo\u017cliwy do realizacji tak\u017ce w zupe\u0142nie innych warunkach. Oto bowiem jedynym pa\u0144stwem, kt\u00f3re znios\u0142o wszelkie podatki, jest\u2026 Korea\u0144ska Republika Ludowo-Demokratyczna, o czym z dum\u0105 informuje np. blog trzecio\u015bwiatowych maoist\u00f3w. Nie ma w tym zreszt\u0105 nic szczeg\u00f3lnie buduj\u0105cego, je\u015bli wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119, \u017ce i tak wszystkie \u015brodki produkcji znajduj\u0105 si\u0119 w r\u0119kach totalitarnego pa\u0144stwa. Co za\u015b do anarchokapitalizmu, to np. niejaki Tomasz Teluk, dawniej zaciek\u0142y libertarianin z anarchistycznymi sk\u0142onno\u015bciami, twierdzi obecnie (w wywiadzie dla portalu Fronda.pl), i\u017c Je\u017celi kto\u015b m\u00f3wi, \u017ce mo\u017cna by\u0107 anarchokapitalist\u0105 i chrze\u015bcijaninem \u201d\u201d k\u0142amie, gdy\u017c nie ma \u017cadnych argument\u00f3w na poparcie tej tezy.<\/em> Mo\u017cna si\u0119 zgodzi\u0107, \u017ce trudno (co najmniej trudno!) pogodzi\u0107 katolicyzm z anarchokapitalizmem poj\u0119tym jako pewien ca\u0142o\u015bciowy system, obejmuj\u0105cy tak\u017ce wszelkie kwestie etyczne i rozpatruj\u0105cy je wy\u0142\u0105cznie przez pryzmat prawa w\u0142asno\u015bci. Niemniej, je\u015bli zaczniemy rozwa\u017ca\u0107 jak\u0105\u015b form\u0119 \u201eanarchokonserwatyzmu\u201d, to w\u00f3wczas sprawa mo\u017ce wygl\u0105da\u0107 inaczej. Znane s\u0105 przecie\u017c przyk\u0142ady spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3re nie posiada\u0142y pa\u0144stwa w \u015bcis\u0142ym tego s\u0142owa znaczeniu, ale mimo tego posiada\u0142y pewne prawa, zwyczaje i autorytety – i dzi\u0119ki nim funkcjonowa\u0142y. Libertarianie podaj\u0105 tu zazwyczaj przyk\u0142ad Islandii w X, XI i XII wieku, gdzie wikingowie pos\u0142ugiwali si\u0119 prawem zwyczajowym, a jego egzekwowanie przypomina\u0142o czasem znane z naszej historii \u201ezajazdy\u201d\u2026 Innym przyk\u0142adem \u201eanarchokonserwatywnej\u201d spo\u0142eczno\u015bci mog\u0105 by\u0107 po\u0142udniowoafryka\u0144scy Burowie (potomkowie osadnik\u00f3w holenderskich) w okresie Wielkiego Treku i kr\u00f3tko po nim (koniec pierwszej i pocz\u0105tek drugiej po\u0142owy XIX wieku). Jak pisze Jan Balicki w swej \u201eHistorii Bur\u00f3w\u201d: Brak by\u0142o tym ludziom do\u015bwiadczenia politycznego czy administracyjnego, co mia\u0142o da\u0107 si\u0119 szczeg\u00f3lnie we znaki, gdy trzeba by\u0142o przyst\u0105pi\u0107 do uj\u0119cia \u017cycia na nowych terenach w jakie\u015b formy organizacyjno-prawne. To zadanie stawa\u0142o si\u0119 jeszcze trudniejsze w wyniku innych cech <\/em>(\u2026): pewno\u015bci siebie, wybuja\u0142ego indywidualizmu, granicz\u0105cego z zami\u0142owaniem do anarchii, a raczej mo\u017ce z brakiem zaufania do jakichkolwiek rz\u0105d\u00f3w i nieufno\u015bci\u0105 wobec jakiekolwiek kontroli. <\/em>(\u2026) Nie okazywali natomiast<\/em> [Burowie – przyp. ATW] lojalno\u015bci w stosunku do jakiejkolwiek w\u0142adzy<\/em>. Wkr\u00f3tce po przemieszczeniu si\u0119 na nowe tereny (po Wielkim Treku) Burowie (zwani voortrekkerami<\/em>) zacz\u0119li powo\u0142ywa\u0107 quasi-pa\u0144stwa, w\u0142a\u015bciwie \u201ezarysy pa\u0144stw\u201d, pozbawione rozbudowanego aparatu biurokratycznego i trwa\u0142ego systemu podatkowego. Pisze Balicki: (\u2026) voortrekkerzy nie poczuwali si\u0119 wobec tego tworu <\/em>[wy\u0142onionych spo\u015br\u00f3d samych siebie w\u0142adz – przyp. ATW] do \u017cadnych obowi\u0105zk\u00f3w, nie zamierzali si\u0119 przejmowa\u0107 stanowionymi przez nowe w\u0142adze prawami, ani p\u0142aci\u0107 podatk\u00f3w. <\/em>Faktem jest jednak, \u017ce ten swoisty \u201eanarchokonserwatyzm\u201d wynika\u0142 nie tyle z abstrakcyjnych, teoretycznych rozwa\u017ca\u0144, ile po prostu z dalekiej odleg\u0142o\u015bci od kolonialnej centrali, z dalekich odleg\u0142o\u015bci pomi\u0119dzy osiedlami ludzkimi, wreszcie – z naros\u0142ych przez lata zwyczaj\u00f3w. Trudno wi\u0119c postulowa\u0107 automatyczne przeniesienie takiego \u201emodelu politycznego\u201d na wsp\u00f3\u0142czesne, g\u0119sto zaludnione, rozwini\u0119te kraje.<\/p>\r\n

Z teoretycznych koncepcji \u201eanarchokonserwatywnych\u201d mo\u017cna przytoczy\u0107 my\u015bl Karola Ludwika von Hallera, kt\u00f3ry w XIX wieku postanowi\u0142 tak konsekwentnie odrzuci\u0107 nowo\u017cytny model pa\u0144stwa, \u017ce doszed\u0142 do afirmacji wczesno\u015bredniowiecznego porz\u0105dku feudalnego z kr\u00f3lem nie maj\u0105cym bynajmniej w\u0142adzy absolutnej, a wr\u0119cz przeciwnie – ograniczonym przez prawa w\u0142asno\u015bci, umowy mi\u0119dzy wasalami a seniorami, stare obyczaje i nakazy religijne. Jest to jednak wizja na tyle ciekawa i szeroka, \u017ce zas\u0142uguje na osobne opracowanie (jak dot\u0105d w miar\u0119 obszernie pisa\u0142 o Hallerze Adam Wielomski, przedstawiaj\u0105c go jednak przede wszystkim jako katolickiego reakcjonist\u0119, o jego swoistym \u201elibertarianizmie\u201d zamieszczaj\u0105c li tylko wzmiank\u0119).<\/p>\r\n

Czy z wszystkich powy\u017cszych om\u00f3wie\u0144 i rozwa\u017ca\u0144 p\u0142ynie jaki\u015b wniosek? Chyba taki, \u017ce nie nale\u017cy pochopnie opowiada\u0107 si\u0119 za omnipotentnym, pot\u0119\u017cnym pa\u0144stwem i uwa\u017ca\u0107 go za najlepsze antidotum na zwyrodnienia demoliberalizmu. Inaczej m\u00f3wi\u0105c: jest mo\u017cliwa tradycjonalistyczna, konserwatywna wizja porz\u0105dku wolno\u015bciowego, zdecentralizowanego, mo\u017cliwie wiele pozostawiaj\u0105cego w r\u0119kach poddanych kr\u00f3la\u2026 bo przecie\u017c \u201eobywatele republiki\u201d nie s\u0105 naszym idea\u0142em! Wizja ta na pewno jest mo\u017cliwa w teorii, a czy da si\u0119 j\u0105 wprowadzi\u0107 w praktyc\u0119 – je\u015bli nie \u201etu i teraz\u201d, to przynajmniej w daj\u0105cej si\u0119 przewidzie\u0107 przysz\u0142o\u015bci? Niekt\u00f3rzy powiedz\u0105, \u017ce nie, \u017ce jedyn\u0105 ewentualno\u015bci\u0105 dla prawicy jest teraz rodzaj prawicowej dyktatury z siln\u0105 armi\u0105 i swego rodzaju \u201efaszystowskim drylem\u201d. By\u0107 mo\u017ce to prawda, gdy chodzi o kwestie obronno\u015bci etc., ale nic nie wskazuje na to, by nawet w takim systemie konieczna by\u0142a szeroko zakrojona redystrybucja dochod\u00f3w poprzez z\u0142odziejski system podatkowy, a tym bardziej – brutalne ingerencje w \u017cycie rodziny lub te\u017c zabieranie spo\u0142ecznym i prywatnym instytucjom tego, z czym sobie mog\u0105 jak najbardziej poradzi\u0107. To wszystko jest ju\u017c jednak tematem na d\u0142ug\u0105 dyskusj\u0119 pomi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi nurtami i frakcjami. A p\u00f3ki co – \u017cyjemy niestety w brzuchu Lewiatana, w wielkim Babilonie.<\/p>\r\n

Adam Tomasz Witczak<\/strong><\/em><\/p>\r\n

\r\n
\r\n

MATERIA\u0141Y:<\/p>\r\n