{"id":34144,"date":"2011-03-10T23:38:59","date_gmt":"2011-03-11T04:38:59","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=34144"},"modified":"2011-03-10T17:39:42","modified_gmt":"2011-03-10T22:39:42","slug":"trzy-kamienie-obrazy-ryszard-mozgol","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=34144","title":{"rendered":"Trzy kamienie obrazy – Ryszard Mozgol<\/em>"},"content":{"rendered":"

\u201eCz\u0142owiek m\u00f3wi o wzgl\u0119dno\u015bci prawdy, gdy\u017c prawd\u0105 nazywa swoje niezliczone b\u0142\u0119dy\u201d – ta my\u015bl Miko\u0142aja G\u00f3meza D\u00e1vili, kolumbijskiego my\u015bliciela, idealnie pasuje do zagadnienia pojmowania autorytetu religijnego przez Marcina Lutra. Temat ten po dzi\u015b dzie\u0144 wywo\u0142uje liczne debaty. <\/strong><\/p>\r\n

Niejednokrotnie polemiki, kt\u00f3re mo\u017cna obserwowa\u0107 na forach internetowych dotycz\u0105ce skwapliwie ukrywanych wypowiedzi za\u0142o\u017cyciela protestantyzmu wywo\u0142uj\u0105\u00a0 zarzut katolickiej stronniczo\u015bci, pos\u0142ugiwania si\u0119 wyrwanymi z kontekstu cytatami, fa\u0142szowania wypowiedzi Lutra czy ignorowania \u201epozytywnych\u201d wypowiedzi heretyka. Zarzuty te dotycz\u0105 m.in. wypowiedzi Marcina Lutra z 1522 r.: \u201eNie godz\u0119 si\u0119, aby moja nauka mog\u0142a podlega\u0107 jakiemukolwiek os\u0105dowi, nawet anielskiemu. Kto nie przyjmie mojej nauki, nie mo\u017ce zosta\u0107 zbawionym\u201d (Weimarer Ausgabe, T. X, P. II, s. 107, w. 8-11 – dalej WA), cytowanej cho\u0107by przez Jakuba Maritaina w jego znanej pracy polemicznej pt. Trzej reformatorzy.<\/p>\r\n

Kontrowersja zwi\u0105zana z cytatem u\u017cytym przez Maritaina jest dobr\u0105 okazj\u0105 do rozwa\u017cenia stosunku Lutra do Pisma \u015bw. i roli, jak\u0105 \u201eS\u0142owo Bo\u017ce\u201d odgrywa\u0142o w dzia\u0142alno\u015bci niemieckiego \u201ereformatora\u201d.<\/p>\r\n

Pierwszy kamie\u0144 obrazy: Luter nie traktowa\u0142 zasady sola scriptura jako dogmatu religijnego<\/strong><\/p>\r\n

Wczytuj\u0105c si\u0119 w teksty le\u017c\u0105ce u podstaw wyznania lutera\u0144skiego (tzw. ksi\u0105g symbolicznych luteranizmu), ze zdziwieniem zauwa\u017camy, \u017ce w\u015br\u00f3d g\u0142\u00f3wnych zasad wczesnego protestantyzmu nie ma mocno wyeksponowanej zasady sola scriptura – pojawia si\u0119 ona w dzisiejszej, jasno zarysowanej formie dopiero po \u015bmierci za\u0142o\u017cyciela luteranizmu. Mo\u017cna zaryzykowa\u0107 twierdzenie, \u017ce powsta\u0142a w\u015br\u00f3d na\u015bladowc\u00f3w Lutra jako obcy wp\u0142yw kalwi\u0144ski, lub jako dora\u017ane remedium na przewidywane rozbicie po \u015bmierci \u201ewittenberskiego papie\u017ca\u201d. \u201eKanoniczne\u201d wydania Ma\u0142ego katechizmu i Du\u017cego katechizmu Marcina Lutra, po raz pierwszy opublikowane w 1529 r., nie zawiera\u0142y wzmianki o mo\u017cliwo\u015bci zbawienia wy\u0142\u0105cznie przez Pismo \u015bw. Dopiero p\u00f3\u017aniejsze, po\u015bmiertne wydania katechizm\u00f3w (Luter zmar\u0142 w 1546 r.), w kolejnych stuleciach wypuszczane w du\u017cych nak\u0142adach na rynek, zosta\u0142y wzbogacone o ten element. W polskim wydaniu Ma\u0142ego katechizmu doktora Marcina Lutra z 1920 r. znajdujemy fragment dodanego komentarza m\u00f3wi\u0105cego, \u017ce jedn\u0105 z dw\u00f3ch naczelnych zasad religii lutera\u0144skiej jest zasada sola scriptura, zak\u0142adaj\u0105ca, \u017ce zbawienie mo\u017cna uzyska\u0107 wy\u0142\u0105cznie z Pisma \u015bw., kt\u00f3re zwiera ca\u0142\u0105 konieczn\u0105 do zbawienia wiedz\u0119.<\/p>\r\n

Napisany przez Filipa Melanchtona tekst Konfesji augsburskiej (1530) unika skrajnych rozstrzygni\u0119\u0107 teologicznych – poza sporem o usprawiedliwienie i Msz\u0119 \u015bw. Zasady religijne protestantyzmu zosta\u0142y w r\u00f3wnym stopniu oparte na Pi\u015bmie \u015bw., co na autorytecie Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a takich jak: \u015bw. Ambro\u017cy, \u015bw. Augustyn, \u015bw. Cyprian, \u015bw. Hieronim, \u015bw. Jan Chryzostom i \u015bw. Ireneusz, ale tak\u017ce papie\u017cy Gelazjusza, Grzegorza Wielkiego czy Piusa I (a wi\u0119c na wybi\u00f3rczo pojmowanej Tradycji). Wspomniane autorytety s\u0105 przywo\u0142ywane przez Melanchtona o wiele cz\u0119\u015bciej ni\u017c Pismo \u015bw. Melanchton stwierdza pojednawczo: \u201eOto niemal ca\u0142a nasza nauka, z kt\u00f3rej wida\u0107, \u017ce nie ma w niej nic, co by si\u0119 nie zgadza\u0142o z Pismem lub z Ko\u015bcio\u0142em powszechnym, albo z Ko\u015bcio\u0142em rzymskim, jak dalece jest nam znana z pisarzy (tj. Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a – przyp. R. M.)\u201d. Dyskusja wok\u00f3\u0142 tradycji, w czasie kt\u00f3rej Melanchton posi\u0142kuje si\u0119 argumentami scholastyk\u00f3w, dotyczy jednak nie Tradycji Ko\u015bcio\u0142a, ale tzw. tradycyjnych form pobo\u017cno\u015bci, zdaniem herezjarchy powoduj\u0105cych duchowe utrapienia wiernych. Melanchton, wracaj\u0105c do tej sprawy pod koniec tekstu, przypomina, \u017ce chodzi mu o \u201eludzkie tradycje\u201d, a nie \u201eTradycj\u0119 Ko\u015bcio\u0142a\u201d. Jedynym fragmentem nawi\u0105zuj\u0105cym do protestanckiej zasady sola scriptura zawartej w Konfesji augsburskiej jest wzmianka, w kt\u00f3rej przywo\u0142ano \u015bw. Augustyna, stwierdzaj\u0105cego, i\u017c nie nale\u017cy s\u0142ucha\u0107 nawet hierarch\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a, je\u015bli g\u0142osz\u0105 co\u015b sprzecznego z \u201ekanonicznymi pismami Bo\u017cymi\u201d. W tym miejscu nale\u017cy jednak z ca\u0142\u0105 stanowczo\u015bci\u0105 podkre\u015bli\u0107, \u017ce pogl\u0105d ten nie stanowi\u0142 wcale wymys\u0142u protestanckiego, ale odnajdujemy go w Tradycji Ko\u015bcio\u0142a, a od XIV wieku by\u0142 silnie eksponowany przez \u015brodowiska ko\u015bcielne zwalczaj\u0105ce rozprz\u0119\u017cenie moralne koncyliarystycznego duchowie\u0144stwa.<\/p>\r\n

Zasady Konfesji augsburskiej otrzyma\u0142y mocny odp\u00f3r zgromadzonych wok\u00f3\u0142 cesarza Karola V teolog\u00f3w katolickich, w zwi\u0105zku z czym protestanci przygotowali obszerniejszy tekst broni\u0105cy zasad herezji, nazwany Apologi\u0105 konfesji augsburskiej (1531). Dokument w duchu by\u0142 bardzo podobny do poprzedniego, rozszerzono natomiast baz\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na \u015bw. Bonawentur\u0119, \u015bw. Anzelma, \u015bw. Atanazego, a nawet \u015bw. Tomasza z Akwinu. Przywo\u0142ano r\u00f3wnie\u017c kilkakrotnie jako autorytet zdania Piotra z Lombardii, Jana Dunsa Szkota, Miko\u0142aja z Lyry i Tertuliana. We fragmencie polemicznym dotycz\u0105cym grzechu pierworodnego Melanchton nie atakowa\u0142 Tradycji, ale broni\u0142 jej w b\u0142\u0119dny spos\u00f3b, argumentuj\u0105c, i\u017c scholastyka \u017ale zrozumia\u0142a przes\u0142anie zawarte w pismach Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a. W sporze o kwesti\u0119 odpuszczenia grzech\u00f3w Melanchton stwierdza\u00a0 m.in., \u017ce Pismo \u015bw. jest wa\u017cniejsze \u201eod obja\u015bniaczy\u201d, ale uczyni\u0142 to przyznaj\u0105c, \u017ce sp\u00f3r o Sentencje Piotra Lombarda jest taki zawik\u0142any, a zdanie Ojc\u00f3w tak rozbie\u017cne, \u017ce trzeba szuka\u0107 innego autorytetu. Poszukiwa\u0142 go mianowicie w Dziejach Apostolskich. Zdanie Pisma \u015bw. wzmocni\u0142 jednak autorytetem \u015bw. Bernarda, aby nie by\u0142o niejasno\u015bci (\u201eTe s\u0142owa Bernarda cudownie ilustruj\u0105 nasz\u0105 spraw\u0119\u201d). Jeszcze kilkakrotnie czyniono podobne zabiegi, w kt\u00f3rych jednoznacznie wida\u0107 akceptacj\u0119 przez lider\u00f3w reformacji autorytetu Tradycji jako podstawy dyskusji teologicznej pomi\u0119dzy rodz\u0105cym si\u0119 protestantyzmem a Ko\u015bcio\u0142em katolickim. Odrzucenie Tradycji nast\u0105pi\u0142o wraz z zaostrzeniem si\u0119 sporu teologicznego i politycznego oraz gdy coraz bardziej stawa\u0142o si\u0119 oczywiste, \u017ce Tradycja pojmowana ca\u0142o\u015bciowo stoi po stronie \u201epapist\u00f3w\u201d.<\/p>\r\n

W 1532 r., polemizuj\u0105c z tezami dotycz\u0105cymi Mszy \u015bw. wywodzonymi wy\u0142\u0105cznie z Pisma \u015bw. przez radyka\u0142\u00f3w pokroju Zwinglego i Karlstadta, Luter pisa\u0142 do ksi\u0119cia pruskiego Alberta Hohenzollerna w duchu odleg\u0142ym od zasady sola scriptura: \u201eTen artyku\u0142 (obecno\u015b\u0107 Chrystusa w czasie Mszy \u015bw. – przyp. R. M.) nie jest dogmatem wymys\u0142u ludzkiego, zasadza si\u0119 na Ewangelii, na s\u0142owach jasnych, niedwuznacznych; przyj\u0119to go i wierzono od pocz\u0105tku Ko\u015bcio\u0142a chrze\u015bcija\u0144skiego, w ca\u0142ym \u015bwiecie a\u017c do dni naszych, jak tego dowodz\u0105 dzie\u0142a Ojc\u00f3w \u015bwi\u0119tych w j\u0119zykach greckim i \u0142aci\u0144skim, opr\u00f3cz codziennego powtarzania i codziennej praktyki. Gdyby to by\u0142 nowy artyku\u0142, gdyby nie by\u0142 zachowywany tak jednostajnie we wszystkich ko\u015bcio\u0142ach, w ca\u0142ym chrze\u015bcija\u0144stwie nie by\u0142oby rzecz\u0105 tak niebezpieczn\u0105 i zatrwa\u017caj\u0105c\u0105 pow\u0105tpiewa\u0107 o nim albo dyskutowa\u0107\u201d. W tym kr\u00f3tkim fragmencie listu Luter wyra\u017ca w zdefiniowan\u0105 przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wiar\u0119 w \u201eTradycj\u0119 katolick\u0105\u201d, wyszczeg\u00f3lniaj\u0105c jej wszystkie niezb\u0119dne cechy. Chodzi\u0142o w tym przypadku o u\u017cyteczno\u015b\u0107 polemiczn\u0105 argumentu skierowanego przeciwko tzw. intrygantom. W przypadkach polemiki kierowanej przeciwko katolikom, \u201eTradycja\u201d b\u0119dzie ju\u017c dla niego ci\u0105\u017c\u0105cym balastem, fa\u0142szyw\u0105 drog\u0105, a Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a \u201etw\u00f3rcami bajek\u201d i lud\u017ami \u201eoszukanymi przez diab\u0142a\u201d (to \u015bw. Grzegorz), lud\u017ami g\u0142upimi i bez wiary\u201d (\u015bw. Augustyn), \u201eheretykami\u201d i autorami \u201ebezbo\u017cnych rzeczy\u201d (\u015bw. Hieronim) czy \u201eniedosz\u0142ymi p\u0142odami teologicznymi\u201d i \u201estudni\u0105 b\u0142\u0119d\u00f3w\u201d (\u015bw. Tomasz z Akwinu). Komicznie brzmi\u0105 te s\u0142owa Lutra w kontek\u015bcie kompilacyjnej Apologii Melanchtona, opieraj\u0105cej si\u0119 na zdaniach Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a, przez Lutra nazywanej \u201eprzewy\u017cszaj\u0105c\u0105 wszystko, cokolwiek napisali Doktorowie Ko\u015bcio\u0142a od Augustyna\u201d.<\/p>\r\n

W Artyku\u0142ach szmalkaldzkich z 1537 r., pomimo wielokrotnego przywo\u0142ywania autorytet\u00f3w teologicznych w osobach Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a (\u015bw. Cypriana, \u015bw. Jana Chryzostoma, \u015bw. Augustyna) oraz wypowiedzi sobor\u00f3w, przy okazji sporu o znaczenie Mszy \u015bw. Luter myl\u0105c \u201etradycj\u0119\u201d z \u201eTradycj\u0105\u201d, zawar\u0142 marginalne odniesienie do zasady sola scriptura: \u201eNa podstawie bowiem s\u0142\u00f3w i dzia\u0142a\u0144 Ojc\u00f3w [Ko\u015bcio\u0142a] nie mo\u017cna ustanawia\u0107 artyku\u0142\u00f3w wiary, w przeciwnym bowiem razie artyku\u0142em wiary musia\u0142oby sta\u0107 si\u0119 tak\u017ce to, co dotyczy po\u017cywienia, odzie\u017cy, domu itd., jak to zabawnie uczynili [papi\u015bci] w przypadku relikwii \u015bwi\u0119tych. My za\u015b mamy inn\u0105 regu\u0142\u0119, mianowicie, \u017ce artyku\u0142y wiary ustala S\u0142owo Bo\u017ce, a poza tym nikt, nawet anio\u0142\u201d (Gal 1, 8). Dopiero w 1577 r., ju\u017c po \u015bmierci Lutra, w tzw. Formule zgody zasada \u201etylko Pismo \u015bw.\u201d otrzyma\u0142a w\u015br\u00f3d regu\u0142 krzepn\u0105cej herezji eksponowane miejsce. Pierwszy punkt formu\u0142y brzmi: \u201eWierzymy, nauczamy i wyznajemy, i\u017c jedyn\u0105 regu\u0142\u0105 i norm\u0105, wed\u0142ug kt\u00f3rej powinno si\u0119 ocenia\u0107 i os\u0105dza\u0107 wszystkie nauki i wszystkich nauczycieli, nie mo\u017ce by\u0107 \u017cadna inna jak tylko prorockie i apostolskie pisma Starego i Nowego Testamentu\u201d. Warto przypomnie\u0107, \u017ce Kalwin by\u0142 szybszy, czyni\u0105c zasad\u0119 sola scriptura naczeln\u0105 regu\u0142\u0105 swojej religii ju\u017c w 1560 r. w traktacie Institution.<\/p>\r\n

Modernistyczny i przychylny protestantyzmowi badacz Piotr Chaunu w pracy Czas reform (Warszawa 1989) zwraca uwag\u0119 na fakt, \u017ce dla Lutra przyj\u0119cie zasady sola scriptura jako podstawy dogmatyki by\u0142o nie tyle efektem pierwotnego przekonania, co potrzeb\u0105 chwili, wynikaj\u0105c\u0105 z prowadzonej walki i utraty oparcia w innych autorytetach chrze\u015bcija\u0144stwa, za\u015b w p\u00f3\u017aniejszym okresie wynika\u0142o z poszukiwania usprawiedliwienia dla swego post\u0119powania. Dzi\u015b ho\u0142dowa\u0107 przekonaniu o sta\u0142o\u015bci pogl\u0105d\u00f3w Lutra mo\u017cna tylko pod warunkiem, \u017ce bezkrytycznie wierzy si\u0119 propagandowym broszurkom i dawnej, ma\u0142o krytycznej historiografii lutera\u0144skiej. Dzisiejsi rzetelni badacze, bez wzgl\u0119du na swoje pogl\u0105dy religijne, opisuj\u0105 ewolucj\u0119 my\u015bli za\u0142o\u017cyciela protestantyzmu, co najwy\u017cej r\u00f3\u017cni\u0105c si\u0119 w niuansach. Dla umiarkowanych koncepcje religijne Lutra powstawa\u0142y z zal\u0105\u017ck\u00f3w pogl\u0105d\u00f3w ukszta\u0142towanych jeszcze w okresie klasztornym, dla radyka\u0142\u00f3w podlega\u0142y dora\u017anemu rozwojowi w zale\u017cno\u015bci od okoliczno\u015bci spo\u0142ecznych, politycznych lub religijnych. W istocie jedne ewoluowa\u0142y z ziaren herezji tworz\u0105cej si\u0119 w klasztornych bibliotekach, inne by\u0142y efektem prowadzonej przez Lutra dora\u017anej \u201epolityki\u201d. W tym drugim przypadku mamy do czynienia z fundamentem dzisiejszej protestanckiej dogmatyki, a mianowicie z zasad\u0105 sola scriptura, kt\u00f3ra co prawda zosta\u0142a wyra\u017cona przez Lutra, ale g\u0142\u00f3wn\u0105 zasad\u0105 protestantyzmu sta\u0142a si\u0119… po jego \u015bmierci.<\/p>\r\n

Drugi kamie\u0144 obrazy: Luter fa\u0142szowa\u0142 Pismo \u015bw.<\/strong><\/p>\r\n

Stosunek Marcina Lutra do Pisma \u015bw. znacznie si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0142 we wczesnym okresie jego \u017cycia od p\u00f3\u017aniejszego. Luter wspomina\u0142, \u017ce Bibli\u0119 znalaz\u0142 w klasztornej bibliotece, co nie by\u0142o ca\u0142\u0105 prawd\u0105: w\u0142asny egzemplarz otrzyma\u0142 od swego klasztornego protektora, o. Jana Staupitza. Pocz\u0105tkowo Luter postrzega\u0142 Pismo \u015bw. w tradycyjny dla katolik\u00f3w spos\u00f3b, ewentualnie k\u0142\u00f3c\u0105c si\u0119 ze scholastycznymi komentarzami do biblijnych tekst\u00f3w, kt\u00f3re pragn\u0105\u0142 nagina\u0107 do wyznawanego przez siebie nominalizmu. Swoje prace nad Pismem \u015bw. rozpocz\u0105\u0142 (1513-1516) od komentowania Pisma \u015bw. w formie wyk\u0142ad\u00f3w, przyznaj\u0105c, \u017ce rozumienie i wyja\u015bnianie znaczenia s\u0142\u00f3w zawartych w ksi\u0119gach Pisma \u015bw. zarezerwowane jest dla wy\u017cszego autorytetu religijnego. W komentarzach tych mo\u017cna wprawdzie znale\u017a\u0107 ca\u0142kiem czytelne \u015blady lutera\u0144skiej nauki o usprawiedliwieniu, ale na pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 w nich zasady sola scriptura. Jego wittenberskie prace i wyk\u0142ady dotycz\u0105ce psalm\u00f3w i nowotestamentowych list\u00f3w wpisywa\u0142y si\u0119 (pomimo zawarcia w nich wielu zgubnych pogl\u0105d\u00f3w) jeszcze w zwyczajow\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 zakonnych egzeget\u00f3w, opieraj\u0105c si\u0119 na nauczaniu Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a, a wi\u0119c na akceptacji Tradycji katolickiej. Zreszt\u0105 Luter nigdy zdecydowanie i jednoznacznie nie odci\u0105\u0142 si\u0119 od tej Tradycji, nawet wy\u015bmiewaj\u0105c i przecz\u0105c niekt\u00f3rym stwierdzeniom Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a. T\u0142umaczenie Pisma \u015bw. na j\u0119zyk narodowy (pierwsze wydanie niemieckie 1534) by\u0142o w XVI wieku czym\u015b niezwykle nowoczesnym i kontrowersyjnym, ale powiedzmy to otwarcie – samo w sobie nie stanowi\u0142o ani wyrazu buntu, ani przejawu herezji. Podejmuj\u0105c w 1521 r. prace nad t\u0142umaczeniem Nowego Testamentu nie by\u0142 w tym wzgl\u0119dzie Luter ani pierwszym, ani jedynym, co wyrzuca\u0142 mu z gorycz\u0105 Ulryk Zwingli, gdy Luter przypisywa\u0142 sobie wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 i pierwsze\u0144stwo w t\u0142umaczeniu \u201eS\u0142owa Bo\u017cego\u201d. Co wi\u0119c sta\u0142o si\u0119 takiego, \u017ce oko\u0142o trzy lata po og\u0142oszeniu swoich s\u0142ynnych 95 tez (1517) i oko\u0142o rok przed na\u0142o\u017ceniem papieskiej ekskomuniki (3 stycznia 1521 r.) Luter wyartyku\u0142owa\u0142 zasad\u0119 sola scriptura jako podstaw\u0119 nowej dogmatyki?<\/p>\r\n

Aby zrozumie\u0107, co si\u0119 sta\u0142o, nale\u017cy cofn\u0105\u0107 si\u0119 w przesz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\r\n

Ju\u017c od 1518 roku, czyli od pami\u0119tnej konfrontacji z papieskim teologiem dworskim o. Sylwestrem Mazzolinim z Prierio OP, Luter nie mia\u0142 z\u0142udze\u0144, \u017ce istnieje mo\u017cliwo\u015b\u0107 oparcia swojej argumentacji na ca\u0142o\u015bciowo pojmowanym autorytecie Tradycji Ko\u015bcio\u0142a. Mimo odnajdywania poparcia dla swoich pogl\u0105d\u00f3w w pojedynczych zdaniach Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a, ca\u0142o\u015b\u0107 ich pisarstwa stanowi\u0142a fortec\u0119 broni\u0105c\u0105 papie\u017ca i cesarza. Zatem nale\u017ca\u0142o j\u0105 odrzuci\u0107, tak jak odrzucono ju\u017c osobisty autorytet papie\u017ca (po bulli ekskomunikuj\u0105cej Lutra z 1520 r.), ograniczaj\u0105c j\u0105 do akceptowalnej wybi\u00f3rczo \u201etradycji aposto\u0142\u00f3w\u201d. Pozostawa\u0142y jako or\u0119\u017c wy\u0142\u0105cznie argumenty zawarte w Pi\u015bmie \u015bw., nad kt\u00f3rym Luter pracowa\u0142 ju\u017c w okresie klasztornym i kt\u00f3re kontynuowa\u0142 w czasie ukrywania si\u0119 w Wartburgu (prace nad Nowym Testamentem trwa\u0142y 11 miesi\u0119cy). Jednak trzeba by\u0142o z Pisma \u015bw. uczyni\u0107 sprawne narz\u0119dzie obrony swego stanowiska. W tym celu nale\u017ca\u0142o usun\u0105\u0107 z niej te fragmenty, kt\u00f3re nie odpowiada\u0142y nauczaniu reformatora i kt\u00f3re wspiera\u0142y nauczanie papist\u00f3w.<\/p>\r\n

Prace translatorskie Lutra opiera\u0142y si\u0119 na konsekwentnej, ale zgubnej metodzie. Luter t\u0142umaczy\u0142 Pismo \u015bw., czyni\u0105c jego centralnym miejscem fragmenty I rozdzia\u0142u Listu \u015bw. Paw\u0142a do Rzymian, w kt\u00f3rych odnajdowa\u0142 potwierdzenie dla swojej zasady usprawiedliwienia wy\u0142\u0105cznie przez wiar\u0119. Niejako ca\u0142e t\u0142umaczenie Pisma \u015bw. stawa\u0142o si\u0119 w ten spos\u00f3b jednym wielkim \u201ekomentarzem\u201d do tej cz\u0119\u015bci Nowego Testamentu, ale r\u00f3wnie\u017c Luter sprawdza\u0142 t\u0105 metod\u0105 wiarygodno\u015b\u0107 (kanoniczno\u015b\u0107) Pisma \u015bw. Co jednak zrobi\u0107 w sytuacji, kiedy niekt\u00f3re fragmenty nie pasowa\u0142y do jego koncepcji religijnej? Istnia\u0142y dwie mo\u017cliwo\u015bci. Pierwsza polega\u0142a na odrzuceniu ca\u0142ych ksi\u0105g Biblii, co Luter planowa\u0142 uczyni\u0107 z Listem \u015bw. Jakuba i Apokalips\u0105, kt\u00f3re mu si\u0119 nie podoba\u0142y i kt\u00f3re nie zawiera\u0142y potwierdzenia jego nauki; r\u00f3wna\u0142oby si\u0119 to jednak naruszeniu kanonu Pisma \u015bw., co ostatecznie zosta\u0142o mu wyperswadowane przez Melanchtona. Naruszenie kanonu spowodowa\u0142oby bowiem zanegowanie autorytetu Pisma \u015bw. jako efektu natchnienia Ducha \u015awi\u0119tego. Drugi spos\u00f3b polega\u0142 na ocenzurowaniu Pisma \u015bw. poprzez skorygowanie niekt\u00f3rych fragment\u00f3w lub ich usuni\u0119cie jako niewiarygodnych. Mimo odczuwanych przez ca\u0142e \u017cycie pokus, Luter odrzuci\u0142 pierwsze rozwi\u0105zanie i zdecydowa\u0142 si\u0119 na drugie.<\/p>\r\n

W latach 1521-1522 Luter dokona\u0142 spreparowanego t\u0142umaczenia Nowego Testamentu na j\u0119zyk niemiecki, ze zmianami w Li\u015bcie do Galat\u00f3w (2, 16) oraz Li\u015bcie do Rzymian (3, 28), gdzie dodano potrzebne s\u0142owa \u201etylko przez\u201d oraz \u201ejedynie\u201d. Wydanie ze zmianami zosta\u0142o rozpowszechnione, wspieraj\u0105c lini\u0119 obrony heretyka. Poprawki Lutra dotyczy\u0142y r\u00f3wnie\u017c Drugiego Listu \u015bw. Piotra (1, 10), z kt\u00f3rego Luter konsekwentnie usun\u0105\u0142 sformu\u0142owanie \u201eprzez dobre uczynki\u201d, poniewa\u017c przeczy\u0142o to jego pogl\u0105dom o usprawiedliwieniu.<\/p>\r\n

Zmiany te wywo\u0142a\u0142y w\u015bciek\u0142\u0105 polemik\u0119 pomi\u0119dzy katolikami a zwolennikami Lutra. Herezjarcha zosta\u0142 zmuszony do wyja\u015bnie\u0144 r\u00f3wnie\u017c przez niekt\u00f3rych swoich dotychczasowych sprzymierze\u0144c\u00f3w. W tek\u015bcie Ein Sendbrief vom Dolmetschen z 1530 r. Luter tak ustosunkowywa\u0142 si\u0119 do stawianych mu zarzut\u00f3w: \u201epapi\u015bci pr\u00f3\u017cno si\u0119 wielce k\u0142opocz\u0105, \u017ce w tek\u015bcie Paw\u0142a nie wyst\u0119puje s\u0142\u00f3wko sola, allein, i \u017ce takowych z mojej strony uzupe\u0142nie\u0144 tolerowa\u0107 niepodobna w S\u0142owie Bo\u017cym etc. (…) Wiedzia\u0142em dobrze o tym, \u017ce w \u0142aci\u0144skim i greckim tek\u015bcie Rzym 3, 28, s\u0142\u00f3wko solum nie wyst\u0119puje i papi\u015bci mogliby oszcz\u0119dzi\u0107 sobie trudu uczenia mnie tego. Prawd\u0105 jest, \u017ce tych kilka liter tam nie wyst\u0119puje, na kt\u00f3re patrz\u0105 oni jak ciel\u0119 na malowane wrota. Ale nie wiedz\u0105, \u017ce sama my\u015bl tekstu w sobie je przecie\u017c zawiera i je\u017celi pragnie si\u0119 prze\u0142o\u017cy\u0107 to na niemiecki jasno i zdecydowanie, nale\u017cy je tam umie\u015bci\u0107. Zamierza\u0142em bowiem m\u00f3wi\u0107 po niemiecku, a nie po \u0142acinie ani po grecku, tak jak sobie postanowi\u0142em, \u017ce w t\u0142umaczeniu b\u0119d\u0119 m\u00f3wi\u0107 po niemiecku\u201d. Wyja\u015bniaj\u0105c wzgl\u0119dy teologiczne, kt\u00f3re zawa\u017cy\u0142y na takim dokonaniu przek\u0142adu, Luter poczyni\u0142 kilka istotnych uwag egzegetycznych dotycz\u0105cych Pisma \u015bw. Wed\u0142ug niego tekst \u201eS\u0142owa Bo\u017cego\u201d jest s\u0142owem \u017cywym, a natchnienie stanowi efekt iluminacji kaznodziejskiej. St\u0105d posiadanie wiernego i natchnionego tekstu greckiego lub \u0142aci\u0144skiego jest niewystarczaj\u0105ce przez fakt jego niezrozumienia przez maluczkich. Luter wy\u0142o\u017cy\u0142 to obszerniej w Du\u017cym katechizmie: \u201eGdzie bowiem Duch \u015awi\u0119ty nie sprawia, aby s\u0142owo by\u0142o g\u0142oszone, i gdzie nie budzi serc, aby je przyjmowano, tam bywa ono martwe\u201d. (Takim martwym s\u0142owem mia\u0142a by\u0107 jego zdaniem Septuaginta i Wulgata, u\u015bwi\u0119cone Tradycj\u0105 w obr\u0119bie Ko\u015bcio\u0142a katolickiego t\u0142umaczenia Starego i Nowego Testamentu.) Wed\u0142ug Lutra Biblia (w znaczeniu tekstu!) staje si\u0119 \u201eS\u0142owem Bo\u017cym\u201d, w momencie kiedy staje si\u0119 tekstem nauczaj\u0105cym – kaznodziejskim. Ko\u0144cz\u0105c sw\u00f3j wyw\u00f3d Luter stwierdza prostolinijnie, \u017ce spreparowanie tekstu jest potr\u00f3jnie usprawiedliwione: 1. poniewa\u017c nale\u017ca\u0142o udowodni\u0107, \u017ce cz\u0142owiek zostaje zbawiony jedynie przez wiar\u0119; 2. poniewa\u017c fragment ten znacznie prawdziwiej brzmi w j\u0119zyku niemieckim poprzez dodanie kontrowersyjnych s\u0142\u00f3w; 3. ze wzgl\u0119d\u00f3w dora\u017anych, poniewa\u017c ludzie obstaj\u0105 przy katolickim pojmowaniu zbawienia przez uczynki. Herezjarcha pisa\u0142: \u201ejedynie si\u0142\u0105 mo\u017cna by ich by\u0142o od tego oderwa\u0107; przeto nie tylko s\u0142usznie, ale i wysoce po\u017c\u0105dane jest, aby zosta\u0142o w pe\u0142nej i wyrazistej formie wypowiedziane: allein der Glaube ohne Werke macht fromm (\u2018Jedynie wiara, bez uczynk\u00f3w, czyni cz\u0142owieka pobo\u017cnym\u2019). \u0179a\u0142uj\u0119 tylko, \u017ce do tego wszystkiego nie doda\u0142em jeszcze alle (\u2018wszelkie\u2019) i aller (\u2018wszelakich\u2019), a zatem ohne alle Werke aller Gesetze (\u2018bez wszelkich uczynk\u00f3w wszelakich zakon\u00f3w\u2019), aby powiedziane by\u0142o w pe\u0142nym brzmieniu i bez \u017cadnych os\u0142onek. Dlatego to w\u0142a\u015bnie tak ma zosta\u0107 jako jest w moim Nowym Testamencie (podkre\u015blenie moje – R. M.), a cho\u0107by nawet wszystkie os\u0142y papieskie mia\u0142y w\u015bciec si\u0119 ze z\u0142o\u015bci, nic mi z tego uj\u0105\u0107 nie zdo\u0142aj\u0105\u201d.<\/p>\r\n

Wielokrotnie jeszcze powracano do tych kontrowersji, poniewa\u017c stawia\u0142y one pod znakiem zapytania traktowanie Pisma \u015bw. jako ostatecznego autorytetu religijnego przez \u00f3wczesnych luteran. Echa tego zosta\u0142y zawarte w napisanej przez Filipa Melanchtona Apologii wyznania augsburskiego, w kt\u00f3rej drugi po Lutrze lider protestantyzmu stara\u0142 si\u0119 w inny spos\u00f3b wyt\u0142umaczy\u0107 \u201ecudowne\u201d poprawki w tek\u015bcie Pisma \u015bw.: \u201eNiekt\u00f3rych razi to s\u0142\u00f3wko \u00abtylko\u00bb [sola], chocia\u017c Pawe\u0142 powiada w Li\u015bcie do Rzymian (3, 28): \u00abS\u0105dzimy, \u017ce cz\u0142owiek usprawiedliwiony zostaje z wiary, nie z uczynk\u00f3w\u00bb, r\u00f3wnie\u017c w Li\u015bcie do Efezjan (2, 8-9): \u00abDar Bo\u017cy to jest, nie z was to jest ani z uczynk\u00f3w, aby si\u0119 kto\u015b nie chlubi\u0142\u00bb, i dalej w Li\u015bcie do Rzymian (3, 24): \u00abDarmo zostaj\u0105 usprawiedliwieni\u00bb. Je\u017celi nie podoba si\u0119 owa ekskluzywna formu\u0142a: \u00abtylko sama – jedynie tylko\u00bb, to niech usun\u0105 z Paw\u0142a te\u017c inne skrajnie brzmi\u0105ce formu\u0142y: \u00abdarmo\u00bb, \u00abnie z uczynk\u00f3w\u00bb, \u00abdar to jest\u00bb itd. Gdy\u017c to tak\u017ce s\u0105 formy ekskluzywne\u201d. Melanchton usprawiedliwia\u0142 dodanie s\u0142owa \u201etylko\u201d pe\u0142niejszym oddaniem sensu zawartego w ca\u0142ym Li\u015bcie do Rzymian czy Li\u015bcie do Efezjan.<\/p>\r\n

Czytelnik, kt\u00f3ry si\u0119gnie po Pismo \u015bw., aby z nim w r\u0119ku przeanalizowa\u0107 powy\u017cszy fragment Melanchtona, stanie przed nie lada problemem. Czy\u017cby Biblia potwierdza\u0142a protestancki punkt widzenia? Spot\u0119gujmy jeszcze wra\u017cenie, przypominaj\u0105c za ks. J\u00f3zefem A. Fitzmyerem SI, \u017ce d\u0142ugo przed Lutrem niekt\u00f3rzy Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a i teolodzy u\u017cywali w swoich tekstach podobnego sformu\u0142owania sola fide, by wymieni\u0107: \u015bw. Hilarego, \u015bw. Bazylego, \u015bw. Augustyna, \u015bw. Jana Chryzostoma, \u015bw. Cyryla z Aleksandrii, \u015bw. Bernarda z Clairvaux, Orygenesa, Teodoreta i Teofilakta, Ambroziastera, Teodora z Mopsuesty, Mariusza Victorinusa, czy… \u015bw. Tomasza z Akwinu lub \u015bw. Roberta Bellarmina! Problem relacji mi\u0119dzy wiar\u0105 a dobrymi uczynkami sta\u0142 si\u0119 pod koniec \u015bredniowiecza jednym z najwa\u017cniejszych spor\u00f3w teologicznych. By\u0142 to w istocie sp\u00f3r (o czym ju\u017c wspomina\u0142em w innym artykule) o udzia\u0142 cz\u0142owieka (poprzez uczynki) w swoim zbawieniu, sp\u00f3r, kt\u00f3ry w r\u00f3wnym stopniu toczy\u0142 si\u0119 w zaciszu klasztornych bibliotek, co na zat\u0142oczonych ulicach \u015bredniowiecznych miast. Sp\u00f3r ten posiada\u0142 niebagatelne znaczenie i wp\u0142yw na \u00f3wczesn\u0105 teologi\u0119 i religijno\u015b\u0107 (powoduj\u0105c ostateczne zdefiniowanie nakazu chrztu niemowl\u0105t), czy pojawienie si\u0119 ludowej p\u00f3\u017ano\u015bredniowiecznej pobo\u017cno\u015bci, tzw. devotio moderna (np. \u015bw. Tomasz \u00e1 Kempis). Niekt\u00f3re – wyprzedzaj\u0105ce prace Lutra – \u015bredniowieczne katolickie t\u0142umaczenia Nowego Testamentu (krytyczne wobec Wulgaty) zawiera\u0142y t\u0142umaczenie kontrowersyjnego fragmentu (Rz 3, 28) zbie\u017cne z zabiegami Lutra, jak to mia\u0142o miejsce w przypadku Biblii Norymberskiej (tekst niemiecki, 1483), Biblii Genewskiej (tekst \u0142aci\u0144ski, 1476), jak r\u00f3wnie\u017c p\u00f3\u017aniejszej od prac Lutra Biblii Weneckiej (tekst \u0142aci\u0144ski, 1538). Warto jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w\u015br\u00f3d wymienionych powy\u017cej autorytet\u00f3w teologicznych jedynie kilku (Orygenes, Ambroziaster i \u015bw. Tomasz) u\u017cywaj\u0105 poj\u0119cia sola fide w kontek\u015bcie Listu \u015bw. Paw\u0142a do Rzymian! Pozostawiaj\u0105c na boku Orygenesa i Ambroziastera, nasze w\u0105tpliwo\u015bci rozwiewa \u015bw. Tomasz z Akwinu w Wyk\u0142adzie Listu do Rzymian. Wszystkie fragmenty przywo\u0142ane przez Melanchtona w Apologii konfesji augsburskiej, maj\u0105ce przemawia\u0107 na korzy\u015b\u0107 dodania przez Lutra s\u0142owa sola, dotycz\u0105 wczesnochrze\u015bcija\u0144skiego sporu pomi\u0119dzy chrze\u015bcijanami judaizuj\u0105cymi a hellenistycznymi, kt\u00f3ry ostatecznie zosta\u0142 rozstrzygni\u0119ty na korzy\u015b\u0107 tych drugich. Sp\u00f3r cz\u0119sto dotyczy\u0142 \u017cydowskich praktyk rytualnych (np. obrzezania), do pewnego momentu tolerowanych w obr\u0119bie chrze\u015bcija\u0144stwa. W ka\u017cdym razie \u015bw. Tomasz z Akwinu komentuj\u0105c trzeci rozdzia\u0142 Listu do Rzymian stwierdza, \u017ce \u015bw. Pawe\u0142 \u201eprzez prawo uczynk\u00f3w rozumie prawo stare, przez prawo za\u015b wiary – prawo nowe, dzi\u0119ki kt\u00f3remu poganin zosta\u0142 zr\u00f3wnany z \u017bydem\u201d. \u015aw. Tomasz nie pozostawia w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce \u201eprawo uczynk\u00f3w\u201d (tzw. zewn\u0119trzne) dotyczy pustego rytualizmu i absolutnie nie znosi udzia\u0142u dobrych uczynk\u00f3w w zbawieniu ludzi, chocia\u017cby przez s\u0142owa samego Pana Jezusa: \u201eTo czy\u0144cie na moj\u0105 pami\u0105tk\u0119\u201d (\u0141k 22, 19).<\/p>\r\n

Pos\u0142ugiwanie si\u0119 poj\u0119ciem sola fide przez Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a i dawne autorytety teologiczne r\u00f3\u017cni\u0142o si\u0119 jednak w spos\u00f3b zasadniczy od protestanckiego rozumienia usprawiedliwienia wy\u0142\u0105cznie przez wiar\u0119. Nie mia\u0142o ono wiele wsp\u00f3lnego z pogl\u0105dami Lutra. Zreszt\u0105 nikomu z wcze\u015bniejszych zwolennik\u00f3w tej koncepcji teologicznej nigdy nie przysz\u0142o do g\u0142owy \u015bwiadomie dodawa\u0107 czego\u015b od siebie do \u201eS\u0142owa Bo\u017cego\u201d!<\/p>\r\n

W ten spos\u00f3b powstawa\u0142o \u201eS\u0142owo Bo\u017ce\u201d Marcina Lutra. Herezjarcha ubolewa\u0142 w Du\u017cym katechizmie, i\u017c \u201eS\u0142owo Bo\u017ce musi znosi\u0107, \u017ce si\u0119 je w najhaniebniejszy i najjadowitszy spos\u00f3b prze\u015bladuje, zniewa\u017ca, zadaje k\u0142am, przekr\u0119ca, fa\u0142szywie naci\u0105ga i wyk\u0142ada\u201d, do czego sam dok\u0142ada\u0142 sw\u00f3j kamyczek.<\/p>\r\n

Trzeci kamie\u0144 obrazy: Luter wynosi\u0142 swoje nauczanie ponad autorytet Pisma \u015bw. <\/strong><\/p>\r\n

Kamieniem obrazy dla protestanckich polemist\u00f3w od samego pocz\u0105tku by\u0142 zarzut podnoszony przez katolik\u00f3w, i\u017c Marcin Luter nie tylko odrzuci\u0142 autorytet papiestwa, Ko\u015bcio\u0142a katolickiego i Tradycji, ale wyni\u00f3s\u0142 swoj\u0105 osob\u0119 i swoje nauczanie tak\u017ce ponad autorytet Pisma \u015bw. Zarzut ten jest w istocie morderczy dla protestantyzmu, zwa\u017cywszy na moc utrzymywanej i obowi\u0105zuj\u0105cej w obr\u0119bie ca\u0142ego protestantyzmu zasady sola scriptura.<\/p>\r\n

W Kazaniu na 25. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej zawartym w Postylli domowej (zapis kaza\u0144 z lat 1532-1534) Luter wyra\u017ca swoj\u0105 niezachwian\u0105 wiar\u0119 we w\u0142asn\u0105 moc i nauk\u0119: \u201eChocia\u017cby diabe\u0142, Turek i papie\u017c byli jak najgorsi i najmo\u017cniejsi, to przecie\u017c moim chrze\u015bcijanom, trzymaj\u0105cym si\u0119 mojego s\u0142owa (podkre\u015blenie – R. M.), nic szkodzi\u0107 nie mog\u0105\u201d.<\/p>\r\n

W czasie polemik Lutra z katolickimi uczelniami na temat t\u0142umacze\u0144 fragment\u00f3w Pisma \u015bw. herezjarcha wprost stwierdza\u0142, \u017ce posiada prawo nie tylko do interpretowania Pisma \u015bw., ale te\u017c do poprawiania go i cenzurowania: \u201ePowiedz mi, po co to wielkie zamieszanie robione przez papist\u00f3w, o to, \u017ce w tek\u015bcie Paw\u0142a nie ma s\u0142owa \u00abtylko przez\u00bb… Powiedz im tak: \u00abDoktor Marcin Luter chce, aby tak by\u0142o\u00bb (…) I tak ma pozosta\u0107, chc\u0119 aby tak by\u0142o, i tak to jest zaordynowane przeze mnie. Wiem dobrze, \u017ce s\u0142owo \u00abtylko\u00bb nie wyst\u0119puje w ani w tek\u015bcie greckim, ani w \u0142aci\u0144skim\u201d .<\/p>\r\n

W przywo\u0142anym przez Maritaina fragmencie wypowiedzi Lutra z 1522 r. czytamy: \u201eNiniejszym powiadamiam ci\u0119, \u017ce pocz\u0105wszy od tej chwili nie mam d\u0142u\u017cej ch\u0119ci pozwalania tobie – ani nawet anio\u0142owi z nieba – aby s\u0105dzili moje nauczanie lub je poddawali badaniom. Poniewa\u017c po trzykro\u0107 do\u015b\u0107 by\u0142o g\u0142upiej uni\u017cono\u015bci w Wormacji, a i to w niczym nie pomog\u0142o. Zamiast tego pozwol\u0119 sobie by\u0107 s\u0142yszanym i, jak naucza \u015bw. Piotr (1 P 3, 15), da\u0107 wyja\u015bnienie i obron\u0119 mego nauczania ca\u0142emu \u015bwiatu. Nie pozwol\u0119, aby by\u0142o s\u0105dzone przez jakiegokolwiek cz\u0142owieka, ani nawet jakiegokolwiek anio\u0142a. Poniewa\u017c jestem pewny tego nauczania, ja sam b\u0119d\u0119 twoim s\u0119dzi\u0105 i nawet, poprzez to nauczanie, s\u0119dzi\u0105 samych anio\u0142\u00f3w (1 Kor 6, 3). Dlatego ktokolwiek nie zaakceptuje mojego nauczania, nie mo\u017ce by\u0107 zbawiony – poniewa\u017c jest ono od Boga, a nie moje. I st\u0105d m\u00f3j s\u0105d nie jest r\u00f3wnie\u017c moim s\u0105dem, tylko Bo\u017cym\u201d .<\/p>\r\n

Luter w powy\u017cszym fragmencie przywo\u0142uje wydarzenia z 17 i 18 kwietnia 1521 r., gdy w czasie przes\u0142uchania przed obliczem cesarza w Wormacji za\u017c\u0105dano od niego\u00a0 odwo\u0142ania pogl\u0105d\u00f3w zawartych w jego pismach. Unikn\u0105\u0142 tego dzi\u0119ki sprawno\u015bci swojego j\u0119zyka, kt\u00f3ra zbi\u0142a z tropu przes\u0142uchuj\u0105cego go abpa trewirskiego Ecka. Luter dokona\u0142 wybiegu polegaj\u0105cego na podziale swoich dzie\u0142 na trzy kategorie: prace \u201ezbo\u017cne\u201d akceptowane przez Ko\u015bci\u00f3\u0142, prace wyst\u0119puj\u0105ce przeciw tyranii papie\u017ca oraz prace \u201ezgry\u017aliwe\u201d, atakuj\u0105ce \u201epojedyncze osoby\u201d. Luter sugerowa\u0142, \u017ce zarzuty nie dotycz\u0105 teologii i nie k\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119 ani z Pismem \u015bw., ani ze \u201ezdrowym rozs\u0105dkiem\u201d, a dotycz\u0105 wy\u0142\u0105cznie tyranii lub nadu\u017cy\u0107 pojedynczych os\u00f3b, obra\u017conych i \u017c\u0105dnych zemsty. Zako\u0144czone 18 kwietnia przes\u0142uchanie nie by\u0142o dla niego pomy\u015blne, poniewa\u017c abp Eck by\u0142 nieust\u0119pliwy w \u017c\u0105daniu pot\u0119pienia ca\u0142o\u015bci heretyckich tez, zawartych we wszystkich pracach Lutra. Posiada\u0142 w tym wzgl\u0119dzie pe\u0142ne poparcie cesarza Karola V Habsburga i wi\u0119kszo\u015bci ksi\u0105\u017c\u0105t Rzeszy. 8 maja cesarz, w pi\u0119knych s\u0142owach powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na tradycj\u0119 w\u0142asnego rodu wiernego Ko\u015bcio\u0142owi, wyda\u0142 edykt uznaj\u0105cy Lutra za zatwardzia\u0142ego heretyka i wzywaj\u0105cy do \u015bcigania go na mocy cesarskiego prawa. W tym czasie herezjarcha przebywa\u0142 ju\u017c od kilku dni w Wartburgu, pod opiek\u0105 ksi\u0119cia elektora saskiego Fryderyka. Opozycja antycesarska gwarantowa\u0142a mu nietykalno\u015b\u0107. Sprawa religijna sta\u0142a si\u0119 od tego momentu kwesti\u0105 polityczn\u0105. Mi\u0142o\u015b\u0107 w\u0142asna oskar\u017conego o herezj\u0119 zakonnika by\u0142a g\u0142\u0119boko ura\u017cona, a wormackie zdarzenie zmotywowa\u0142o Lutra do podbudowywania swoich pogl\u0105d\u00f3w odpowiedni\u0105 argumentacj\u0105. Znajdowa\u0142 j\u0105, jak pokaza\u0142em, w zmanipulowanym Pi\u015bmie \u015bw.<\/p>\r\n

W cytowanym fragmencie Luter powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na dwa miejsca Pisma \u015bw.: wyrwane z kontekstu zdania Pierwszego Listu do Koryntian (6, 3): \u201eNie wiecie, \u017ce anio\u0142\u00f3w s\u0105dzi\u0107 b\u0119dziemy? O ile\u017c wi\u0119cej rzeczy \u015bwieckie?\u201d oraz s\u0142owa \u015bw. Piotra: \u201ePana za\u015b Chrystusa czcijcie w sercach waszych, zawsze gotowi do odpowiedzi ka\u017cdemu, co si\u0119 domaga od was sprawy z tej nadziei, kt\u00f3r\u0105 macie\u201d (1 P 3, 15), pochodz\u0105ce z wypowiedzi aposto\u0142a napominaj\u0105cego chrze\u015bcijan procesuj\u0105cych si\u0119 przed s\u0105dami poga\u0144skimi. O wiele istotniejszym elementem od samych s\u0142\u00f3w Pisma \u015bw. jest kontekst u\u017cycia ich w wypowiedzi Lutra. Herezjarcha jest pewny, i\u017c pogl\u0105dy przez niego rozpowszechniane stanowi\u0105 oczyszczone \u201eS\u0142owo Bo\u017ce\u201d.<\/p>\r\n

Przypomnijmy, \u017ce Luter odrzuca\u0142 dawne, uznane za kanoniczne t\u0142umaczenia Pisma \u015bw. – Septuagint\u0119 i Wulgat\u0119 – przedk\u0142adaj\u0105c nad nie swoje w\u0142asne t\u0142umaczenie. Oba przek\u0142ady nie tylko stanowi\u0142y fortec\u0119 katolickiej Tradycji, ale i, zdaniem herezjarchy, by\u0142y jako spisane \u201ekodeksy\u201d przyk\u0142adem \u201emartwej wiary\u201d, sfa\u0142szowanego \u201eS\u0142owa Bo\u017cego\u201d. Przyczyna tkwi\u0142a w pojmowaniu przez niego sensu terminu \u201eS\u0142owo Bo\u017ce\u201d, r\u00f3\u017cni\u0105cego si\u0119 zasadniczo od katolickiego rozumienia go w postaci s\u0142owa spisanego pod natchnieniem Ducha \u015bw. Pastor J. B. Niemczyk zwraca uwag\u0119, \u017ce w tym okresie czasu dla Lutra najistotniejszym aspektem by\u0142o traktowanie Pisma \u015bw. w kategoriach \u201eksi\u0119gi do s\u0142uchania\u201d (dos\u0142ownie: H\u00f6rbuch). W swoich pogl\u0105dach Luter w tym okresie by\u0142 tak radykalny, \u017ce przyjmowa\u0142, i\u017c samo spisanie Ewangelii by\u0142o ska\u017ceniem nauczania Jezusa, poniewa\u017c Jego przes\u0142anie powinno by\u0107 wy\u0142\u0105cznie \u017cywym s\u0142owem, kaznodziejskim, porywaj\u0105cym i skierowanym do ludu. Spisywanie ksi\u0105g by\u0142o przeze\u0144 zaledwie tolerowane jako polemiczna konieczno\u015b\u0107 – a ta z kolei (w celu przekonania s\u0142uchaj\u0105cych) uzasadnia\u0142a manipulacj\u0119 tekstem. Luter, komentuj\u0105c swoje t\u0142umaczenie zwraca\u0142 uwag\u0119, \u017ce w odr\u00f3\u017cnieniu od antycznego i \u015bredniowiecznego t\u0142umaczenia na grek\u0119 i \u0142acin\u0119 pos\u0142uguje si\u0119 zrozumia\u0142ym j\u0119zykiem, j\u0119zykiem matek i ojc\u00f3w m\u00f3wi\u0105cych do swoich dzieci, ch\u0142op\u00f3w siedz\u0105cych w gospodach czy przekupek handluj\u0105cych na ulicach. Cech\u0105 charakterystyczn\u0105 tego j\u0119zyka jest jego \u017cywo\u015b\u0107 i kolokwialno\u015b\u0107, kt\u00f3ra daleka jest od dok\u0142adno\u015bci, ale kt\u00f3ra przemawia do serca czytaj\u0105cego lub s\u0142uchaj\u0105cego.<\/p>\r\n

Uwa\u017cny czytelnik spostrze\u017ce zasadnicz\u0105 sprzeczno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy dwoma aspektami \u00f3wczesnych pogl\u0105d\u00f3w Lutra – uznawaniem urz\u0119du kaznodziejskiego i przyjmowaniem zasady swobody interpretacji wynikaj\u0105cej logicznie z zasady sola scriptura. Ot\u00f3\u017c Luter rozwiewa t\u0119 sprzeczno\u015b\u0107 do\u015b\u0107 wcze\u015bnie, a czyni z niej w pewnym momencie g\u0142\u00f3wne narz\u0119dzie doktrynalnej rozprawy z radykalnymi protestantami. W s\u0142owach skierowanych przeciw Tomaszowi M\u00fcnzerowi Luter wyra\u017ca g\u0142\u0119bokie przekonanie, \u017ce swoj\u0105 sztuk\u0119 interpretacyjn\u0105 zawdzi\u0119cza samemu Bogu, kt\u00f3ry nie tylko daje mu \u201em\u0105dro\u015b\u0107\u201d (cho\u0107 w\u0142a\u015bciwsze wydaje si\u0119 tu s\u0142owo \u201epewno\u015b\u0107\u201d) wi\u0119ksz\u0105 od teolog\u00f3w i papie\u017cy, ale – groteskowo z punktu widzenia jego komentarzy do ksi\u0105g Pisma \u015bw. – r\u00f3wnie\u017c chroni go przed pych\u0105 (charakterystyczn\u0105 dla kieruj\u0105cych si\u0119 swoim rozumem): \u201eJa wiem – jestem pewny z \u0142aski Bo\u017cej, \u017ce jestem bardziej uczony w pi\u015bmie, ni\u017c wszyscy sofi\u015bci i papi\u015bci, bo B\u00f3g mnie raczy\u0142 zachowa\u0107 przed pych\u0105\u201d. Prawdopodobnie Luter nigdy nie wyartyku\u0142owa\u0142by tych \u017cenuj\u0105cych pogl\u0105d\u00f3w, gdyby nie zasadnicza teza jego zasady sola scriptura, pojmuj\u0105ca wolno\u015b\u0107 interpretacji w kategoriach bli\u017cej nieokre\u015blonej \u201eboskiej iluminacji\u201d, wewn\u0119trznej \u201epewno\u015bci\u201d, odrzucaj\u0105cej wiedz\u0119 (fundament autorytetu Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a) i rozum (jako zdolny do poznawania prawd Bo\u017cych). \u201eKa\u017cdy jest wolnym s\u0119dzi\u0105 wszystkich, kt\u00f3rzy go ucz\u0105, poniewa\u017c jest przez Boga wewn\u0119trznie pouczany\u201d – pisze Luter jeszcze w 1523 r., twierdz\u0105c, \u017ce ka\u017cdy nauczaj\u0105cy uzyskuje wewn\u0119trzn\u0105 pewno\u015b\u0107 od Boga, pozwalaj\u0105c\u0105 mu sta\u0107 si\u0119 s\u0119dzi\u0105 nad ka\u017cdym innym cz\u0142owiekiem.<\/p>\r\n

* * *<\/p>\r\n

S\u0142owa \u201edoktora Lutra\u201d w kontek\u015bcie autorytetu \u201elutera\u0144skiego S\u0142owa Bo\u017cego\u201d dobrze wyja\u015bnia kard. J\u00f3zef Ratzinger w wywiadzie udzielonemu pismu \u201eCommunio\u201d. Przysz\u0142y papie\u017c stwierdza w nim, w oparciu o analizy historyk\u00f3w, \u017ce odrzucaj\u0105c jedno\u015b\u0107 tre\u015bci, na stra\u017cy kt\u00f3rej musi sta\u0107 jaki\u015b autorytet (np. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki), Luter musia\u0142 przyj\u0105\u0107 jako obowi\u0105zuj\u0105cy autorytet interpretatora. Urz\u0105d taki, zdaniem wittenberskiego herezjarchy, nale\u017ca\u0142 wy\u0142\u0105cznie do dostarczaj\u0105cego dow\u00f3d egzegetyczny, a wi\u0119c \u201edoktora\u201d – \u201euczonego w pi\u015bmie\u201d. Si\u0142a tego dowodu le\u017ca\u0142a wi\u0119c w wewn\u0119trznej, a przez to subiektywnej pewno\u015bci…<\/p>\r\n

Wewn\u0119trzne walki w \u0142onie zwolennik\u00f3w protestantyzmu obserwowane przez Lutra pod koniec jego \u017cycia nie napawa\u0142y go optymizmem. Wyzwolone od podporz\u0105dkowania jakiemukolwiek autorytetowi sekciarstwo protestanckie zmusi\u0142o \u201ewittenberskiego papie\u017ca\u201d do pozostawienie pewnych form \u201ezakrytego\u201d (sic!) i tajemniczego ko\u015bcio\u0142a chrze\u015bcija\u0144skiego, z niekt\u00f3rymi sakramentami, ale przede wszystkim z autorytetem kaznodziejskim, kt\u00f3ry b\u0119dzie musia\u0142 opiera\u0107 si\u0119 na jakiej\u015b \u201enarzuconej z g\u00f3ry\u201d formie interpretacji Pisma \u015bw. W ko\u0144cu Luter stwierdzi: \u201eNulli licet sacras litteras suo spiritu interpretari\u201d , przyjmuj\u0105c ma\u0142o\u015b\u0107 pojedynczego cz\u0142owieka wobec interpretacji S\u0142owa Bo\u017cego (1532), staraj\u0105c si\u0119 ochroni\u0107 swoje religijne dzie\u0142o przez unicestwieniem. Warto zapami\u0119ta\u0107 te s\u0142owa Lutra: \u201eNikomu nie wolno interpretowa\u0107 S\u0142owa Bo\u017cego w\u0142asnym duchem\u201d!<\/p>\r\n

Ryszard Mozgol<\/em><\/strong><\/p>\r\n

\u201eTemplum\u201d, nr 10\/2010, ss. 160-170.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"\u201eCz\u0142owiek m\u00f3wi o wzgl\u0119dno\u015bci prawdy, gdy\u017c prawd\u0105 nazywa swoje niezliczone b\u0142\u0119dy\u201d – ta my\u015bl Miko\u0142aja G\u00f3meza D\u00e1vili, kolumbijskiego my\u015bliciela, idealnie pasuje do zagadnienia pojmowania autorytetu religijnego przez Marcina Lutra. Temat ten po dzi\u015b dzie\u0144 wywo\u0142uje liczne debaty. Niejednokrotnie polemiki, kt\u00f3re mo\u017cna obserwowa\u0107 na forach internetowych dotycz\u0105ce skwapliwie ukrywanych wypowiedzi za\u0142o\u017cyciela protestantyzmu wywo\u0142uj\u0105\u00a0 zarzut katolickiej stronniczo\u015bci, […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[132],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/34144"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=34144"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/34144\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=34144"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=34144"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=34144"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}