{"id":3404,"date":"2008-11-22T14:25:00","date_gmt":"2008-11-22T19:25:00","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=3404"},"modified":"2008-11-22T14:25:00","modified_gmt":"2008-11-22T19:25:00","slug":"bledy-w-liturgii-skutkuja-bledami-w-wierze","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=3404","title":{"rendered":"B\u0142\u0119dy w liturgii skutkuj\u0105 b\u0142\u0119dami w wierze"},"content":{"rendered":"

Rekomendacja encykliki Piusa XII \u00abMediator Dei\u00bb<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n

Pontyfikat Piusa XII przypad\u0142 na trudny dla Ko\u015bcio\u0142a, Europy i \u015bwiata okres wyznaczony przez lata 1939-1958. Wojna zada\u0142a Ko\u015bcio\u0142owi liczne bolesne rany. Okres powojenny, cho\u0107 ucich\u0142y armaty, nie okaza\u0142 si\u0119 czasem spokoju. W \u017cyciu katolickim pojawi\u0142y si\u0119 lub nasili\u0142y liczne problemy, kt\u00f3rym Stolica Apostolska musia\u0142a stawi\u0107 czo\u0142o. Jeden z problem\u00f3w uwidoczni\u0142 si\u0119 w XX-wiecznym ruchu liturgicznym. Brali w nim udzia\u0142 teologowie, liturgi\u015bci, duszpasterze akademiccy, redaktorzy pism katolickich. By\u0142 on szczeg\u00f3lnie silny w krajach niemieckoj\u0119zycznych. Pytano, co zrobi\u0107, by liturgia by\u0142a lepiej rozumiana i prze\u017cywana przez katolickie rzesze. W deklaracjach zg\u0142aszano postulaty odnowy liturgii i g\u0142\u0119bszego jej prze\u017cywania przez wiernych. Dzia\u0142ania rzeczywi\u015bcie s\u0142u\u017c\u0105ce realizacji tych postulat\u00f3w – publikacja mszalik\u00f3w, szeroko poj\u0119ta edukacja liturgiczna – nie wzbudza\u0142y niczyjego niepokoju. W praktyce jednak dopuszczano si\u0119 nadu\u017cy\u0107. Tak bardzo chciano, by lud \u201elepiej rozumia\u0142\u201d i \u201eg\u0142\u0119biej prze\u017cywa\u0142\u201d, \u017ce zacz\u0119to opinie wiernych (bardzo cz\u0119sto student\u00f3w skupionych w duszpasterstwach akademickich) traktowa\u0107 jako najwa\u017cniejszy impuls proponowanych zmian. Trudno tak\u017ce nie zauwa\u017cy\u0107, i\u017c niekiedy zmiany wprowadzane spontanicznie do liturgii by\u0142y jedynie wyrazem wrogo\u015bci wobec wp\u0142ywu, jaki Sob\u00f3r Trydencki i \u015bw. Pius V wywarli na \u017cycie liturgiczne Ko\u015bcio\u0142a. W niekt\u00f3rych \u015brodowiskach doskonale rozumiano, \u017ce \u201enowa teologia\u201d, nios\u0105ca z sob\u0105 wiele b\u0142\u0119d\u00f3w i dwuznaczno\u015bci doktrynalnych, nie ma szans utrzyma\u0107 si\u0119 na powierzchni ko\u015bcielnego \u017cycia, je\u015bli liturgia pozostanie nietkni\u0119ta. Dlatego z determinacj\u0105 i bez ogl\u0105dania si\u0119 na Stolic\u0119 Apostolsk\u0105 wielu przenikni\u0119tych duchem modernizmu duchownych i \u015bwieckich przyst\u0105pi\u0142o do \u201ereformowania\u201d (prosz\u0119 czyta\u0107: deformowania) liturgii.<\/p>\r\n\r\n

By\u0142y to r\u00f3\u017cne praktyki. Z razu nie\u015bmia\u0142e, z czasem coraz odwa\u017cniejsze. Pocz\u0105tkowo w w\u0105skim kr\u0119gu m\u0142odzie\u017cy studenckiej, gdzie\u015b na uboczu. P\u00f3\u017aniej na wi\u0119kszym forum tej czy innej parafii. Szczeg\u00f3lnie niepokoj\u0105ce by\u0142y pr\u00f3by wprowadzania nowo\u015bci do obrz\u0119d\u00f3w Mszy \u015bwi\u0119tej, kt\u00f3ra jak wiadomo jest samym sercem nie tylko liturgii, ale w og\u00f3le religii. Na Stolic\u0119 Apostolsk\u0105 wielu or\u0119downik\u00f3w zmian patrzy\u0142o z niech\u0119ci\u0105 jako na ostoj\u0119 zacofania, l\u0119ku przed tym, co nowe, i bezmy\u015blnej obrony tego, co dawne, u\u015bwi\u0119cone tradycj\u0105. Wp\u0142yw niekt\u00f3rych reprezentant\u00f3w ruchu liturgicznego na liturgi\u0119 okaza\u0142 si\u0119 tak negatywny, \u017ce zjawisko przybra\u0142o posta\u0107 g\u0142\u0119bokiego kryzysu, przynajmniej na ziemiach niemieckich.<\/p>\r\n\r\n

Symptomy tego kryzysu by\u0142y widoczne ju\u017c za pontyfikatu Piusa XI. W czasie dzia\u0142a\u0144 zbrojnych uleg\u0142y nasileniu, tak jakby zwolennicy nowo\u015bci liturgicznych chcieli wykorzysta\u0107 niestabilno\u015b\u0107 i pewne zamieszanie, jakie nieuchronnie towarzysz\u0105 ka\u017cdej wojnie. Pius XII jednak, wspierany przez wielu niemieckich biskup\u00f3w (jak cho\u0107by abpa Konrada Gr\u00f6bera), czuwa\u0142 i reagowa\u0142. Najwa\u017cniejsz\u0105 jego reakcj\u0105 by\u0142a encyklika Mediator Dei,<\/em> w ca\u0142o\u015bci po\u015bwi\u0119cona sprawom liturgii. Ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 j\u0105 20 listopada 1947 r.<\/p>\r\n\r\n

W posoborowych podr\u0119cznikach liturgiki i historii Ko\u015bcio\u0142a wspomina si\u0119 encyklik\u0119 Mediator Dei<\/em> jako etap przygotowawczy reformy liturgii, wiod\u0105cy w prostej linii do i znajduj\u0105cy sw\u00f3j pe\u0142ny wyraz w konstytucji o liturgii Soboru Watyka\u0144skiego II. Ta z kolei jest przedstawiana (tym razem s\u0142usznie) jako natchnienie dla posoborowej rewolucji liturgicznej dokonanej przez ksi\u0119dza (p\u00f3\u017aniej arcybiskupa) Bugniniego i zatwierdzonej przez Paw\u0142a VI. Mo\u017cna by wi\u0119c z tych stwierdze\u0144 wysnu\u0107 wniosek, \u017ce mi\u0119dzy encyklik\u0105 Mediator Dei<\/em> a rewolucj\u0105 ks. Bugniniego jest jaka\u015b harmonijna kontynuacja. Tymczasem dzie\u0142o Piusa XII i poczynania ks. Bugniniego s\u0105 tak odleg\u0142e od siebie, jak dwie wyspy le\u017c\u0105ce na dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych oceanach. Mo\u017cna bez obawy o b\u0142\u0105d uzna\u0107, \u017ce gdyby Pius XII mia\u0142 wgl\u0105d w soborowe i posoborowe poczynania ks. Bugniniego, to zdecydowanie by je odrzuci\u0142. Mi\u0119dzy \u015bmierci\u0105 Piusa XII w 1958 r. a zaakceptowaniem przez Paw\u0142a VI nowych obrz\u0119d\u00f3w Mszy w 1969 r. min\u0119\u0142o nieco ponad dziesi\u0119\u0107 lat. A\u017c trudno uwierzy\u0107: jeden Ko\u015bci\u00f3\u0142, jedna Stolica Apostolska, tak kr\u00f3tki czas i dwaj papie\u017ce, Pius XII i Pawe\u0142 VI, m\u00f3wi\u0105cy o liturgii w zupe\u0142nie inny spos\u00f3b.<\/p>\r\n\r\n

Pius XII w swej encyklice zawar\u0142 pi\u0119kn\u0105 definicj\u0119 liturgii: \u201eLiturgia \u015bwi\u0119ta stanowi wi\u0119c cze\u015b\u0107 publiczn\u0105, kt\u00f3r\u0105 Zbawiciel nasz, G\u0142owa Ko\u015bcio\u0142a, \u017cywi dla Ojca Niebieskiego, kt\u00f3r\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 wiernych oddaje Za\u0142o\u017cycielowi swojemu, a przeze\u0144 Ojcu Przedwiecznemu. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c liturgia obejmuje ca\u0142kowity kult publiczny Cia\u0142a Mistycznego Jezusa Chrystusa, a wi\u0119c Jego G\u0142owy i cz\u0142onk\u00f3w\u201d. \u00d3w publiczny kult ma wymiar zewn\u0119trzny i wewn\u0119trzny. Podlega przepisom hierarchii ko\u015bcielnej i nie mo\u017ce by\u0107 miejscem spontanicznych modyfikacji czy prywatnej samowoli. Liturgia ulega rozwojowi. Wida\u0107 w niej to, co Bo\u017ce, i to, co ludzkie. Rozw\u00f3j ten jednak nie mo\u017ce naruszy\u0107 tego, co Bo\u017ce, tego, co jest fundamentem. Zmiany mog\u0105 dotyczy\u0107 tylko tego, co ludzkie. Nad biegiem rozwoju czuwaj\u0105 odpowiednie instytucje Ko\u015bcio\u0142a. Czytamy w Mediator Dei<\/em>: \u201eNasz Poprzednik niezapomnianej pami\u0119ci Sykstus V za\u0142o\u017cy\u0142 w roku 1588 \u015awi\u0119t\u0105 Kongregacj\u0119 Obrz\u0119d\u00f3w, kt\u00f3ra mia\u0142a strzec przepisanych ceremonii Ko\u015bcio\u0142a i nie dopuszcza\u0107 jakiejkolwiek ich skazy. Tak\u017ce w naszych czasach instytucja ta na mocy przyznanych jej uprawnie\u0144 stanowi i rozstrzyga z czujn\u0105 troskliwo\u015bci\u0105 o sprawach liturgicznych\u201d. Rozumie si\u0119 samo przez si\u0119, \u017ce \u201estrzec przepisanych ceremonii Ko\u015bcio\u0142a\u201d oznacza przede wszystkim strzec liturgii skodyfikowanej przez \u015bw. Piusa V (bulla Quo primum<\/em> z 13 lipca 1570 r. promulguj\u0105ca Msza\u0142 rzymski<\/em>).<\/p>\r\n\r\n

Spory mi\u0119dzy przeciwnikami a zwolennikami posoborowej rewolucji liturgicznej dotycz\u0105 najcz\u0119\u015bciej okre\u015blenia tego, co w liturgii jest Bo\u017ce (nietykalne), a co ludzkie, a wi\u0119c mog\u0105ce ulec zmianom. By rozwia\u0107 w tej kwestii w\u0105tpliwo\u015bci, przytoczmy pewien wymowny przyk\u0142ad z Mediator Dei<\/em>. Papie\u017c napisa\u0142: \u201eB\u0142\u0105dz\u0105 ci, kt\u00f3rzy chc\u0105 o\u0142tarzom przywr\u00f3ci\u0107 pierwotny kszta\u0142t sto\u0142u; kt\u00f3rzy chc\u0105 wykluczy\u0107 czarny kolor z szat ko\u015bcielnych\u201d. Tymczasem dzi\u015b w niemal wszystkich \u015bwi\u0105tyniach stoj\u0105 sto\u0142y i nie ma czarnych ornat\u00f3w. Z kolei podczas przem\u00f3wienia na Mi\u0119dzynarodowym Kongresie Liturgicznym (odby\u0142 si\u0119 w Asy\u017cu i Rzymie w dniach 18-23 wrze\u015bnia 1956 r.) Pius XII powiedzia\u0142: \u201eOddzielenie tabernakulum od o\u0142tarza to oddzielenie dw\u00f3ch rzeczy, kt\u00f3re z natury winny pozosta\u0107 z\u0142\u0105czone\u201d. Tymczasem dzi\u015b w niemal wszystkich ko\u015bcio\u0142ach samotne tabernakula wisz\u0105 na \u015bcianach, i to bardzo cz\u0119sto gdzie\u015b na bocznych \u015bcianach. Jak si\u0119 to sta\u0142o, \u017ce hierarchowie (ba, papie\u017ce – nast\u0119pcy Piusa XII) zlekcewa\u017cyli jego s\u0142owa? Jak to by\u0142o mo\u017cliwe? Czy papie\u017c zastrzeg\u0142 przed mo\u017cliwo\u015bci\u0105 zmian to, co w liturgii ludzkie i podlegaj\u0105ce zmianom? Czy papie\u017c niew\u0142a\u015bciwie wytyczy\u0142 granice pomi\u0119dzy tym, co w liturgii nietykalne, a tym, co mo\u017ce by\u0107 zmienione? Czy papie\u017c si\u0119 pomyli\u0142? My wiemy, \u017ce na te pytania dotycz\u0105ce Piusa XII nale\u017cy odpowiedzie\u0107 zdecydowanie przecz\u0105co, ale liturgi\u015bci soborowego ducha albo s\u0105 innego zdania, albo pisz\u0105 swoje podr\u0119czniki dla seminarzyst\u00f3w tak, jakby papie\u017c wy\u017cej cytowanych s\u0142\u00f3w w og\u00f3le nie napisa\u0142 i nie powiedzia\u0142.<\/p>\r\n\r\n

Przywo\u0142ane wy\u017cej s\u0142owa Piusa XII: \u201eb\u0142\u0105dz\u0105 ci, kt\u00f3rzy chc\u0105 o\u0142tarzom przywr\u00f3ci\u0107 pierwotny kszta\u0142t sto\u0142u\u201d, s\u0105 ni mniej ni wi\u0119cej r\u00f3wnoznaczne ze stwierdzeniem, i\u017c b\u0142\u0105dz\u0105 ci, kt\u00f3rzy chc\u0105 odprawia\u0107 Msz\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105 twarz\u0105 do ludzi. To zupe\u0142nie jasne, \u017ce kap\u0142an, u\u017cywaj\u0105c o\u0142tarza na \u201ekszta\u0142t sto\u0142u\u201d, zamierza sta\u0107 tylko za nim (a nie przed nim) i twarz\u0105 do ludzi (a nie twarz\u0105 do Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu). Papie\u017c, wykluczaj\u0105c jedno, automatycznie wykluczy\u0142 i drugie. Posoborowa rewolucja liturgiczna to by\u0142o apogeum destrukcji. Warto jednak przypomnie\u0107, \u017ce nauczanie Piusa XII, jeszcze za trwania jego pontyfikatu, by\u0142o lekcewa\u017cone. Oto wymowny przyk\u0142ad. Pewien kap\u0142an wyruszy\u0142 na szlak g\u00f3rski z grup\u0105 kilkunastu os\u00f3b. By\u0142 rok 1953, a wi\u0119c sze\u015b\u0107 lat po Mediator Dei<\/em> i osiem lat przed soborem. Na Turbaczu odprawi\u0142 porann\u0105 Msz\u0119 \u015bw., zwr\u00f3cony, wbrew liturgicznym przepisom i obowi\u0105zuj\u0105cym rubrykom, twarz\u0105 do ludzi i w\u0142a\u015bnie przy o\u0142tarzu na \u201ekszta\u0142t sto\u0142u\u201d. Dzi\u015b na tym miejscu znajduje si\u0119 kamie\u0144 na kt\u00f3rym wyryto mi\u0119dzy innymi takie s\u0142owa: \u201eW tym miejscu 17 wrze\u015bnia 1953 r. ks. Karol Wojty\u0142a odprawi\u0142 Msz\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105, po raz pierwszy stoj\u0105c zwr\u00f3cony twarz\u0105 do wiernych grupy przyjaci\u00f3\u0142 – m\u0142odych naukowc\u00f3w i student\u00f3w z Krakowa oraz gorcza\u0144skich pasterzy\u201d. Wymowne s\u0105 s\u0142owa \u201epo raz pierwszy\u201d. Pewnie jeszcze przed tryumfem rewolucji liturgicznej ks. Bugniniego tych \u201eraz\u00f3w\u201d by\u0142o o wiele wi\u0119cej. Po rewolucji odrzucona przez Piusa XII praktyka sta\u0142a si\u0119 norm\u0105. Nie trzeba ju\u017c w\u0119drowa\u0107 na pustkowie Turbacza.<\/p>\r\n\r\n

Jeden z czo\u0142owych polskich piewc\u00f3w ostatniego soboru napisa\u0142 ostatnio, przywo\u0142uj\u0105c z aplauzem opinie ks. Jana K\u00fcnga: \u201eGdyby nie Sob\u00f3r, katolicka liturgia sprawowana by\u0142aby wci\u0105\u017c jeszcze w j\u0119zyku niezrozumia\u0142ym i w klerykalnym dystansie od wiernych\u201d1<\/a>. W Mediator Dei<\/em> natomiast Pius XII wspomnia\u0142, w zwi\u0105zku z kwesti\u0105 j\u0119zyka liturgicznego, \u201ezuchwa\u0142e usi\u0142owania tych, kt\u00f3rzy z rozmys\u0142em wprowadzaj\u0105 nowe zwyczaje liturgiczne lub te\u017c \u017c\u0105daj\u0105 wskrzeszenia obrz\u0119d\u00f3w prze\u017cytych, niezgodnych z obowi\u0105zuj\u0105cymi dzi\u015b przepisami i rubrykami. Nie bez wielkiego \u017calu dowiedzieli\u015bmy si\u0119, Czcigodni Bracia, \u017ce si\u0119 takie rzeczy dziej\u0105 i to nie tylko w sprawach ma\u0142ej wagi, ale i w donio\u015blejszych. Trafiaj\u0105 si\u0119 tacy, kt\u00f3rzy u\u017cywaj\u0105 j\u0119zyka narodowego przy odprawianiu Przenaj\u015bwi\u0119tszej Ofiary (…). J\u0119zyk \u0142aci\u0144ski, kt\u00f3rego u\u017cywa wielka cz\u0119\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a, jest widocznym i pi\u0119knym znakiem jedno\u015bci, jest te\u017c lekarstwem skutecznym przeciw jakimkolwiek ska\u017ceniom autentycznej nauki\u201d. Pius XII dopuszcza\u0142 wprowadzenie j\u0119zyk\u00f3w narodowych do niekt\u00f3rych obrz\u0119d\u00f3w, ale na pewno nie do kanonu Mszy \u015bw.! To, co nie tak dawno wywo\u0142ywa\u0142o u papie\u017ca \u017cal i sprzeciw, dzi\u015b jest powszechnym zjawiskiem.<\/p>\r\n\r\n

Wielokrotnie deklarowano, \u017ce owocem liturgicznej rewolucji ks. Bugniniego (mi\u0119dzy innymi zniesienia \u0142aciny) b\u0119dzie pog\u0142\u0119bienie wiary w katolickich rzeszach. Jak dzi\u015b owe owoce smakuj\u0105? Gorzko, bardzo gorzko. Pewien kap\u0142an, nie kwestionuj\u0105c zasadno\u015bci posoborowych zmian w liturgii, obiektywnie jednak stwierdzi\u0142 w odniesieniu do nowej Mszy: \u201eNiestety, wiele do \u017cyczenia pozostawia zachowanie ludzi w \u015bwi\u0105tyni: g\u0142o\u015bne, niepotrzebne rozmowy podczas liturgii lub tu\u017c po jej zako\u0144czeniu, bierno\u015b\u0107 podczas jej trwania, totalne (podkre\u015blenie P.Sz.) niezrozumienie gest\u00f3w i znak\u00f3w liturgicznych (znak krzy\u017ca, przykl\u0119kni\u0119cie, aspersja, czyli pokropienie wod\u0105 \u015bwi\u0119con\u0105 itp.), niezrozumienie sensu kolekty mszalnej, czyli tzw. tacy, nieumiej\u0119tno\u015b\u0107 uczczenia Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu…\u201d2<\/a>. Po przeczytaniu tych s\u0142\u00f3w a\u017c ci\u015bnie si\u0119 na usta zawo\u0142anie: a mia\u0142o by\u0107 po soborze tak dobrze!, oraz pytanie: dlaczego wi\u0119c jest tak \u017ale? Dlaczego wierni tak ma\u0142o rozumiej\u0105, skoro podczas nowej Mszy rozlega si\u0119 wy\u0142\u0105cznie j\u0119zyk polski, a wszystko jest podane ludziom niczym przys\u0142owiowa \u201ekawa na \u0142aw\u0119\u201d? Dlaczego s\u0105 tak bierni, skoro zosta\u0142 zlikwidowany \u201eklerykalny dystans od wiernych\u201d, jaki rzekomo istnieje w liturgii trydenckiej?<\/p>\r\n\r\n

No c\u00f3\u017c, my wiemy, \u017ce jest tak \u017ale mi\u0119dzy innymi dlatego, i\u017c zapomniano o encyklice Mediator Dei<\/em>. Rewolucja liturgiczna roku 1969 nie by\u0142aby mo\u017cliwa, gdyby o tym dokumencie Piusa XII z respektem pami\u0119tano. My pami\u0119tajmy. Niech w\u015br\u00f3d katolik\u00f3w wiernych Tradycji i przywi\u0105zanych do Mszy Wszechczas\u00f3w nie b\u0119dzie nikogo, kto by tej encykliki nie mia\u0142 w domu i nie czyta\u0142.<\/p>\r\n\r\n

Na zako\u0144czenie jeszcze osobiste wspomnienie. W rozmowie z \u017con\u0105 mego kolegi u\u017cy\u0142em kiedy\u015b okre\u015blenia \u201enowa Msza\u201d i spotka\u0142a mnie reprymenda: dlaczego m\u00f3wisz \u201enowa\u201d, to jest po prostu Msza. U \u017ar\u00f3de\u0142 tego wyrzutu le\u017ca\u0142o przekonanie, \u017ce wprowadzona po soborze liturgia jest jedyn\u0105, a je\u017celi kiedykolwiek jej nie by\u0142o, to nale\u017cy tylko nad tym ubolewa\u0107. Moja rozm\u00f3wczyni z trudem dopuszcza\u0142a my\u015bl, i\u017c praktyki liturgiczne, jakie akceptuje i pochwala, s\u0105 w \u017cyciu Ko\u015bcio\u0142a zupe\u0142n\u0105 nowo\u015bci\u0105 i \u017ce niedawno w ca\u0142ym Ko\u015bciele liturgia wygl\u0105da\u0142a zupe\u0142nie inaczej. Chcia\u0142aby, \u017ceby nowo\u015bci liturgiczne, z kt\u00f3rymi si\u0119 uto\u017csamia, mia\u0142y jeszcze legitymacj\u0119 wiek\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n

M\u00f3wi\u0105c kiedykolwiek o Novus Ordo Missae,<\/em> nigdy nie zapominajmy wi\u0119c u\u017cy\u0107 okre\u015blenia: \u201enowa Msza\u201d. To my uczestniczymy we Mszy \u015bwi\u0119tej. Dodawanie okre\u015blenia \u201eWszechczas\u00f3w\u201d albo \u201etrydencka\u201d jest jedynie aktem wyrozumia\u0142o\u015bci wobec cz\u0119stej niewiedzy naszych rozm\u00f3wc\u00f3w. W\u0142a\u015bciwie wystarczy\u0142oby, gdyby\u015bmy m\u00f3wili o liturgii, w jakiej co tydzie\u0144 uczestniczymy, \u201eMsza \u015bwi\u0119ta\u201d. Natomiast katolicy w parafiach naszych miast i wsi, z wyboru lub z konieczno\u015bci, uczestnicz\u0105 w \u201enowej Mszy\u201d. To oni, a nie my, powinni do rzeczownika \u201eMsza\u201d dodawa\u0107 wyja\u015bniaj\u0105cy przymiotnik. \u00ce\u00a9<\/span><\/strong>\r\n\r\n\r\n

Piotr Szczud\u0142owski<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n


\r\n<\/h3>\r\n

Przypisy:<\/h3>\r\n
    \r\n\t\t
  1. Zob. \u201ePrzegl\u0105d Powszechny\u201d nr 10\/2006, s. 88.<\/li>\r\n\t\t
  2. Zob. \u201eNasz Dziennik\u201d nr 212, 11 wrze\u015bnia 2003, s. 5.<\/li>\r\n<\/ol>\r\n\r\n\r\n

    Za: \u00abZawsze wierni\u00bb<\/strong> nr 2\/2007<\/a> (93<\/a>)<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Rekomendacja encykliki Piusa XII \u00abMediator Dei\u00bb Pontyfikat Piusa XII przypad\u0142 na trudny dla Ko\u015bcio\u0142a, Europy i \u015bwiata okres wyznaczony przez lata 1939-1958. Wojna zada\u0142a Ko\u015bcio\u0142owi liczne bolesne rany. Okres powojenny, cho\u0107 ucich\u0142y armaty, nie okaza\u0142 si\u0119 czasem spokoju. W \u017cyciu katolickim pojawi\u0142y si\u0119 lub nasili\u0142y liczne problemy, kt\u00f3rym Stolica Apostolska musia\u0142a stawi\u0107 czo\u0142o. Jeden z […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[3],"tags":[33],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3404"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3404"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3404\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3404"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3404"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3404"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}