{"id":33435,"date":"2011-02-26T16:14:56","date_gmt":"2011-02-26T21:14:56","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=33435"},"modified":"2011-02-26T16:14:56","modified_gmt":"2011-02-26T21:14:56","slug":"oficerowie-pod-przykryciem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=33435","title":{"rendered":"Oficerowie pod przykryciem"},"content":{"rendered":"

Watykan by\u0142 w czo\u0142\u00f3wce pa\u0144stw, kt\u00f3rymi interesowa\u0142 si\u0119 wywiad komunistyczny. Traktowano go na r\u00f3wni z krajami nale\u017c\u0105cymi do NATO. Central\u0119 w Warszawie zajmowa\u0142y r\u00f3\u017cne sprawy: pielgrzymki Ojca \u015awi\u0119tego, jego encykliki, homilie, ale tak\u017ce stan zdrowia, a niekiedy to, co zjad\u0142 na \u015bniadanie.<\/em><\/strong>

<\/p>\r\n

Z dr. Tadeuszem Witkowskim, publicyst\u0105, badaczem akt przechowywanych w Instytucie Pami\u0119ci Narodowej, by\u0142ym pracownikiem S\u0142u\u017cby Kontrwywiadu Wojskowego i cz\u0142onkiem Komisji Weryfikacyjnej ds. Wojskowych S\u0142u\u017cb Informacyjnych, rozmawia Bogus\u0142aw R\u0105pa\u0142a<\/strong>

Trwa proces odtajniania materia\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych zagranicznych rezydentur wywiadu PRL. Czy m\u00f3g\u0142by Pan opisa\u0107 struktury tych rezydentur oraz wskaza\u0107 instytucje, w kt\u00f3rych by\u0142y one szczeg\u00f3lnie aktywne?<\/strong><\/p>\r\n

– Do niedawna by\u0142y to rzeczywi\u015bcie materia\u0142y obj\u0119te klauzul\u0105 tajno\u015bci, tote\u017c o pracy rezydentur mo\u017cna by\u0142o wnioskowa\u0107 w zasadzie tylko na podstawie lektury konkretnych teczek obiektowych zachowanych w postaci mikrofilm\u00f3w Departamentu I MSW, tudzie\u017c na podstawie innych opracowa\u0144 i instrukcji tego resortu, a niekt\u00f3re z teczek zosta\u0142y przecie\u017c zniszczone. Przy tym nie wszystko podlega\u0142o mikrofilmowaniu. Teczki rezydentur m\u00f3wi\u0105 znacznie wi\u0119cej o ich dzia\u0142alno\u015bci, opr\u00f3cz konkretnych raport\u00f3w przesy\u0142anych w szyfrogramach do centrali w Warszawie zawieraj\u0105 bowiem do\u015b\u0107 szczeg\u00f3\u0142owe plany pracy i sprawozdania, a tak\u017ce informacje o strukturze organizacyjnej wywiadu. Wiadomo, \u017ce na czele ka\u017cdej rezydentury sta\u0142 szef, zwany rezydentem. Podlegali mu oficerowie operacyjni rozmieszczeni na terenie r\u00f3\u017cnych plac\u00f3wek przy ambasadach, konsulatach, instytutach kultury i sp\u00f3\u0142kach handlowych. W dokumentach wyst\u0119puj\u0105 oni z regu\u0142y pod pseudonimami, te jednak daj\u0105 si\u0119 rozszyfrowa\u0107 cho\u0107by przez zestawienie dat nominacji i odwo\u0142a\u0144 z danymi, kt\u00f3re figuruj\u0105 w „instytucjach przykrycia”, takich jak Ministerstwo Spraw Zagranicznych czy te\u017c Ministerstwo Handlu Zagranicznego i Gospodarki Morskiej.

Gdzie kierowano oficer\u00f3w operacyjnych i ilu?<\/strong><\/p>\r\n

– To mog\u0142o wygl\u0105da\u0107 r\u00f3\u017cnie. Rezydentura wiede\u0144ska, np., liczy\u0142a w drugiej po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku 14 pracownik\u00f3w rozmieszczonych w siedmiu plac\u00f3wkach. Liczba ta obejmowa\u0142a rezydenta, jedenastu oficer\u00f3w operacyjnych, szyfranta i kierowc\u0119. Czterech pracownik\u00f3w (rezydent, jeden z oficer\u00f3w, szyfrant i kierowca) rezydowa\u0142o na terenie ambasady, jeden w konsulacie, pi\u0119ciu (w tym dw\u00f3ch oficer\u00f3w II linii) w Biurze Radcy Handlowego. Jeden oficer zatrudniony by\u0142 w Instytucie Polskim, jeden w przedstawicielstwie PRL przy ONZ, jeden (oficer II linii) w jakiej\u015b innej organizacji mi\u0119dzynarodowej. O si\u00f3dmej plac\u00f3wce dokument milczy. Tak czy inaczej to du\u017ca liczba, trzeba wszak\u017ce pami\u0119ta\u0107, \u017ce Wiede\u0144 by\u0142 zawsze uznawany za raj dla szpieg\u00f3w i w innych rezydenturach liczba pracownik\u00f3w mog\u0142a by\u0107 znacznie mniejsza.

Kogo wyznaczano do pracy w rezydenturach?<\/strong><\/p>\r\n

– To byli kadrowi oficerowie wywiadu cywilnego. Ci z kolei kierowali prac\u0105 pozyskanych agent\u00f3w. Niekt\u00f3rzy z pozyskanych mogli by\u0107 wcze\u015bniej tajnymi wsp\u00f3\u0142pracownikami Departamentu II MSW (kontrwywiadu cywilnego) b\u0105d\u017a Departamentu III, kt\u00f3ry zajmowa\u0142 si\u0119 rozpracowywaniem opozycji politycznej w kraju. Gdy kto\u015b taki wyje\u017cd\u017ca\u0142 na Zach\u00f3d, Departament I „przejmowa\u0142 go”, nadawa\u0142 mu nowy pseudonim i wyznacza\u0142 nowe zadania. Oficer rezydentury nawi\u0105zywa\u0142 z nim wtedy kontakt i wdra\u017ca\u0142 go do nowej roli. Oczywi\u015bcie, agent\u00f3w werbowano r\u00f3wnie\u017c spo\u015br\u00f3d os\u00f3b mieszkaj\u0105cych stale poza granicami PRL, takich trzeba by\u0142o jednak najpierw opracowa\u0107 i wci\u0105gn\u0105\u0107 do wsp\u00f3\u0142pracy, co nie zawsze ko\u0144czy\u0142o si\u0119 sukcesem.

Miejsca ulokowania agent\u00f3w mog\u0105 wskazywa\u0107 na g\u0142\u00f3wne obszary zainteresowa\u0144 komunistycznych s\u0142u\u017cb wywiadowczych…<\/strong><\/p>\r\n

– Z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce komunizm by\u0142 systemem niewydolnym gospodarczo. Dlatego \u017ceby wytrzyma\u0107 konkurencj\u0119 z reszt\u0105 \u015bwiata, pa\u0144stwa bloku moskiewskiego musia\u0142y kra\u015b\u0107 nowe technologie. W tym celu do wsp\u00f3\u0142pracy pozyskiwano cz\u0119sto specjalist\u00f3w z r\u00f3\u017cnych dziedzin, kt\u00f3rzy wyje\u017cd\u017cali na Zach\u00f3d w ramach wymiany naukowej. Prowadzono jednak r\u00f3wnie\u017c operacje o charakterze \u015bci\u015ble politycznym. Na celowniku operacyjnym Departamentu I MSW znajdowa\u0142y si\u0119 instytucje i ludzie zwi\u0105zani z kszta\u0142towaniem opinii, zagraniczne uczelnie, organizacje, media… w tym r\u00f3wnie\u017c (a mo\u017ce nawet przede wszystkim) organizacje i media polonijne, w szczeg\u00f3lno\u015bci te, kt\u00f3re wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142y z opozycj\u0105 demokratyczn\u0105 i niepodleg\u0142o\u015bciow\u0105 w Polsce. W j\u0119zyku komunist\u00f3w funkcjonowa\u0142 w zwi\u0105zku z tym termin „dywersja ideologiczna”. Zwalczaniem „dywersji ideologicznej” zajmowa\u0142 si\u0119 od roku 1978 Wydzia\u0142 XIX Departamentu I (wcze\u015bniej Wydzia\u0142 VIII). Konkretne zadania na tym odcinku powierzano w rezydenturach pionowi „E”.

Czy rezydentury by\u0142y r\u00f3wnie\u017c odpowiedzialne za zdobywanie informacji zwi\u0105zanych z przemys\u0142em zbrojeniowym?<\/strong><\/p>\r\n

– Sprawami zwi\u0105zanymi z wojskowo\u015bci\u0105 zajmowali si\u0119 oficerowie attachat\u00f3w wojskowych przy ambasadach PRL podlegaj\u0105cy Zarz\u0105dowi II Sztabu Generalnego LWP. Im z kolei podlega\u0142a ca\u0142a lokalna wojskowa agentura. Struktura ta przetrwa\u0142a gdzie\u015b do roku 1982. W momencie, kiedy po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce cz\u0119\u015b\u0107 pracownik\u00f3w ambasad i konsulat\u00f3w odm\u00f3wi\u0142a powrotu do kraju, dosz\u0142o do dekonspiracji niekt\u00f3rych „oficer\u00f3w pod przykryciem dyplomatycznym” i prowadzonych przez nich agent\u00f3w. Centrala wy\u0142\u0105czy\u0142a w\u00f3wczas pozosta\u0142\u0105 agentur\u0119 spod kontroli attachat\u00f3w. Kontrol\u0119 nad ni\u0105 powierzono specjalnie utworzonemu Oddzia\u0142owi „Y”.

Instytucj\u0105, kt\u00f3r\u0105 szczeg\u00f3lnie interesowa\u0142y si\u0119 s\u0142u\u017cby PRL, by\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Obecnie w Polsce rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 proces lustracyjny Tomasza Turowskiego, kt\u00f3ry pracowa\u0142 jako „nielega\u0142” w Watykanie. Czy zanim zrobi\u0142o si\u0119 o nim g\u0142o\u015bno w prasie, natrafi\u0142 Pan na jego nazwisko, gdy zajmowa\u0142 si\u0119 Pan s\u0142u\u017cbami specjalnymi?<\/strong><\/p>\r\n

– Nie, by\u0142 przecie\u017c g\u0142\u0119boko zakonspirowanym oficerem wywiadu nielegalnego, kt\u00f3ry przeszed\u0142 do s\u0142u\u017cby cywilnej w III Rzeczypospolitej. Akta takich urz\u0119dnik\u00f3w trafiaj\u0105 z regu\u0142y do zbioru zastrze\u017conego IPN. O przesz\u0142o\u015bci Turowskiego sta\u0142o si\u0119 g\u0142o\u015bno w zwi\u0105zku z jego procesem lustracyjnym i funkcj\u0105, jak\u0105 pe\u0142ni\u0142 w Moskwie przed tragiczn\u0105 katastrof\u0105 smole\u0144sk\u0105. Dzi\u0119ki temu, \u017ce w ostatnim czasie odtajniono materia\u0142y Wydzia\u0142u XIV Departamentu I, redaktor Gmyz m\u00f3g\u0142 wpa\u015b\u0107 na trop jego dzia\u0142alno\u015bci z czas\u00f3w komunizmu. W materia\u0142ach rezydentur takich informacji nie ma. S\u0105 jedynie raporty pionu „R” oparte na doniesieniach informator\u00f3w, kt\u00f3rzy nie byli oficerami wywiadu nielegalnego. Raporty dotyczy\u0142y r\u00f3\u017cnych spraw, chocia\u017cby tego, jak dane pa\u0144stwo reagowa\u0142o na niekt\u00f3re posuni\u0119cia Stolicy Apostolskiej. Takie meldunki sp\u0142ywa\u0142y do centrali z ca\u0142ego \u015bwiata. Watykan znajdowa\u0142 si\u0119 w czo\u0142\u00f3wce pa\u0144stw, kt\u00f3rymi interesowa\u0142 si\u0119 wywiad komunistyczny. Traktowano go na r\u00f3wni z pa\u0144stwami nale\u017c\u0105cymi do NATO. Central\u0119 w Warszawie interesowa\u0142y r\u00f3\u017cne sprawy: pielgrzymki Ojca \u015awi\u0119tego, jego encykliki, homilie, ale tak\u017ce stan zdrowia, a niekiedy to, co zjad\u0142 na \u015bniadanie. Przedmiotem zainteresowania by\u0142a te\u017c w r\u00f3wnym stopniu sytuacja w Ko\u015bciele polskim, tak jak widziano j\u0105 z perspektywy Watykanu i innych pa\u0144stw. Co wa\u017cniejszymi informacjami centrala dzieli\u0142a si\u0119 z sojusznikami, o czym \u015bwiadcz\u0105 cho\u0107by zachowane dokumenty w j\u0119zyku rosyjskim.

Czy „nielega\u0142owie” byli ca\u0142kowicie wy\u0142\u0105czeni spod kontroli rezydentur?<\/strong><\/p>\r\n

– Z regu\u0142y nie dochodzi\u0142o do bezpo\u015bredniej wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy oficerem nielegalnym a rezydentem. Rezydentura wykonywa\u0142a jednak niekiedy czynno\u015bci pomocnicze na rzecz „nielega\u0142\u00f3w”. Nale\u017ca\u0142o do nich m.in. informowanie o zaostrzaj\u0105cej si\u0119 sytuacji wywiadowczej w danym kraju, o sytuacji na przej\u015bciach granicznych, a tak\u017ce zabezpieczanie danych o ruchu wizowym czy pomoc w organizowaniu fa\u0142szywych dokument\u00f3w. Szef rezydentury m\u00f3g\u0142 mie\u0107 niekiedy dost\u0119p do informacji, kto jest „nielega\u0142em”, ale inni oficerowie takiej wiedzy nie posiadali, a w ka\u017cdym razie nie powinni jej posiada\u0107. W latach 80. prowadzeniem „nielega\u0142\u00f3w” zajmowa\u0142 si\u0119 Wydzia\u0142 XIV Departamentu I MSW. Podczas gdy korespondencja mi\u0119dzy rezydentur\u0105 a central\u0105 w Warszawie przybiera\u0142a na og\u00f3\u0142 form\u0119 wysy\u0142anych oficjalnie szyfrogram\u00f3w, „nielega\u0142owie” pos\u0142ugiwali si\u0119 w komunikacji z Wydzia\u0142em XIV metodami, kt\u00f3re technologia informacji okre\u015bla dzi\u015b mianem steganografii i korzystali z w\u0142asnych kana\u0142\u00f3w przesy\u0142owych, najcz\u0119\u015bciej radiowych i (w p\u00f3\u017aniejszym okresie) komputerowych.

Czy zgodzi\u0142by si\u0119 Pan z tez\u0105 postawion\u0105 przez by\u0142ego szefa UOP Zbigniewa Siemi\u0105tkowskiego, \u017ce to, i\u017c do dzisiaj nasze s\u0142u\u017cby nie zosta\u0142y oczyszczone z agent\u00f3w wywiadu PRL, „zawdzi\u0119czamy” Stanom Zjednoczonym, kt\u00f3re forsowa\u0142y decyzj\u0119 o pozostawieniu ich w s\u0142u\u017cbie i pozyskaniu do dalszej pracy po 1989 roku?<\/strong><\/p>\r\n

– Oczywi\u015bcie, \u017ce nie! Przedstawiciele dawnego peerelowskiego wywiadu, kt\u00f3rzy nadal sprawowali swoje funkcje po roku 1989, nie prowadzili rozm\u00f3w w tej sprawie z w\u0142adzami ameryka\u0144skimi ani z ameryka\u0144skim agencjami rz\u0105dowymi. Wiosn\u0105 1990 roku rzeczywi\u015bcie dosz\u0142o do nieoficjalnych rozm\u00f3w z przedstawicielami CIA, ale Centralna Agencja Wywiadowcza nie ma statusu agencji rz\u0105dowej. Jest jedn\u0105 z szesnastu agencji nale\u017c\u0105cych do tzw. Wsp\u00f3lnoty Wywiadowczej (Intelligence Community) i przy tym – jedyn\u0105 agencj\u0105 niezale\u017cn\u0105. W Stanach Zjednoczonych poszczeg\u00f3lne resorty w\u0142adzy wykonawczej posiadaj\u0105 w\u0142asne jednostki organizacyjne zajmuj\u0105ce si\u0119 gromadzeniem informacji zwi\u0105zanych ze sprawami bezpiecze\u0144stwa narodowego, wywiadu i kontrwywiadu. Departament Obrony ma ich osiem, Departament Sprawiedliwo\u015bci dwie, Departament Bezpiecze\u0144stwa Pa\u0144stwa r\u00f3wnie\u017c dwie. Jedna podlega Departamentowi Stanu, jedna Departamentowi Zasob\u00f3w Energetycznych, jedna Departamentowi Finans\u00f3w. Prezydenci Stan\u00f3w Zjednoczonych korzystaj\u0105 z us\u0142ug CIA jako niezale\u017cnej organizacji cywilnej zajmuj\u0105cej si\u0119 wywiadem zagranicznym, nie maj\u0105 jednak bezpo\u015brednio wp\u0142ywu na podejmowane przez ni\u0105 dzia\u0142ania. W ksi\u0105\u017cce Zbigniewa Siemi\u0105tkowskiego „Wywiad a w\u0142adza” znalaz\u0142em zreszt\u0105 zdanie \u015bwiadcz\u0105ce o tym, i\u017c przedstawiciele agencji \u015bwiadomie d\u0105\u017cyli do odsuni\u0119cia ameryka\u0144skich instytucji federalnych od rozm\u00f3w z delegacj\u0105 wywiadu \u00f3wczesnego MSW. „Pierwotnie planowano (…) – pisze autor, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Beardena – nawi\u0105zanie kontakt\u00f3w w Waszyngtonie, ale zrezygnowano z tego zamiaru, gdy\u017c CIA zale\u017ca\u0142o na zachowaniu pe\u0142nej dyskrecji, a zgodnie z prawem ameryka\u0144skim do operacji tej musia\u0142oby by\u0107 w\u0142\u0105czone FBI”. Czy o strategii CIA zadecydowa\u0142y jakie\u015b partykularne interesy, czy po prostu pragmatyka wywiadowcza, tego nie wiemy. Mo\u017cna jednak mie\u0107 w\u0105tpliwo\u015b\u0107, czy z punktu widzenia FBI, kt\u00f3rej dzia\u0142aniom przy\u015bwieca przede wszystkim troska o bezpiecze\u0144stwo wewn\u0119trzne Stan\u00f3w Zjednoczonych, by\u0142o to dobre rozwi\u0105zanie. Kt\u00f3\u017c bowiem m\u00f3g\u0142 da\u0107 gwarancje, \u017ce peerelowska agentura zamro\u017cona na kontynencie ameryka\u0144skim nie zostanie wykorzystana w przysz\u0142o\u015bci przez dawnych moskiewskich mocodawc\u00f3w.

Dzi\u0119kuj\u0119 za rozmow\u0119.<\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Watykan by\u0142 w czo\u0142\u00f3wce pa\u0144stw, kt\u00f3rymi interesowa\u0142 si\u0119 wywiad komunistyczny. Traktowano go na r\u00f3wni z krajami nale\u017c\u0105cymi do NATO. Central\u0119 w Warszawie zajmowa\u0142y r\u00f3\u017cne sprawy: pielgrzymki Ojca \u015awi\u0119tego, jego encykliki, homilie, ale tak\u017ce stan zdrowia, a niekiedy to, co zjad\u0142 na \u015bniadanie. Z dr. Tadeuszem Witkowskim, publicyst\u0105, badaczem akt przechowywanych w Instytucie Pami\u0119ci Narodowej, by\u0142ym […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[132,66,84,81,41],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33435"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=33435"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33435\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=33435"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=33435"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=33435"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}