{"id":33407,"date":"2011-02-25T23:06:37","date_gmt":"2011-02-26T04:06:37","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=33407"},"modified":"2011-02-25T23:06:37","modified_gmt":"2011-02-26T04:06:37","slug":"czarna-legenda-inkwizycji-dr-roman-konik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=33407","title":{"rendered":"Czarna legenda inkwizycji – dr Roman Konik<\/em>"},"content":{"rendered":"

Propagowanie mitu inkwizycji jako zbrodniczej organizacji chrze\u015bcija\u0144skiej staje si\u0119 dla wielu sztandarowym dowodem na to, \u017ce prawdziwa wiara, gorliwo\u015b\u0107 religijna i przywi\u0105zanie do dogmat\u00f3w mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em fanatyzmu i okrucie\u0144stwa wobec bli\u017anich, dlatego wiar\u0119 w Boga nale\u017cy sprowadzi\u0107 do sfery jak najbardziej prywatnej i osobistej. Tymczasem – w porz\u0105dku doczesnym – powo\u0142anie powszechnych s\u0105d\u00f3w ko\u015bcielnych mia\u0142o ukr\u00f3ci\u0107 samos\u0105dy na heretykach oraz uniezale\u017cni\u0107 dbanie o czysto\u015b\u0107 doktryny wiary od cz\u0119stokro\u0107 okrutnych s\u0105d\u00f3w pa\u0144stwowych.<\/strong>

Wsp\u00f3\u0142czesna tendencja dechrystianizacji Europy przybiera r\u00f3\u017cnorakie formy. Jedn\u0105 ze skuteczniejszych metod, kt\u00f3rymi pr\u00f3buje si\u0119 zdyskredytowa\u0107 Ko\u015bci\u00f3\u0142, jest odwo\u0142anie si\u0119 do jego rzekomej historii, kt\u00f3rej znajomo\u015b\u0107 nie pozwala dzi\u015b nazwa\u0107 Ko\u015bcio\u0142a s\u0142owami \u015bw. Augustyna jako ex maculatis immaculata (wewn\u0119trznie \u015bwi\u0119ty). Za tak\u0105 przes\u0142ank\u0105 stawiana jest du\u017co powa\u017cniejsza teza: przesz\u0142o\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego przeszkadza, by wierzy\u0107 w jedn\u0105 z podstawowych prawd wiary m\u00f3wi\u0105c\u0105, \u017ce w Ko\u015bciele tkwi kontynuacja zbawczej misji Chrystusa.<\/p>\r\n

Ten mit zbiorowej wyobra\u017ani o inkwizycji budowany jest misternie od czas\u00f3w o\u015bwiecenia i jest obecnie trudny do obalenia. Mit ten jest pewnym fragmentem gry, kt\u00f3ra ma na celu wzbudzenie irytacji w\u015br\u00f3d wierz\u0105cych, irytacji w stosunku do instytucjonalnego Ko\u015bcio\u0142a, czego efektem ma by\u0107 porzucenie tradycyjnych praktyk religijnych i zaj\u0119cie stanowiska m\u00f3wi\u0105cego, \u017ce wiara w Boga nie wymaga zaakceptowania instytucji Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ra poprzez sw\u0105 kryminaln\u0105 histori\u0119 straci\u0142a moc autorytetu. Nale\u017cy zatem odrzuci\u0107 zdyskredytowany balast jako niepotrzebny, a nawet przeszkadzaj\u0105cy w bezpo\u015brednim kontakcie z Bogiem. Wrogowie Ko\u015bcio\u0142a, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na jego rzekom\u0105 zbrodnicz\u0105 histori\u0119, pytaj\u0105 retorycznie: jakie prawo ma Ko\u015bci\u00f3\u0142 do nauk moralnych, skoro sam w przesz\u0142o\u015bci dopuszcza\u0142 si\u0119 tak niegodziwych czyn\u00f3w? Gdy stajemy wobec tego rodzaju historycznych zarzut\u00f3w, mo\u017cemy by\u0107 pewni, \u017ce przywo\u0142any b\u0119dzie casus \u015awi\u0119tej Inkwizycji.<\/p>\r\n

Wsp\u00f3\u0142czesne odczytanie rzeczywistej roli, jak\u0105 odegra\u0142a inkwizycja, jest z wielu powod\u00f3w zadaniem wyj\u0105tkowo trudnym. W historycznym odbiorze inkwizycji przeszkadza medialny szum tworzony przez pseudointelektualnych publicyst\u00f3w, kt\u00f3rzy zaliczaj\u0105 trybuna\u0142y wiary do najbardziej zbrodniczych instytucji w historii ludzko\u015bci, przypisuj\u0105 inkwizycji nawet setki milion\u00f3w ofiar (aby si\u0119 przekona\u0107, jak jest to absurdalne, wystarczy sprawdzi\u0107, ilu mieszka\u0144c\u00f3w zasiedla\u0142o Europ\u0119 w wiekach \u015brednich). Prym w promowaniu czarnej legendy inkwizycji wiod\u0105 lewicowe media, w kt\u00f3rych coraz cz\u0119\u015bciej s\u0142yszy si\u0119 liczne por\u00f3wnania trybuna\u0142\u00f3w inkwizycyjnych do dzia\u0142alno\u015bci gestapo czy urz\u0119d\u00f3w bezpiecze\u0144stwa z czas\u00f3w wczesnego PRL. „Historycy-eksperci” wskazuj\u0105, \u017ce trybuna\u0142y inkwizycyjne skazywa\u0142y w procesach przewa\u017cnie na \u015bmier\u0107, a inkwizytorzy byli okrutnymi zwiastunami system\u00f3w totalitarnych. Pami\u0119tajmy, \u017ce to karykaturalne opisy Diderota, Woltera czy nawet Dostojewskiego ukszta\u0142towa\u0142y w umy\u015ble przeci\u0119tnego cz\u0142owieka upiorn\u0105 wizj\u0119 inkwizycji. Polscy autorzy nie pozostali te\u017c w tyle za „post\u0119powymi” historykami: Jerzy Andrzejewski fantazjuje w „Ciemno\u015bci kryj\u0105 ziemi\u0119”, jak to inkwizycja ad maiorem Dei gloriam krwi\u0105 znaczy\u0142a sw\u00f3j wk\u0142ad w rozw\u00f3j Ko\u015bcio\u0142a, Edward Potkowski za\u015b w pracy „Heretycy i inkwizytorzy” wprost pisze o za\u0142o\u017cycielach inkwizycji (np. o \u015bw. Dominiku), \u017ce byli to ludzie chorzy psychicznie. Spotykaj\u0105c si\u0119 na co dzie\u0144 z tak\u0105 wizj\u0105 inkwizycji, przeci\u0119tny cz\u0142owiek sk\u0142onny jest uzna\u0107 j\u0105 za prawdziw\u0105. Istnieje potoczne wyobra\u017cenie o inkwizytorze jako o geriatrycznym zakapturzonym mnichu o sk\u0142onno\u015bciach sadystycznych, kt\u00f3ry pa\u0142a \u017c\u0105dz\u0105 w\u0142adzy. Najlepszym przyk\u0142adem takiego wyobra\u017cenia jest posta\u0107 Bernarda Gui, inkwizytora Toledo, kt\u00f3rego w swej powie\u015bci „Imi\u0119 r\u00f3\u017cy” opisa\u0142 znany w\u0142oski mediewista Umberto Eco. Jeszcze gorzej przedstawiono go w filmie na podstawie tej ksi\u0105\u017cki. Bernard Gui – rzeczywista posta\u0107 historyczna – by\u0142 inkwizytorem Toledo. Przez szesna\u015bcie lat pe\u0142ni\u0142 t\u0119 pos\u0142ug\u0119 i orzek\u0142 win\u0119 w stosunku do 913 os\u00f3b, z czego tylko 42 osoby, jako gro\u017anych rebeliant\u00f3w, pedofil\u00f3w, kryminalist\u00f3w, przekaza\u0142 w\u0142adzy \u015bwieckiej. W wielu przypadkach Gui (co na te czasy by\u0142o zupe\u0142n\u0105 nowo\u015bci\u0105) orzeka\u0142 chorob\u0119 psychiczn\u0105 u podejrzanych, rezygnuj\u0105c z dalszych przes\u0142ucha\u0144. Warto wspomnie\u0107, \u017ce ta „ikona czarnego terroru” wyda\u0142a 274 wyroki z\u0142agodzenia odbywanych kar oraz zamiany w 139 przypadkach wi\u0119zienia na noszenie krzy\u017ca pokutnego naszywanego na odzienie. Jednak stworzony przez Eco mit dzia\u0142a mocniej ni\u017c prawda historyczna. Ma on jednak tyle wsp\u00f3lnego z prawdziwym Bernardem Gui, co posta\u0107 Hansa Klossa ze Stanis\u0142awem Mikulskim. Pami\u0119tajmy, \u017ce inkwizytorzy rekrutowani byli g\u0142\u00f3wnie z najlepszych zakonnik\u00f3w, wykszta\u0142conych i o nieskazitelnej opinii. Minimaln\u0105 granic\u0105 wieku dla inkwizytora by\u0142o 40 lat (ze wzgl\u0119du na do\u015bwiadczenie \u017cyciowe i niebezpiecze\u0144stwo m\u0142odzie\u0144czej pochopno\u015bci w wydawanych wyrokach). Nie m\u00f3g\u0142 on te\u017c nosi\u0107 broni. Inkwizytorzy byli normalnymi lud\u017ami, cz\u0119sto podr\u00f3\u017cnikami, ciekawymi \u015bwiata intelektualistami. Budzi nasze zdziwienie list Synodu biskup\u00f3w z Toledo, kt\u00f3ry nawo\u0142uje, by inkwizytorzy byli pow\u015bci\u0105gliwi w grze w ko\u015bci…

Strategia obl\u0119\u017cenia<\/strong><\/p>\r\n

Obalenie g\u0142\u0119boko zakorzenionego mitu krwawej inkwizycji jest zadaniem wyj\u0105tkowo trudnym, gdy\u017c po drugiej stronie ideologicznej barykady stoj\u0105 media masowe z arbitralnymi s\u0105dami, deformacjami, legendami wspieranymi przez liczne autorytety medialne, filmy, ksi\u0105\u017cki, pseudonaukowe publikacje czy \u015bwiat masowej rozrywki, kt\u00f3ry w wielu przypadkach sta\u0142 si\u0119 jedynym \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy historycznej jej odbiorc\u00f3w. Nie podejmuj\u0105c dzia\u0142a\u0144 maj\u0105cych na celu zmian\u0119 stanu oceny historii Ko\u015bcio\u0142a, zezwalamy, by bezdyskusyjnie da\u0107 si\u0119 obarcza\u0107 pom\u00f3wieniami i k\u0142amstwami. Ju\u017c niebawem nie b\u0119dzie pewnie w historii takiego miejsca, naznaczonego cierpieniem, b\u0142\u0119dem i okrucie\u0144stwem, za kt\u00f3re nie b\u0119dzie ponosi\u0142 odpowiedzialno\u015bci Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Coraz cz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105 bowiem przypadki, w kt\u00f3rych og\u00f3lna historia Ko\u015bcio\u0142a przedstawiana jest jako \u015bmietnik wad, wypaczonych idei i mylnych przekona\u0144 ca\u0142ego cywilizowanego \u015bwiata. Niejednokrotnie efektem owego swoistego obl\u0119\u017cenia jest deklaracja wielu katolik\u00f3w, kt\u00f3rzy nie pr\u00f3buj\u0105c zmieni\u0107 tego stanu rzeczy, utwierdzaj\u0105 si\u0119 w przekonaniu, \u017ce instytucja Ko\u015bcio\u0142a katolickiego stworzona jest na wz\u00f3r organizacji charytatywnych czy zrzesze\u0144 organizacji po\u017cytku publicznego, gdzie pracuj\u0105 zwykli ludzie, mog\u0105cy b\u0142\u0105dzi\u0107 czy defraudowa\u0107 maj\u0105tek. Ten efekt obl\u0119\u017cenia jest misternie budowany jedynie na pewnych medialnych przekazach, ca\u0142kowicie pozbawionych podstaw wiedzy historycznej i elementarnej wiedzy z zakresu teologii.<\/p>\r\n

Do tego zestawu mit\u00f3w medialnych do\u0142\u0105cza si\u0119 o\u015bwieceniow\u0105 dychotomi\u0119 przeciwstawienia sobie dw\u00f3ch struktur rzekomo nawzajem si\u0119 wykluczaj\u0105cych: wiary i rozumu, wiary i wolno\u015bci umys\u0142u, wiary i rozs\u0105dku, wiary i nauki. Dlatego tez\u0105 ko\u0144cow\u0105 jest niejednokrotnie argument powielany przez media: albo grz\u0119\u017aniemy w zmursza\u0142ej wizji wiary chrze\u015bcija\u0144skiej opartej na przemocy i restrykcji, albo wybieramy wolno\u015b\u0107 i nauk\u0119, zapewniaj\u0105c cywilizacji progres.<\/p>\r\n

Analizuj\u0105c histori\u0119 inkwizycji i chc\u0105c zrozumie\u0107 motywy jej powstania i dzia\u0142alno\u015bci, nale\u017cy przyj\u0105\u0107 bardzo starannie metodologi\u0119 badawcz\u0105. Analizowanie dzia\u0142alno\u015bci trybuna\u0142\u00f3w wiary z punktu widzenia wsp\u00f3\u0142czesnych uwarunkowa\u0144, praw cz\u0142owieka, u\u015bwi\u0119conej medialnie demokracji jest wyrwaniem z kontekstu kulturowego i historycznego okoliczno\u015bci jej powstania, jest zabiegiem niedopuszczalnym, kt\u00f3rego efektem s\u0105 karykaturalne i nieprawdziwe wnioski. Wystarczy jednak pobie\u017cne spojrzenie w histori\u0119, by zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 z podawanych w mediach rzekomych fakt\u00f3w historycznych wydaje si\u0119 co najmniej zagadkowa. Cz\u0119sto os\u0105d dzia\u0142alno\u015bci inkwizycji jest bardzo surowy, nawet wewn\u0105trz wsp\u00f3\u0142czesnego Ko\u015bcio\u0142a. Jak zatem pogodzi\u0107 istnienie znienawidzonej inkwizycji z wyniesieniem na o\u0142tarze przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 wielu inkwizytor\u00f3w jako wzor\u00f3w post\u0119powania moralnego (Piotra M\u0119czennika, Piotra d\u00b4Arbues, Dominika Guzm\u00ef\u00bf\u00bdna czy Jana Kapistrana), jak pogodzi\u0107 nauk\u0119 Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a, od Tomasza z Akwinu po Grzegorza z Nazjanzu, kt\u00f3rzy nie tylko ca\u0142ym sercem popierali dzia\u0142alno\u015b\u0107 inkwizycyjn\u0105, ale wr\u0119cz pisali wskaz\u00f3wki i rady dla inkwizytor\u00f3w, czy te\u017c – jak \u015bw. Dominik – wprost uczestniczyli w tworzeniu \u015awi\u0119tego Oficjum?<\/p>\r\n

Po wt\u00f3re, je\u017celi trybuna\u0142y wiary by\u0142y tak znienawidzone przez samych wiernych, dlaczego zatem sami przest\u0119pcy wymy\u015blali cz\u0119sto powody religijne swych przewinie\u0144? Odpowied\u017a jest pragmatyczna, gdy\u017c w \u015bredniowieczu powszechna by\u0142a \u015bwiadomo\u015b\u0107 tego, \u017ce postawienie przest\u0119pcy przed s\u0105dem inkwizycyjnym gwarantuje sprawiedliwy przebieg \u015bledztwa oraz broni sprawc\u0119 przed powszechnymi praktykami stosowanymi w s\u0105dach grodzkich (np. tortury traktowane jako cz\u0119\u015b\u0107 procedury s\u0105dowej, obci\u0119cie ko\u0144czyn jako zabieg prewencyjny, banicja, konfiskata mienia czy wieloletnie wi\u0119zienie).

Zapobiec samos\u0105dom<\/strong><\/p>\r\n

By zrozumie\u0107 i oceni\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 inkwizycji, nale\u017cy przede wszystkim postawi\u0107 pytanie o motywy jej powstania. Cele, jakie przy\u015bwieca\u0142y zapocz\u0105tkowaniu inkwizycji, by\u0142y z\u0142o\u017cone. Przede wszystkim powo\u0142anie powszechnych s\u0105d\u00f3w ko\u015bcielnych mia\u0142o ukr\u00f3ci\u0107 samos\u0105dy na heretykach (vide: oficjalny zakaz stosowania ordali\u00f3w – s\u0105du Bo\u017cego, przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 od roku 1215) oraz uniezale\u017cni\u0107 dba\u0142o\u015b\u0107 o czysto\u015b\u0107 doktryny wiary od s\u0105d\u00f3w pa\u0144stwowych. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce pierwsze surowe kary za odst\u0119pstwa od doktryny chrze\u015bcija\u0144skiej wprowadzili w\u0142adcy \u015bwieccy, np. dekret Rajmunda hrabiego Tuluzy nakazuj\u0105cy z\u0142apanych katar\u00f3w kierowa\u0107 bezpo\u015brednio na stos bez s\u0105du i prawa obrony; podobny dekret wydaje Piotr II, kr\u00f3l Aragonii, nakazuj\u0105c bezzw\u0142ocznie opu\u015bci\u0107 kr\u00f3lestwo wszystkim heretykom. Ci, kt\u00f3rzy si\u0119 nie zastosuj\u0105 do tego dekretu, mieli by\u0107 spaleni na stosie. We Francji kr\u00f3l Francji Robert II Pobo\u017cny w 1022 r. mimo ostrego sprzeciwu lokalnych w\u0142adz ko\u015bcielnych rozpocz\u0105\u0142 \u015bciganie heretyk\u00f3w na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119, za\u015b w kronikach Galla Anonima mo\u017cna przeczyta\u0107 o \u015bwieckim dekrecie nakazuj\u0105cym wybicie z\u0119b\u00f3w drewnianym polanem za publiczne \u0142amanie postu. Tendencje do stosowania tego rodzaju akt\u00f3w restrykcyjnych by\u0142y zwi\u0105zane ze staro\u017cytn\u0105 zasad\u0105 rzymsk\u0105, wedle kt\u00f3rej w\u0142adza cesarska rozumiana by\u0142a jako po.tif”Ad abolendam diversarum haeresum pravitatem” Papie\u017ca Lucjusza III) wyra\u017anie traktuje zagro\u017cenie herezj\u0105 w dw\u00f3ch kontekstach: w kontek\u015bcie wiary i zagro\u017cenia \u0142adu spo\u0142ecznego. Herezja, jak wydawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, nie dotyczy\u0142a tylko sfery teologicznej, by\u0142a uderzeniem w r\u00f3wnowag\u0119 \u015bwiata \u015bredniowiecznego. Opr\u00f3cz ewidentnych aspekt\u00f3w infekowania czysto\u015bci wiary doktryna heretycka zwalnia\u0142a i zakazywa\u0142a (w przypadku ruchu katar\u00f3w) sk\u0142adania jakiejkolwiek przysi\u0119gi i anulowa\u0142a wszystkie dotychczas z\u0142o\u017cone. Ka\u017cdy, kto cho\u0107 pobie\u017cnie zna struktur\u0119 spo\u0142eczn\u0105 panuj\u0105c\u0105 w wiekach \u015brednich, wie, \u017ce fundamentem \u0142adu by\u0142a przysi\u0119ga lenna, zobowi\u0105zanie stanowe czy z\u0142o\u017cone \u015bluby wierno\u015bci. Ruchy manichejskie odrzuca\u0142y funkcjonowanie w\u0142adzy \u015bwieckiej i ko\u015bcielnej, skutecznie nawo\u0142ywa\u0142y do zaniechania stosowania medycyny czy do ca\u0142kowitej wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015bci seksualnej, nawet w ma\u0142\u017ce\u0144stwie, albo do obrz\u0119du zwanego endura – czyli dobrowolnej \u015bmierci samob\u00f3jczej poprzez zag\u0142odzenie organizmu.

Mity wok\u00f3\u0142 tortur<\/strong><\/p>\r\n

M\u00f3wienie o stosach jako wymy\u015ble inkwizytor\u00f3w jest grubym nieporozumieniem. Przed nastaniem bowiem trybuna\u0142\u00f3w inkwizycyjnych, wzorem prawa rzymskiego, s\u0105dy powszechne skazywa\u0142y na stos fa\u0142szerzy monet, przest\u0119pc\u00f3w, kt\u00f3rzy dopu\u015bcili si\u0119 rabunku z w\u0142amaniem, czy fa\u0142szerzy oszukuj\u0105cych na wadze. W penitencjarnej historii Europy apogeum stosowania tortur przypada za\u015b na prze\u0142om XVI i XVII wieku, czyli na kilka stuleci po og\u0142oszeniu bulli „Ad extripanda”, zezwalaj\u0105cej na stosowanie tortur w procesach o herezje. Ma\u0142o znanym i rzadko wspominanym faktem jest tak\u017ce to, \u017ce w systemach prawa \u015bwieckiego w wi\u0119kszo\u015bci kraj\u00f3w europejskich mo\u017cliwo\u015b\u0107 stosowania tortur zniesiono dopiero w XIX wieku. Bulla Papie\u017ca Innocentego IV by\u0142a pod pewnymi wzgl\u0119dami post\u0119powa, gdy\u017c dopuszcza\u0142a tortury jedynie w nielicznych przypadkach. Poddany torturze m\u00f3g\u0142 by\u0107 tylko oskar\u017cony o ci\u0119\u017ckie przewinienia, nie za\u015b podejrzany, zezwolenie na tortury musia\u0142o zosta\u0107 podj\u0119te przez aklamacj\u0119, tzn. przez wszystkich s\u0119dzi\u00f3w bior\u0105cych udzia\u0142 w posiedzeniu s\u0105du inkwizycyjnego, najcz\u0119\u015bciej by\u0142o to dwunastu dobranych przez inkwizytora, prawowiernych katolik\u00f3w (boni viri), rekrutuj\u0105cych si\u0119 spo\u015br\u00f3d miejscowego kleru i arystokracji. Wystarczy\u0142 jeden g\u0142os przeciwny, by zabroniono stosowania tortur. Zgod\u0119 na nie musia\u0142 tak\u017ce wyrazi\u0107 biskup miejscowej diecezji, w kt\u00f3rej obradowa\u0142 s\u0105d inkwizycyjny. Zeznania uzyskane na torturach nie mog\u0142y by\u0107 traktowane jako materia\u0142 dowodowy. Co wi\u0119cej, oskar\u017cony poddany torturom m\u00f3g\u0142 w ci\u0105gu 24 godzin odwo\u0142a\u0107 swoje zeznania, kt\u00f3re z\u0142o\u017cy\u0142 podczas ich wykonywania. Tortury mo\u017cna by\u0142o stosowa\u0107 tylko w ten spos\u00f3b, by nie sprowadzi\u0142y na torturowanego \u015bmierci lub okalecze\u0144. Warto tu doda\u0107, \u017ce je\u015bli ju\u017c decydowano si\u0119 na tortury, to w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w m\u0119czono g\u0142odem. Bulla Papie\u017ca Aleksandra zabrania\u0142a tak\u017ce osobom duchownym uczestniczenia w torturach, pozostawiaj\u0105c je ca\u0142kowicie ramieniu \u015bwieckiemu. Dekret ten cofni\u0119to osobnym rozporz\u0105dzeniem z 27 kwietnia 1260 roku, gdy\u017c nieobecno\u015b\u0107 inkwizytora przy torturach przewleka\u0142a spraw\u0119 i \u017co\u0142nierze ramienia \u015bwieckiego stosowali tortury w spos\u00f3b, w jaki ich u\u017cywano w prawie \u015bwieckim, co by\u0142o zakazane w s\u0105dach inkwizycyjnych. Warto tutaj te\u017c wskaza\u0107, \u017ce inkwizycja ko\u015bcielna zdecydowanie zakazywa\u0142a karania dzieci, starc\u00f3w, kobiet w ci\u0105\u017cy, co by\u0142o dopuszczalne w s\u0105dach \u015bwieckich. Nigdy te\u017c nie stosowano tortur (jak to bywa\u0142o w \u00f3wczesnym prawie \u015bwieckim) w pierwszej rozprawie s\u0105dowej. Uciekano si\u0119 do tego \u015brodka jedynie wtedy, gdy oskar\u017conemu udowodniono win\u0119 (wi\u0119c wyklucza\u0142o to de facto stosowanie tortur na podejrzanych o herezj\u0119) i mimo jaskrawych dowod\u00f3w winy trwa\u0142 on w uporze i nie przyznawa\u0142 si\u0119 do herezji. Przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 dokumentom inkwizycyjnym, \u015bmia\u0142o mo\u017cemy postawi\u0107 tez\u0119, \u017ce s\u0105dy inkwizycyjne w por\u00f3wnaniu z s\u0105dami \u015bwieckimi tamtych czas\u00f3w ucieka\u0142y si\u0119 do tortur sporadycznie i na z\u0142agodzonych warunkach. Okrutne metody stosowane by\u0142y przez inkwizycj\u0119 nader rzadko (we Francji, gdzie trwa\u0142a walka z sekt\u0105 albigens\u00f3w, przez 200 lat jedynie trzykrotnie zdecydowano o u\u017cyciu tortur).

Po stronie cz\u0142owieka<\/strong><\/p>\r\n

Jakkolwiek dziwacznie to brzmi w kontek\u015bcie czarnej legendy o inkwizycji, warto wspomnie\u0107 o pewnych nowatorskich rozwi\u0105zaniach humanizuj\u0105cych w spos\u00f3b znaczny \u015bredniowieczny system penitencjarny. S\u0105dy inkwizycyjne jako pierwsze zapewnia\u0142y obro\u0144c\u0119 z urz\u0119du i to, co do dzi\u015b jest praktykowane – uznawa\u0142y areszt domowy i zwolnienie za por\u0119czeniem. Ponadto oskar\u017cony mia\u0142 prawo zabrania g\u0142osu w przypadku niezrozumienia aktu oskar\u017cenia – gdy do tego dochodzi\u0142o, przewodnicz\u0105cy trybuna\u0142u mia\u0142 obowi\u0105zek jego wyja\u015bnienia. Je\u017celi podejrzany uwa\u017ca\u0142, \u017ce kt\u00f3ry\u015b z s\u0119dzi\u00f3w jest mu nieprzychylny i wrogo do niego nastawiony, mia\u0142 prawo odwo\u0142ania si\u0119 na tej podstawie do Stolicy Apostolskiej, na ten czas odraczano post\u0119powanie dochodzeniowe. Nawet wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie taki przywilej nie przys\u0142uguje oskar\u017conym. Ka\u017cde odwo\u0142anie s\u0105dzonego heretyka spotyka\u0142o si\u0119 z odpowiedzi\u0105 ze strony Stolicy Apostolskiej. BenedyktIX (1033-1046) sygnowa\u0142 \u015brednio 1 list rocznie, Leon IX (1049-1054) ju\u017c ok. 35, Innocenty II (1130-1143) – 72 lisy, Aleksander III (1159-1181) – 179, Innocenty III (1198-1215) – 280, Innocenty IV (1243-1254) – 730, Jan XXII (1316-1324) a\u017c 3 tys. 646 list\u00f3w dotycz\u0105cych odwo\u0142a\u0144! \u015awiadczy to o tym, \u017ce w okresie najwi\u0119kszej walki z herezj\u0105 Stolica Apostolska odpowiada\u0142a na liczne apelacje, pytania i sprawy s\u0105dowe wymagaj\u0105ce arbitra\u017cu najwy\u017cszych hierarch\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a. \u015aredniowieczny przywilej selekcji trybuna\u0142u przez oskar\u017conego nie jest fikcj\u0105, a jest niestety cz\u0119sto pomijany w wielu pracach dotycz\u0105cych inkwizycji. Pewn\u0105 nowo\u015bci\u0105 by\u0142o tak\u017ce to, \u017ce trybuna\u0142 inkwizycyjny nie opiera\u0142 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na zeznaniach \u015bwiadk\u00f3w, mia\u0142 obowi\u0105zek wys\u0142uchania i ustosunkowania si\u0119 do stawianych zarzut\u00f3w przez oskar\u017conego. Dlatego stwierdzenie, jakoby oskar\u017cony nie mia\u0142 prawa g\u0142osu w s\u0105dach inkwizycyjnych, jest wierutn\u0105 bzdur\u0105. Now\u0105 procedur\u0105 by\u0142o tak\u017ce wprowadzenie obowi\u0105zkowego obro\u0144cy z urz\u0119du (niespotykane jako prawo powszechne, gdy\u017c by\u0142o rozwi\u0105zaniem kosztownym). Cz\u0119st\u0105 kar\u0105 wymierzan\u0105 przez s\u0105dy by\u0142y kary kanoniczne lub wi\u0119zienie – tzw. murus largus, czyli odosobnienie w klasztorze lub murus scrictus, polegaj\u0105ce na zamkni\u0119ciu w celi klasztornej. Zar\u00f3wno w przypadku murus largus, jak i murus scrictus dopuszczalne by\u0142y odwiedziny wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conka. By\u0142a to bardziej praktyka pokutna ni\u017c kara kryminalna. Z regu\u0142y skazani podlegali wielokrotnym amnestiom skracaj\u0105cym wyroki lub zamieniano je na inn\u0105 pokut\u0119, np. codzienne odmawianie psalm\u00f3w pokutnych czy pielgrzymk\u0119 do miejsc kultu (vide: przypadek Galileusza, kt\u00f3ry wyrokiem s\u0105du inkwizycyjnego zosta\u0142 skazany na kar\u0119… odmawiania 4 psalm\u00f3w pokutnych dziennie. Jako s\u0142abo widz\u0105cy kar\u0119 m\u00f3g\u0142 scedowa\u0107 na wybran\u0105 osob\u0119). Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce tego rodzaju nowatorskie rozwi\u0105zania pojawia\u0142y si\u0119 w momencie powszechnego stosowania kar mutylacyjnych w prawodawstwie \u015bwieckim – czyli kar odzwierciedlaj\u0105cych charakter przest\u0119pstwa: obcinanie uszu, ko\u0144czyn (kradzie\u017c), j\u0119zyka (sk\u0142adanie fa\u0142szywych zezna\u0144). S\u0105dy inkwizycyjne tak\u017ce jako pierwsze uwzgl\u0119dnia\u0142y w prawodawstwie okoliczno\u015bci \u0142agodz\u0105ce, wprowadzaj\u0105c tzw. stan wy\u017cszej konieczno\u015bci (np. kradzie\u017c z n\u0119dzy). Trybuna\u0142y wiary zlikwidowa\u0142y tak\u017ce instytucj\u0119 wi\u0119zie\u0144 koedukacyjnych.

Prawda o ofiarach<\/strong>
W debacie nad inkwizycj\u0105 jednym z najcz\u0119\u015bciej poruszanych problem\u00f3w badawczych jest pytanie o liczb\u0119 ofiar, za kt\u00f3re po\u015brednio lub bezpo\u015brednio odpowiedzialne by\u0142y trybuna\u0142y wiary. Trzeba jasno stwierdzi\u0107: dok\u0142adna liczba ofiar nie jest mo\u017cliwa dzi\u015b do ustalenia ze wzgl\u0119du na zbyt ma\u0142y (lub fragmentaryczny) materia\u0142 archiwalno-dowodowy. W przybli\u017ceniu poda\u0107 mo\u017cna (zar\u00f3wno w przypadku inkwizycji pontyfikalnej, jak i pa\u0144stwowej inkwizycji hiszpa\u0144skiej), \u017ce og\u00f3lny procent przekazanych ramieniu \u015bwieckiemu przez trybuna\u0142y wiary waha si\u0119 w granicach 5 procent. Jednak nawet tak og\u00f3lne dane nale\u017cy opatrzy\u0107 komentarzem.<\/p>\r\n

Po pierwsze, niekt\u00f3re og\u0142oszenia wyrok\u00f3w \u015bmierci odbywa\u0142y si\u0119 zaocznie i nigdy nie zosta\u0142y wykonane (np. spalenie na stosie in effigie, czyli wizerunku lub kuk\u0142y skaza\u0144ca jako formy przestrogi i prewencji).<\/p>\r\n

Po drugie, nale\u017cy te\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce cz\u0119sto sprawy religijne pokrywa\u0142y si\u0119 w oskar\u017ceniach z wykroczeniami kryminalnymi. W tych sytuacjach trudno orzec, czy trybuna\u0142 wiary po przekazaniu oskar\u017conego kryminalisty s\u0105dom \u015bwieckim mo\u017ce by\u0107 statystycznie zakwalifikowany jako odpowiedzialny za wyrok skazuj\u0105cy. Niejednokrotnie badania historyczne polegaj\u0105 na pewnym uproszczeniu i niedbalstwie intelektualnym archiwist\u00f3w, kt\u00f3rzy uznawali, \u017ce wyrok skazuj\u0105cy znaczy\u0142 niechybnie stos, a w wielu przypadkach by\u0142a to tylko kara kanoniczna. W kontek\u015bcie liczby ofiar warto wspomnie\u0107 o „polowaniu na czarownice” w Europie. Ca\u0142kowit\u0105 liczb\u0119 kobiet spalonych na stosie ocenia si\u0119 na 50 tysi\u0119cy, z czego – jak wskazuje prof. Agostino Borromeo badaj\u0105cy zachowane archiwa – jedynie 59 czarownic zosta\u0142o straconych przez inkwizycj\u0119 hiszpa\u0144sk\u0105, 4 kobiety przez inkwizycj\u0119 portugalsk\u0105 i 36 kobiet przez inkwizycj\u0119 rzymsk\u0105.<\/p>\r\n

Na podstawie zebranych danych archiwalnych i prac rekonstrukcyjnych mo\u017cna przyj\u0105\u0107 liczb\u0119 (niestety, przybli\u017con\u0105 i nieprecyzyjn\u0105) oko\u0142o 9 tys. os\u00f3b przekazanych ramieniu \u015bwieckiemu przez inkwizycj\u0119 od XIII do XVIII wieku we wszystkich krajach, w kt\u00f3rych dzia\u0142a\u0142y trybuna\u0142y wiary.<\/p>\r\n

Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce bez wi\u0119kszych zmian \u015awi\u0119te Oficjum funkcjonowa\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci pa\u0144stw Europy do XIX wieku. Dopiero pocz\u0105tek wieku XX przynosi zmiany w funkcjonowaniu trybuna\u0142\u00f3w wiary. Papie\u017c Pius X zmienia Sacrum Oficjum w Kongregacj\u0119 \u015awi\u0119tego Oficjum, za\u015b w 1965 r. Pawe\u0142 VI w Kongregacj\u0119 Nauki Wiary. Nazwa ta jest stosowana do dzisiaj. Kongregacja ta jest w pewien spos\u00f3b kontynuacj\u0105 instytucji inkwizycji i cieszy si\u0119 dzi\u015b powszechnym autorytetem (przez wiele lat Kongregacji tej przewodniczy\u0142 obecny Papie\u017c Benedykt XVI). Kongregacja wydaje podobnie jak inquisitio haereticae pravitatis wa\u017cne dokumenty (ostatnie lata przynios\u0142y np. wskazanie na b\u0142\u0119dy teologii wyzwolenia czy not\u0119 dotycz\u0105c\u0105 ksi\u0105\u017cek o. Anthony\u00b4ego de Mello, oficjalnie pozbawiaj\u0105c je miana nauki katolickiej). Na zako\u0144czenie warto przytoczy\u0107 cytat z Alexisa de Tocqueville\u00b4a, badaj\u0105cego dzia\u0142alno\u015b\u0107 \u015awi\u0119tego Oficjum: „Rozpocz\u0105\u0142em badania pe\u0142en uprzedze\u0144 przeciwko Papie\u017com – sko\u0144czy\u0142em je pe\u0142en szacunku i podziwu dla Ko\u015bcio\u0142a”.<\/p>\r\n

Dr Roman Konik<\/strong><\/em><\/p>\r\n

Autor jest historykiem idei, malarzem, publicyst\u0105, redaktorem miesi\u0119cznika „Opcja na prawo”, autorem wielu artyku\u0142\u00f3w publicystycznych i ksi\u0105\u017cek, m.in. „W obronie \u015awi\u0119tej Inkwizycji”, oraz powie\u015bci historycznej „Ischariot”.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Propagowanie mitu inkwizycji jako zbrodniczej organizacji chrze\u015bcija\u0144skiej staje si\u0119 dla wielu sztandarowym dowodem na to, \u017ce prawdziwa wiara, gorliwo\u015b\u0107 religijna i przywi\u0105zanie do dogmat\u00f3w mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em fanatyzmu i okrucie\u0144stwa wobec bli\u017anich, dlatego wiar\u0119 w Boga nale\u017cy sprowadzi\u0107 do sfery jak najbardziej prywatnej i osobistej. Tymczasem – w porz\u0105dku doczesnym – powo\u0142anie powszechnych s\u0105d\u00f3w […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[132,20],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33407"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=33407"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33407\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=33407"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=33407"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=33407"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}