{"id":32481,"date":"2011-02-12T23:13:36","date_gmt":"2011-02-13T04:13:36","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=32481"},"modified":"2012-02-13T22:24:29","modified_gmt":"2012-02-14T03:24:29","slug":"agentura-sowiecka-w-ii-rp-dr-dariusz-p-kucharski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=32481","title":{"rendered":"Agentura sowiecka w II RP – dr Dariusz P. Kucharski<\/em>"},"content":{"rendered":"

Masowe szkolenia i przygotowania agent\u00f3w wywiadu sowieckiego. Struktura, d\u0105\u017cenia, zasi\u0119g, liczebno\u015b\u0107. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 komunistycznych organizacji w Polsce i ich cele. Udzia\u0142 komunist\u00f3w polskich w strukturach budowanego systemu agenturalnego Zwi\u0105zku Sowieckiego. <\/em><\/strong><\/p>\r\n

Rozwa\u017cania te maj\u0105 u\u0142atwi\u0107 zrozumienie znaczenia tego problemu dla gospodarki, polityki jak i stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych w II Rzeczypospolitej. Tak\u017ce unaoczni\u0107 ich wp\u0142yw na dalsze polskie losy. <\/em><\/strong><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

J<\/strong>u\u017c w okresie rewolucji pa\u017adziernikowej okaza\u00ad\u0142o si\u0119, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142aczy uto\u017csamianych z polsk\u0105 le\u00adwic\u0105 (PPS-Lewica, SDKPiL) dzia\u0142a\u0142o w strukturach organizacyjnych w\u0142adz rewolucyjnych, poczynaj\u0105c od urz\u0119d\u00f3w, s\u0142u\u017cb cywilnych po wojsko oraz s\u0142u\u017cby wywiadowcze. Ich ciekaw\u0105 charakterystyk\u0119 zawar\u00adto w Ksi\u0119gach Polak\u00f3w uczestnik\u00f3w Rewolucji Pa\u017a\u00addziernikowej:<\/p>\r\n

\u201eWyr\u00f3\u017cnia si\u0119 zdecydowanie grupa cz\u0142onk\u00f3w i dzia\u0142aczy SDKPiL i PPS-Lewicy, kt\u00f3rych <\/strong>internacjonalistyczne wychowanie, zdobyte w szere\u00adgach swych partii, zadecydowa\u0142o, i\u017c spraw\u0119 rewolucji rosyjskiej traktowali od chwili jej wybuchu jako ich, polskich rewolucjonist\u00f3w, w\u0142asn\u0105 spraw\u0119. Tak te\u017c po\u00adst\u0119powali ci Polacy, kt\u00f3rzy od lat przebywaj\u0105c w Ro\u00adsji na d\u0142ugo przed Rewolucj\u0105 Pa\u017adziernikow\u0105 zwi\u0105za\u00adli sw\u00f3j los z parti\u0105 bolszewik\u00f3w. Obok nich – i ci liczebnie przewa\u017cali – byli tacy, kt\u00f3rych dopiero szybko nast\u0119puj\u0105ce po sobie wyda\u00adrzenia rewolucyjne aktywizowa\u0142y w tempie w\u0142a\u015bci\u00adwym okresom wielkich przemian i politycznie oboj\u0119t\u00adnych wczoraj – przekszta\u0142ca\u0142y w bojownik\u00f3w o lep\u00adsze jutro\u201d1.<\/p>\r\n

Polscy dzia\u0142acze lewicowi od pocz\u0105tku rewolucji wyra\u017anie okre\u015blili si\u0119 po stronie bolszewickiej. Znacz\u00adna ich cz\u0119\u015b\u0107 natychmiast rozpocz\u0119\u0142a walk\u0119 i dzia\u0142al\u00adno\u015b\u0107 po tej w\u0142a\u015bnie stronie, pozostali stopniowo prze\u00adchodzili pod te same sztandary. Grupa tych pierw\u00adszych obejmowa\u0142a wa\u017cne funkcje i nadawa\u0142a ton \u015bro\u00addowisku. W spos\u00f3b zdecydowany tworzyli nowe re\u00adalia, a swoim dzia\u0142aniem starali si\u0119 obejmowa\u0107 \u015bro\u00addowiska polskie i polonijne, w szczeg\u00f3lno\u015bci miejskie i robotnicze w Piotrogrodzie, Moskwie, Charkowie, Odessie, Kamienskoje, Kijowie2. Swoje wp\u0142ywy roz\u00adci\u0105gali na szerokie kr\u0119gi tych \u015brodowisk.<\/p>\r\n

Od pocz\u0105tku dzia\u0142acze \u015bci\u015ble przestrzegali wytycz\u00adnych propagandy rewolucyjnej. Szybko budowano baz\u0119 informacyjn\u0105 r\u00f3wnie\u017c o swoich zwolennikach. Gromadzono o nich wszystkie dane. Wymowny jest tu ok\u00f3lnik z 15 maja 1919 r., wystosowany z kijow\u00adskiego KPU(b) o gromadzeniu danych o towarzysza\u00adch-agentach wysy\u0142anych za front. Ok\u00f3lnik by\u0142 skiero\u00adwany do polskiej grupy komunistycznej:<\/p>\r\n

\u201eProsimy Was o przestrzeganie og\u00f3lnych zasad zbierania nast\u0119puj\u0105cych informacji o wszystkich to\u00adwarzyszach delegowanych za granic\u0119 lub do innej pracy:<\/p>\r\n

1. Od kt\u00f3rego roku jest cz\u0142onkiem partii?<\/p>\r\n

2. Jakie obejmowa\u0142 posady partyjne i radzieckie oraz gdzie [je pe\u0142ni\u0142]?<\/p>\r\n

3. Zaw\u00f3d wykonywany przed wojn\u0105.<\/p>\r\n

4. Czy by\u0142 cz\u0142onkiem innej partii lub zwi\u0105zk\u00f3w poli\u00adtycznych, jakich i gdzie?<\/p>\r\n

5. Wykszta\u0142cenie.<\/p>\r\n

6. Znajomo\u015b\u0107 literatury komunistycznej.<\/p>\r\n

7. Czy posiada przygotowanie teoretyczne, jakiego rodzaju?<\/p>\r\n

8. Do jakiej pracy jest rekomendowany przez grup\u0119?<\/p>\r\n

9. Kto towarzysza osobi\u015bcie rekomenduje? 3\u201d<\/p>\r\n

Dzia\u0142acze polscy, w ramach Komitetu ds. Polskich Je\u0144c\u00f3w Wojennych (tzw. Polwojenplen), prowadzili tak\u017ce szerok\u0105 agitacj\u0119 w\u015br\u00f3d je\u0144c\u00f3w polskich. Nad\u00adzorowali j\u0105: W\u0142adys\u0142aw Matuszewski i Sergiusz Ko\u00adnarski4. Do tej pracy byli oddelegowani m.in.: Feliks Kon, Pawieniecki, Jan Miller, Marcin Pakosz, W\u0142ady\u00ads\u0142aw Szczeci\u0144ski, Jan Dziatczyk, Antoni Lebiedzi\u0144ski, Jan Paszkowski, Dudkowski, J\u00f3zef Koz\u0142owski, Irene\u00adusz Sikorski, Pozner, Kazimierz Stefanowski, Bank, S\u0142omi\u0144ski, Rutkowski, J\u00f3zef Podli\u0144ski, Smiech, Mie\u00addzi\u0144ski, Jan Niewierowski, Ju\u017cwiako5. Nawet w\u015br\u00f3d wyrobionych politycznie \u017co\u0142nierzy i oficer\u00f3w cz\u0119sto udawa\u0142o si\u0119 im wprowadzi\u0107 zam\u0119t. Wywo\u0142ywa\u0142o to uzasadnione oburzenie cz\u0119\u015bci polskich \u017co\u0142nierzy i ka\u00addry dow\u00f3dczej, kt\u00f3ra energicznie reagowa\u0142a na \u201eczer\u00adwon\u0105, chwytliw\u0105\u201d propagand\u01196.<\/p>\r\n

Agitacja bolszewicka by\u0142a wszechobecna. Z tego te\u017c wzgl\u0119du zakazywano w jednostkach polskich istnie\u00adj\u0105cych na obszarze Rosji organizowania Rad \u0179o\u0142nier\u00adskich. Dodatkowej si\u0142y dodawa\u0142a propagandzie prze\u00adwrotna w swoim za\u0142o\u017ceniu i oddzia\u0142ywaniu \u201eDeklara\u00adcja o samostanowieniu narod\u00f3w Rosji\u201d z 15 listopa\u00adda 1917 roku7.<\/p>\r\n

Do znacznego wykrystalizowania si\u0119 postaw dosz\u0142o dopiero po utworzeniu 11 listopada 1918 roku zal\u0105\u017c\u00adka pa\u0144stwa polskiego, z J\u00f3zefem Pi\u0142sudskim jako Na\u00adczelnikiem na czele. Organizowanie si\u0119 dw\u00f3ch od\u00adr\u0119bnych pa\u0144stw: polskiego i sowieckiego, stworzy\u00ad\u0142<\/strong>o mo\u017cliwo\u015b\u0107 jasnych i prostych wybor\u00f3w, sympatii i poparcia. Pa\u0144stwa te, o dw\u00f3ch ca\u0142kowicie odmien\u00adnych systemach gospodarczych, spo\u0142ecznych i poli\u00adtycznych, wyzwala\u0142y inwencj\u0119 w dzia\u0142aniu, a tworz\u0105\u00adcy si\u0119 nowy system sowiecki nie pozwala\u0142 pozostawa\u0107 oboj\u0119tnym w stosunku do zachodz\u0105cych zmian.<\/p>\r\n

Wielu funkcjonariuszy – okre\u015blaj\u0105cych si\u0119 dzia\u00ad\u0142aczami polskiej lewicy – nie by\u0142o narodowo\u015bci pol\u00adskiej, lecz ze wzgl\u0119du na miejsce urodzenia, znajo\u00admo\u015b\u0107 j\u0119zyka i kultury, a tak\u017ce i z uwagi na braki ka\u00addrowe i to, \u017ce funkcjonowali jako tzw. zawodowi ko\u00admuni\u015bci – zosta\u0142o zaliczonych do grupy \u201epolskich dzia\u0142aczy\u201d. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich stanowi\u0142a szczeg\u00f3lnie odda\u00adn\u0105 ideologicznie grup\u0119 – egzekutyw\u0119 rewolucji, dzia\u00ad\u0142aj\u0105c\u0105 w duchu pe\u0142nego internacjonalizmu, nie uto\u017c\u00adsamiaj\u0105c\u0105 si\u0119 z polsko\u015bci\u0105. Widzieli dla siebie olbrzy\u00admi\u0105 szans\u0119 kariery w aparacie w\u0142adzy, a spo\u0142eczno\u015b\u0107 polsk\u0105 – zar\u00f3wno w kraju, jak i pozostaj\u0105c\u0105 w Sowie\u00adtach – traktowali najcz\u0119\u015bciej instrumentalnie. Dzia\u00ad\u0142alno\u015b\u0107 ich by\u0142a prowadzona w r\u00f3\u017cnych kierun\u00adkach, zawsze zale\u017cnie od potrzeb systemu sowieckie\u00adgo, poczynaj\u0105c od og\u00f3lnych zada\u0144 i problem\u00f3w nur\u00adtuj\u0105cych pa\u0144stwo sowieckie, po dzia\u0142alno\u015b\u0107 obejmu\u00adj\u0105c\u0105 ludno\u015b\u0107 polsk\u0105, jej kultur\u0119, religi\u0119 i sprawy bie\u00ad\u017c\u0105ce. Stanowili mobiln\u0105 grup\u0119 mi\u0119dzynarodowego aparatu, w ramach kt\u00f3rego funkcjonowali. Polskie \u015brodowisko komunistyczne zwi\u0105zane z KPRP – p\u00f3\u017a\u00adniej z KPP, KPZU i KPZB – funkcjonowa\u0142o zgodnie ze statusem Komunistycznej Mi\u0119dzynarod\u00f3wki, a do\u00adk\u0142adniej jego 16 punktem: \u201ewszystkie uchwa\u0142y Kon\u00adgres\u00f3w Mi\u0119dzynarod\u00f3wki Komunistycznej, jak r\u00f3w\u00adnie\u017c uchwa\u0142y Komitetu Wykonawczego s\u0105 obowi\u0105zu\u00adj\u0105ce dla wszystkich partii nale\u017c\u0105cych do M.K.\u201d8.<\/p>\r\n

Od pocz\u0105tku istnienia pa\u0144stwa sowieckiego, co ju\u017c uwidoczni\u0142o si\u0119 w czasie konfliktu zbrojnego z Pol\u00adsk\u0105, pewna grupa dzia\u0142aczy pochodz\u0105cych z ziem pol\u00adskich \u015bci\u015ble wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a z w\u0142adzami sowiecki\u00admi, prowadz\u0105c dzia\u0142alno\u015b\u0107 agitacyjno-propagando\u00adwo-dywersyjn\u0105 i jednocze\u015bnie b\u0119d\u0105c na us\u0142ugach so\u00adwieckiego wywiadu wojskowego (Razwiedupr) oraz politycznego (CzeKa)9. Jedynie cz\u0119\u015b\u0107 z nich przeby\u00adwa\u0142a stale w ZSSR. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 po okresie szkole\u0144, za\u00adpoznania si\u0119 z dalszymi planami, opuszcza\u0142a Sowie\u00adty i obejmowa\u0142a r\u00f3\u017cne plac\u00f3wki agitacyjno-dywer\u00adsyjne. Dla agent\u00f3w prowadzono w Zwi\u0105zku Sowiec\u00adkim kursy wywiadowcze. Trwa\u0142y one od kilku tygo\u00addni do p\u00f3\u0142 roku. Odbywa\u0142y si\u0119 w specjalnie przygoto\u00adwanych o\u015brodkach w kijowskim \u015awiatoszynie i w Sa\u00adratowie. Zaj\u0119cia obejmowa\u0142y dziesi\u0119\u0107 przedmiot\u00f3w, na kt\u00f3re przeznaczano od 50 do 100 godzin: w tym na techniki fortyfikacji i wywiad wojskowy – 100 go\u00addzin, wywiad sztabowy – 75 godzin, wywiad kawale\u00adryjski – 55 godzin, lotniczy i agenturalny – po 50 go\u00addzin. Po kolejnych 100 godzin przeznaczano na geo\u00adgrafi\u0119 danego pa\u0144stwa, organizacj\u0119 jego administra\u00adcji i – w przypadku Polski – na nauk\u0119 j\u0119zyka polskie\u00adgo, a tak\u017ce na nauk\u0119 jazdy r\u00f3\u017cnymi pojazdami i zasad walk ulicznych. Oko\u0142o 200 godzin przeznaczano na zaj\u0119cia z og\u00f3lnej taktyki. By\u0142 czas tak\u017ce na dokszta\u0142\u00adcanie ideologiczne10.<\/p>\r\n

Polskie organizacje komunistyczne, jak wspomnia\u00adna KPRP (p\u00f3\u017aniej KPP oraz KPZU i KPZB), pe\u0142ni\u00ad\u0142y funkcje agenturalne11. Partie komunistyczne pro\u00adwadzi\u0142y robot\u0119 agenturalno – dywersyjn\u0105 na terenie Rzeczypospolitej, jak i w innych krajach. Ich dzia\u0142a\u00adnia by\u0142y planowane i nadzorowane przez Komintern – Mi\u0119dzynarod\u00f3wk\u0119 Komunistyczn\u0105. Powsta\u0142a w Mo\u00adskwie i istnia\u0142a od marca 1919r do 1943r. Jej zada\u00adniem by\u0142o organizowa\u0107, wspiera\u0107 finansowo i nadzo\u00adrowa\u0107 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 mi\u0119dzy zagranicznymi organiza\u00adcjami komunistycznymi. Wszystko w ramach plan\u00f3w w\u0142adz sowieckich. W dzia\u0142aniu dopuszczali stosowa\u00adnie wszelkich \u015brodk\u00f3w, nie stroni\u0105c od akcji terrory\u00adstycznych, zamach\u00f3w na \u017cycie, a\u017c po dzia\u0142ania odwe\u00adtowe skierowane w swoich dzia\u0142aczy. W tym celu ist\u00adnia\u0142a tam powo\u0142ana tajna sekcja wywiadowcza, sk\u0142a\u00addaj\u0105ca si\u0119 z oddelegowanych agent\u00f3w sowieckich, ko\u00adm\u00f3rka dywersyjno-wywiadowcza – Otdie\u0142 Mie\u017cduna\u00adrodnych Swiaziej – OMS, czyli Oddzia\u0142 \u0141\u0105czno\u015bci Mi\u0119\u00addzynarodowej. Jego agenci dzia\u0142ali w pe\u0142nym zakon\u00adspirowaniu, cz\u0119sto nawet przed innymi aktywistami. Najcz\u0119\u015bciej \u201epracowali\u201d w ramach sowieckich s\u0142u\u017cb dyplomatycznych, pod kt\u00f3rych os\u0142on\u0105 zaopatrywano grupy komunistyczne w bro\u0144, pieni\u0105dze, dokumenty, \u015brodki techniczne. Wa\u017cnymi punktami przerzutowy\u00admi by\u0142a czeska Praga i teren Wolnego Miasta Gda\u0144\u00adska.<\/p>\r\n

W oparciu o zorganizowan\u0105 siatk\u0119 dopuszczano si\u0119 r\u00f3wnie\u017c bezpo\u015brednich akcji terrorystycznych. Na przyk\u0142ad s\u0142ynny agent Mieczys\u0142aw \u0141oganowski – Po\u00adlak z Kielc, by\u0142 wysokim funkcjonariuszem wywiadu i WczK, odpowiedzialnym osobi\u015bcie za wykonanie sze\u00adregu zamach\u00f3w w Polsce. Po jednej z takich akcji, tym razem \u201e[…] po nieudanej pr\u00f3bie wysadzenia w powie\u00adtrze sztabu generalnego [polskiego], \u0141oganowskiemu przysz\u0142a do g\u0142owy jeszcze inna my\u015bl. Marsza\u0142ek Pi\u0142\u00adsudski mieszka\u0142 wtedy w Sulej\u00f3wku. Ochron\u0119 stano\u00adwi\u0142o kilku ludzi spo\u015br\u00f3d jego zwolennik\u00f3w. […] Plan jego by\u0142 nadzwyczaj prosty: przebra\u0107 za student\u00f3w cz\u0119\u015b\u0107 boj\u00f3wki komunist\u00f3w warszawskich. \u201eStudenci\u201d wi\u0119c dokonaj\u0105 nocnego napadu na will\u0119 Pi\u0142sudskiego w Sulej\u00f3wku i zamorduj\u0105 Marsza\u0142ka […]\u201d. Plan – zda\u00adwa\u0142o si\u0119 – prosty i wykonalny. Jednak kieruj\u0105cy w\u00f3w\u00adczas sowieck\u0105 Og\u00f3lnorosyjsk\u0105 Nadzwyczajn\u0105 Komi\u00adsj\u0105 do Walki z Kontrrewolucj\u0105 i Sabota\u017cem (CzeKa), Feliks Dzier\u017cy\u0144ski, stanowczo si\u0119 temu sprzeciwi\u0142 z obawy przed powa\u017cnymi reperkusjami mi\u0119dzyna\u00adrodowymi. W konsekwencji do zamachu nie dosz\u0142o12.<\/p>\r\n

Wielu polskich dzia\u0142aczy w ramach struktur Cze\u00adKa pe\u0142ni\u0142o istotne funkcje w systemie centralnym: Bronis\u0142aw Bortnowski (ps. Bronkowski), Wiacze\u00ads\u0142aw Mien\u017cynski, W\u0142adys\u0142aw Hibner, Adam S\u0142awi\u0144\u00adski, Stefan \u0179bikowski, Ernest Grinberg-G\u00f3rski, J\u00f3\u00adzef Unszlicht, Zofia Unszlicht-Osi\u0144ska, Franciszek Grzelszczak, Stefan Martens-Skulski, Leon Purman, a inni, jak np. Feliks i Zofia Dzier\u017cy\u0144scy, Julian Mar\u00adchlewski, nadzorowali i pomagali w realizacji sowiec\u00adkich plan\u00f3w, w pe\u0142ni je aprobuj\u0105c13. Pragn\u0105c zwi\u0119k\u00adszy\u0107 swoj\u0105 rol\u0119 i znaczenie, komuni\u015bci polscy zacz\u0119\u00adli uwzgl\u0119dnia\u0107 w swoich planach polsk\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 pozosta\u0142\u0105 w Zwi\u0105zku Sowieckim. Zwi\u0119kszenie wp\u0142y\u00adw\u00f3w widzieli te\u017c w zorganizowaniu polskiej autono\u00admii w ramach pa\u0144stwa sowieckiego. Mia\u0142a ona by\u0107 miejscem naboru kadr dla przysz\u0142ej republiki14.<\/p>\r\n

Najwa\u017cniejszym organem koordynuj\u0105cym dzia\u00ad\u0142alno\u015b\u0107 polskich komunist\u00f3w w Zwi\u0105zku Sowiec\u00adkim by\u0142y Biura Polskie z ich g\u0142\u00f3wn\u0105 siedzib\u0105 przy moskiewskiej centrali WKP(b). Na poz\u00f3r ma\u0142o wa\u017c\u00adne w hierarchii w\u0142adzy, lecz przez blisko\u015b\u0107 z centra\u00adl\u0105 Biura Polskie zyskiwa\u0142y na znaczeniu. Przyw\u00f3dcy Biur Polskich ju\u017c w czasie wojny rosyjsko-niemiec\u00adkiej usilnie nalegali na to, by prowadzi\u0107 dzia\u0142ania mi\u00adlitarne przeciw Polsce, widz\u0105c w tym dla siebie drog\u0119 do w\u0142adzy w przysz\u0142ej polskiej republice. Po wojen\u00adnych niepowodzeniach komuni\u015bci polscy nadal kon\u00adsekwentnie podejmowali agitacj\u0119 w\u015br\u00f3d spo\u0142ecze\u0144\u00adstwa polskiego w Rzeczypospolitej. To wyra\u017anie okre\u00ad\u015bla\u0142o ich postaw\u0119 i drog\u0119 wyboru. Pragn\u0119li globalnej rewolucji, aby zapewni\u0107 sobie w\u0142adz\u0119 ju\u017c w \u201eswojej\u201d republice i uzyska\u0107 siln\u0105 pozycj\u0119 po\u015br\u00f3d bolszewi\u00adk\u00f3w. Taka postawa hierarchizowa\u0142a i podporz\u0105dko\u00adwywa\u0142a ca\u0142e polskie \u015brodowisko lewicowe ujednoli\u00adconemu systemowi, bez prawa odst\u0119pstw od za\u0142o\u017ce\u0144 p\u0142yn\u0105cych oraz przekazywanych z centrali sowieckiej. Mia\u0142o to zapewni\u0107 lepsz\u0105 kontrol\u0119, konsolidacj\u0119, pe\u00adnetracj\u0119 i podleg\u0142o\u015b\u0107 organizacyjn\u0105 najwy\u017cszej w\u0142a\u00addzy w Moskwie15.<\/p>\r\n

A\u017c do marca 1921 roku polscy aktywi\u015bci komuni\u00adstyczni czynnie uczestniczyli – szczeg\u00f3lnie na ob\u00adszarach kontrolowanych przez wojska sowieckie – w propagowaniu idea\u0142\u00f3w rewolucyjnych, korzystaj\u0105c z pomocy prasy, broszur, wiec\u00f3w, a tak\u017ce organizuj\u0105c manifestacje w zak\u0142adach pracy, szko\u0142ach, urz\u0119dach oraz w wojsku16. W okresie po 18 marca 1921 roku nadal prowadzili wzmo\u017con\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 agitacyjno-wywiadowcz\u0105 w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w na wschodzie – w ich miejscach zamieszkania, przebywania oraz w punk\u00adtach zbornych i punktach repatriacyjnych, w kt\u00f3rych sk\u0142adano wnioski o powroty do Polski. Punkty te wy\u00adkorzystywano do cel\u00f3w agitacyjnych. Dzia\u0142ali tam in\u00adtensywnie agenci sowieccy, a repatriacj\u0119 wykorzy\u00adstywano jako drog\u0119 przerzutu do Polski17.<\/p>\r\n

W tym czasie w ZSSR nast\u0119powa\u0142a rozbudowa od\u00addzia\u0142owych i rejonowych Biur Polskich (BP), kt\u00f3\u00adrych liczba si\u0119gn\u0119\u0142a 96. Podporz\u0105dkowano je silnemu nadzorowi w ramach Wydzia\u0142u Agitacji i Propagan\u00addy KC RKP(b). Biura Polskie, w\u0142\u0105cznie z centralnym przy KC RKP(b) w Moskwie, mia\u0142y nadzorowa\u0107, ko\u00adordynowa\u0107, tworzy\u0107 i kierowa\u0107 nowymi organizacja\u00admi polskimi i ich plac\u00f3wkami, g\u0142\u00f3wnie w Kraju Rad, a tak\u017ce by\u0107 baz\u0105 do pracy zewn\u0119trznej. Ich samodziel\u00adno\u015b\u0107 faktycznie by\u0142a ograniczona. Biura te w rzeczy\u00adwisto\u015bci nie mog\u0142y korygowa\u0107 i wnosi\u0107 o jakiekol\u00adwiek zmiany w dotychczasowej polityce. Musia\u0142y sto\u00adsowa\u0107 si\u0119 do wytycznych, okre\u015blaj\u0105cych g\u0142\u00f3wn\u0105 li\u00adni\u0119 partii; posiada\u0142y rol\u0119 wykonawcz\u010518.<\/p>\r\n

W latach 1921-1930 w centrali Biura Polskiego zasiadali: Fe\u00adliks Dzier\u017cy\u0144ski, Julian Marchlewski, Adam S\u0142awi\u0144\u00adski (Kaczorowski), Julian Le\u0144ski (Leszczy\u0144ski), Karol Radek (Sobelsohn), Feliks Kon, J\u00f3zef Unszlicht, Sta\u00adnis\u0142aw Budzy\u0144ski, Stanis\u0142aw Bobi\u0144ski, Adam Pr\u00f3ch\u00adniak. Sekretarzami generalnymi tego Biura byli: w la\u00adtach 1921-1924 Stefan Heltman, w latach 1924-1928 Zofia Dzier\u017ay\u0144ska, w latach 1928-1930 Jan Nejman. Bia\u0142oruskim Biurem Polskim kierowali: w latach 1921-1922 Jan Cie\u015blak, w latach 1923-1925 Stefania Przedecka, a w latach 1925-1929 Piotr Wnorowski, natomiast do jego pracownik\u00f3w nale\u017celi: Jan K\u0142ys, Piasko, \u0141adowski oraz wspomniany S\u0142awi\u0144ski. Ukra\u00adi\u0144skim Biurem Polskim w latach 1921-1922 kierowa\u0142 Bronis\u0142aw Skarbek, w latach 1923-1939 Samuel \u0141a\u00adzowert, a tak\u017ce dzia\u0142ali w nim: Konstanty Wiszniew\u00adski, B. Marchewski, J. Sztein, S. Saulewicz, J\u00f3zef Teo\u00addor i Sawicka19.<\/p>\r\n

Zako\u0144czenie oficjalnej repatriacji stanowi\u0142o bo\u00addziec dla komunist\u00f3w polskich do zintensyfikowa\u00adnia agitacji w\u015br\u00f3d polskiej spo\u0142eczno\u015bci pozostaj\u0105cej w Zwi\u0105zku Sowieckim. Wielu polskich komunist\u00f3w i dzia\u0142aczy rewolucyjnych zadeklarowa\u0142o si\u0119 po stro\u00adnie sowieckiej i otrzyma\u0142o tam obywatelstwo. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich odda\u0142a si\u0119 pracy w administracji, gospodarce, wojsku, aparacie partyjnym, nie interesuj\u0105c si\u0119 spra\u00adwami miejscowych spo\u0142eczno\u015bci polskich – byli to ty\u00adpowi internacjonalisci. Grupa ta nie wsp\u00f3\u0142pracowa\u00ad\u0142a z ludno\u015bci\u0105 polsk\u0105, a wr\u0119cz traktowa\u0142a j\u0105 oboj\u0119t\u00adnie i kierowa\u0142a si\u0119 w swoich dzia\u0142aniach nadrz\u0119dno\u00ad\u015bci\u0105 interes\u00f3w sowieckich20. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 stronnik\u00f3w rewolucji, dzia\u0142aczy komunistycznych wyjecha\u0142a do Polski w trakcie wspomnianej repatriacji. Tam naj\u00adcz\u0119\u015bciej dzia\u0142ali w ramach organizowanych partii ko\u00admunistycznych. Du\u017ca ich cz\u0119\u015b\u0107, nawet tylko czasowo przebywaj\u0105c w Zwi\u0105zku Sowieckim, odbywa\u0142a kur\u00adsy wojskowo-wywiadowczo-sabota\u017cowe i szkolenia, celem kontynuowania dzia\u0142alno\u015bci poza granicami. Stanowili oni wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142aczy, kt\u00f3rzy posia\u00addali specjalny status \u201ezawodowych\u201d funkcjonariuszy – tzw. funk\u00f3w. Za swoj\u0105 \u201eprac\u0119\u201d otrzymywali sta\u0142\u0105 pensj\u0119 w wysoko\u015bci od 200 do 450 z\u0142otych miesi\u0119cz\u00adnie, a nawet – jak mecenas Teodor Duracz – oko\u0142o 1500 z\u0142otych. Otrzymywali r\u00f3wnie\u017c dodatkowe \u015brod\u00adki, nie tylko finansowe, na prowadzenie swojej dzia\u00ad\u0142alno\u015bci w Polsce21.<\/p>\r\n

Rzeczypospolita zajmowa\u0142a istotne miejsce w po\u00adlityce wywiadowczo-agenturalno-terrorystycznej w\u0142adz sowieckich. Mia\u0142a na to wp\u0142yw doktryna so\u00adwiecka nastawiona na wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Niemcami, ca\u0142\u00adkowite nieuznawanie pa\u0144stwa polskiego (propago\u00adwanie has\u0142a o okupacji \u015al\u0105ska i Pomorza przez Po\u00adlak\u00f3w), torpedowanie plan\u00f3w polskich, maj\u0105cych na celu utworzenie silnego bloku polityczno-militarnego pa\u0144stw \u015brodkowoeuropejskich z Polsk\u0105 na czele. Pol\u00adskie plac\u00f3wki dyplomatyczne w depeszach do kraju informowa\u0142y o celowym antagonizowaniu i prowoko\u00adwaniu wa\u015bni narodowo\u015bciowych tak w ZSSR, jak i za granic\u0105. Pisa\u0142y, \u017ce \u201e[…] wszelkie napr\u0119\u017cenie stosun\u00adk\u00f3w z Polsk\u0105 (ze strony ZSRR, a tak\u017ce i Niemiec) idzie na r\u0119k\u0119 radzieckiemu \u2018nacjonalizmowi\u2019 ukrai\u0144skie\u00admu, wrogowi nieub\u0142aganemu dzisiejszej pa\u0144stwowo\u00ad\u015bci polskiej, o czem \u015bwiadczy chocia\u017cby fakt niech\u0119t\u00adnego w swoim czasie stosunku rz\u0105du USRR do otwar\u00adcia konsulatu sowieckiego we Lwowie, jako wido\u00admej oznaki \u2018uznania pa\u0144stwowo\u015bci polskiej na tere\u00adnie Ma\u0142opolski Wschodniej\u2019 […]\u201d22. Do tego dok\u0142ada\u00ad\u0142y si\u0119 jeszcze prywatne urazy i niech\u0119\u0107 \u015brodowisk ko\u00admunistycznych, w tym i osobista J\u00f3zefa Stalina, kt\u00f3\u00adra wynika\u0142a z po\u0142o\u017cenia Polski i roli jak\u0105 odegra\u0142a w 1920 roku w zatrzymaniu pochodu bolszewik\u00f3w na zach\u00f3d.<\/p>\r\n

Polskie s\u0142u\u017cby, do\u015b\u0107 sprawne w dzia\u0142aniu, mia\u0142y du\u017ce problemy z szeroko zakrojon\u0105 ingerencj\u0105 agen\u00adt\u00f3w sowieckich w wewn\u0119trzne sprawy Polski. Dzia\u00ad\u0142alno\u015b\u0107 ta zmierza\u0142a do destabilizacji pa\u0144stwa pol\u00adskiego i os\u0142abienia jego organ\u00f3w przez propagan\u00add\u0119, wszczynanie strajk\u00f3w, prowokowanie zaj\u015b\u0107 i b\u00f3\u00adjek, prowadzenie inwigilacji \u015brodowisk administra\u00adcyjnych, przemys\u0142owych, wojskowych, werbunek do swoich struktur, a\u017c po destrukcj\u0119 i stosowanie sabo\u00adta\u017cu – w\u0142\u0105cznie z akcjami terrorystycznymi, jak np. wysadzenie sk\u0142adu na cytadeli warszawskiej, zab\u00f3j\u00adstwo ministra Bronis\u0142awa Pierackiego, sabota\u017c na Kresach23.<\/p>\r\n

Agentura sowiecka dzia\u0142a\u0142a szczeg\u00f3lnie w najwa\u017c\u00adniejszych miastach i o\u015brodkach gospodarczo-admini\u00adstracyjnych. Wielk\u0105 wag\u0119 przywi\u0105zywa\u0142a do inwigi\u00adlacji \u015brodowiska wojskowego. W tym celu, po prze\u00adszkoleniu i przerzuceniu do Polski, agenci mieli zg\u0142a\u00adsza\u0107 sw\u00f3j akces do pracy w Wojsku Polskim. Zak\u0142a\u00addane tam plac\u00f3wki wywiadowcze nazywali \u201ejaczejka\u00admi\u201d. W ka\u017cdej wa\u017cniejszej jednostce polskiej mia\u0142a istnie\u0107 taka plac\u00f3wka, licz\u0105ca od jednego do kilku wy\u00adwiadowc\u00f3w. W 1923 roku sowieccy dywersanci byli obecni w blisko 28% polskich oddzia\u0142ach, a w 1938 roku szacowano, \u017ce posiadali sw\u00f3j aktyw w 33% jed\u00adnostek. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich uda\u0142o si\u0119 zneutralizowa\u0107. Dzia\u0142a\u00adli tak\u017ce w portach morskich i zak\u0142adach o istotnej roli strategicznej oraz nowoczesnej produkcji.<\/p>\r\n

Byli tam pracownikami-agentami w u\u015bpieniu, przeszkolonymi do dzia\u0142a\u0144 sabota\u017cowych. Zbierali i gromadzili dane o zmianach konstrukcyjnych, nowo\u015bciach itp. Inni dokumentowali stan obiekt\u00f3w produkcyjnych, ad\u00administracyjnych, drogowych, kolejowych. Werbowa\u00adli pracownik\u00f3w administracji, policji, wojska, si\u0119ga\u00adj\u0105c nawet do ministerstw. Szczeg\u00f3lnie du\u017ce nasycenie agentami zauwa\u017cano w strefie przygranicznej, gdzie zajmowali si\u0119 przerzucaniem ludzi i sprz\u0119tu, legali\u00adzacj\u0105 pobytu przyby\u0142ych z ZSSR i dywersj\u010524. Nieste\u00adty, jak ju\u017c wspomniano, ka\u017cda z partii komunistycz\u00adnych, dzia\u0142aj\u0105cych w Polsce, by\u0142a elementem pracy wywiadowczej, zreszt\u0105 bardzo dobrze rozbudowanej, z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 cz\u0142onk\u00f3w jako zawodowymi funkcjona\u00adriuszami. Przechodzili oni wspominane ju\u017c szkolenia w Zwi\u0105zku Sowieckim, sk\u0105d byli kierowani najcz\u0119\u00ad\u015bciej do dalszych dzia\u0142a\u0144 agenturalnych w Rzeczypo\u00adspolitej lub w innych krajach.<\/p>\r\n

W\u0142adze sowieckie \u201edba\u0142y\u201d i \u201eopiekowa\u0142y si\u0119\u201d orga\u00adnizacjami komunistycznymi w Polsce. Ka\u017cda ich ko\u00adm\u00f3rka organizacyjna by\u0142a zarazem punktem agita\u00adcyjno-terrorystycznym. Mia\u0142y one prowadzi\u0107 szero\u00adk\u0105 akcj\u0119 destrukcyjn\u0105, szczeg\u00f3lnie na kresach Rze\u00adczypospolitej, wykorzystuj\u0105c lub prowokuj\u0105c ani\u00admozje mi\u0119dzy miejscow\u0105 ludno\u015bci\u0105. \u015alady ich dzia\u00ad\u0142alno\u015bci mo\u017cna by\u0142o dostrzec w r\u00f3\u017cnych newralgicz\u00adnych punktach Polski – tak\u017ce na Pomorzu i \u015al\u0105sku25. Skaptowany agent sowiecki J\u00f3zef Mitzenmacher vel Mieczys\u0142aw Redyka vel Jan Alfred Regu\u0142a w swoim opracowaniu: Historia Komunistycznej Partii Pol\u00adski w \u015bwietle fakt\u00f3w i dokument\u00f3w, podaje, \u017ce liczba dzia\u0142aczy si\u0119ga\u0142a nawet kilkunastu tysi\u0119cy os\u00f3b. Przy ich oddaniu i podleg\u0142o\u015bci centrali, by\u0142a to sie\u0107 bardzo rozbudowana i niebezpieczna26.<\/p>\r\n

W ZSSR najintensywniejsz\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 ideolo\u00adgiczno-propagandow\u0105 komuni\u015bci prowadzili w rejo\u00adnach polskich, u\u017cywaj\u0105c do tego tak\u017ce kadry obcej narodowo. Szczeg\u00f3lny nacisk k\u0142adziono na dzia\u0142al\u00adno\u015b\u0107 o\u015bwiatowo-wychowawczo-ideologiczn\u010527 . Sami aktywi\u015bci oddelegowani do pracy w polskich \u015brodo\u00adwiskach bardzo cz\u0119sto m\u00f3wili o niech\u0119ci i obco\u015bci, z jak\u0105 si\u0119 spotykali. Czuli si\u0119 oni poza nawiasem tych \u015brodowisk, ca\u0142kowicie nieakceptowani28 . Rekruta\u00adcja dzia\u0142aczy spo\u015br\u00f3d miejscowej ludno\u015bci by\u0142a na\u00adtomiast niewielka. Najszybciej, cho\u0107 w sumie rzad\u00adko, udawa\u0142o si\u0119 zyska\u0107 przychylno\u015b\u0107 w \u015brodowiskach przemys\u0142owych, g\u0142\u00f3wnie robotniczych, m.in. Moskwy czy Dnieprodzier\u017cy\u0144ska. Ca\u0142o\u015b\u0107 tych dzia\u0142a\u0144 mia\u0142a stworzy\u0107 podstawy dla przysz\u0142ej administracji i orga\u00adnizacji Rad w Polsce.<\/p>\r\n

Agitacja obejmowa\u0142a opr\u00f3cz spo\u0142eczno\u015bci polskiej \u017cyj\u0105cej w ZSSR, r\u00f3wnie\u017c i Polak\u00f3w \u017cyj\u0105cych w ojczy\u017a\u00adnie. Dzia\u0142ania i propaganda komunist\u00f3w w tzw. \u015bro\u00addowiskach polskich by\u0142aby niemo\u017cliwa bez zaple\u00adcza: tak kadrowego, finansowego, jak i logistyczne\u00adgo Zwi\u0105zku Sowieckiego. Agitacja, wywiad i sabota\u017c, kt\u00f3re stanowi\u0142y podstaw\u0119 dzia\u0142alno\u015bci komunist\u00f3w – tak poza granicami pa\u0144stwa sowieckiego, jak i w jego granicach – polega\u0142a na sta\u0142ej inwigilacji spo\u0142ecze\u0144\u00adstwa. Z jednej strony komuni\u015bci uwa\u017cali ludno\u015b\u0107 pol\u00adsk\u0105 za nastawion\u0105 wobec nich opozycyjnie, z drugiej natomiast spo\u015br\u00f3d tej ludno\u015bci chcieli zorganizowa\u0107 swoje zaplecze kadrowe. Inwigilacja jej odbywa\u0142a si\u0119 w ramach s\u0142u\u017cb sowieckiego wywiadu wojskowego i cywilno-politycznego29.<\/p>\r\n

Ka\u017cda plac\u00f3wka partii ko\u00admunistycznej w powiecie na obszarze Rzeczypospoli\u00adtej Polskiej posiada\u0142a sta\u0142\u0105 siatk\u0119 \u0142\u0105cznikow\u0105 wywia\u00addu. Przy ka\u017cdej plac\u00f3wce by\u0142a te\u017c zorganizowana spe\u00adcjalna grupa terrorystyczna (oko\u0142o 3 os\u00f3b), zajmu\u00adj\u0105ca si\u0119 akcjami zbrojnymi. Zaopatrywanie i szkole\u00adnie tych grup odbywa\u0142o si\u0119 w o\u015brodkach sowieckich na wspomnianych wy\u017cej kursach. Sie\u0107 wywiadu so\u00adwieckiego organizowa\u0142a grupy, wr\u0119cz bandy zbroj\u00adne, dzia\u0142aj\u0105ce czynnie ze szczeg\u00f3lnym nat\u0119\u017ceniem na polskich kresach, najaktywniej na terenach po\u0142u\u00addniowo-wschodnich. Pojedyncze osoby lub wi\u0119ksze grupy by\u0142y przerzucane do Polski cz\u0119sto przez grani\u00adc\u0119 polsko-sowieck\u0105 w \u015bcis\u0142ej tajemnicy. Szczeg\u00f3lnie obawiano si\u0119 ludno\u015bci polskiej \u017cyj\u0105cej w pasie przy\u00adgranicznym po obu jej stronach30. Do tych polskich wsi w pasie przygranicznym wprowadzano dla nadzo\u00adru i inwigilacji element komunistyczny i siln\u0105 agentu\u00adr\u0119 GPU (Pa\u0144stwowy Zarz\u0105d Polityczny)31.<\/p>\r\n

Cz\u0142onkowie partii – agenci, funkcjonowali w ra\u00admach ca\u0142ego systemu jako zawodowi funkcjonariusze. Gdy zostali zdemaskowani, uciekali, b\u0105d\u017a byli prze\u00adrzucani do ZSSR albo do bezpiecznych i wsp\u00f3\u0142pracu\u00adj\u0105cych z nim Niemiec, b\u0105d\u017a na Litw\u0119 lub do Czecho\u00ads\u0142owacji, a stamt\u0105d dalej do Sowiet\u00f3w. Tu, po ruty\u00adnowych czynno\u015bciach sprawdzaj\u0105cych, nie mog\u0105c ju\u017c wr\u00f3ci\u0107 do akcji operacyjnej, zajmowali wa\u017cne stano\u00adwiska w aparacie w\u0142adzy i strukturach administracji sowieckiej32. Cz\u0119\u015b\u0107 agent\u00f3w z\u0142apanych przez polskie w\u0142adze i aresztowanych, podlega\u0142a wymianie za oso\u00adby przetrzymywane w Zwi\u0105zku Sowieckim – duchow\u00adnych, dzia\u0142aczy spo\u0142ecznych, czy polskich wywiadow\u00adc\u00f3w33. Gorszy los czeka\u0142 komunist\u00f3w wci\u0105gni\u0119tych do wsp\u00f3\u0142pracy z polsk\u0105 \u201edw\u00f3jk\u0105\u201d. W celu obrony, ale i zastraszania dzia\u0142aczy z szereg\u00f3w KPP, KPZU, KPZB, funkcjonowa\u0142a sowiecka kom\u00f3rka wytypowa\u00adnych agent\u00f3w, zajmuj\u0105ca si\u0119 fizyczn\u0105 likwidacj\u0105 nie\u00adwygodnych lub skompromitowanych ludzi partii. Po\u00addobne grupy dzia\u0142a\u0142y praktycznie we wszystkich pa\u0144\u00adstwach.<\/p>\r\n

Do takich \u201especjalnych\u201d dzia\u0142aczy zaliczali si\u0119 m.in. Mendel Kossoj vel Wac\u0142aw Komar, Stanis\u0142aw Waldenberg vel Jerzy Grabowski, Rachnil Zambrow\u00adski vel Rafael Wajsman, W\u0142adys\u0142aw Hibner, Mieczy\u00ads\u0142aw \u0141oganowski, Kazimierz Kobecki34 . Cz\u0119\u015b\u0107 aktyw\u00adnych wywiadowc\u00f3w sowieckich cz\u0119sto wyje\u017cd\u017ca\u0142a do Zwi\u0105zku Sowieckiego na doszkolenie, po odbi\u00f3r dy\u00adrektyw, wytycznych oraz na tzw. wyciszenie, uspoko\u00adjenie atmosfery wok\u00f3\u0142 nich, po kt\u00f3rym cz\u0119sto wraca\u00adli do nowych czynno\u015bci operacyjnych35. Przymuso\u00adwo opuszczaj\u0105cy granice Polski (r\u00f3wnie\u017c w ramach uzgodnionych wymian polsko-sowieckich), najcz\u0119\u00ad\u015bciej witani byli jak bohaterowie, co szczeg\u00f3lnie na\u00adg\u0142a\u015bniano w prasie sowieckiej. Je\u015bli dotychczas nie posiadali obywatelstwa sowieckiego nadawano im je uroczy\u015bcie i anga\u017cowano do pracy pa\u0144stwowej. Ich \u201espalenie si\u0119\u201d za granic\u0105 nie przeszkadza\u0142o w dalszej dzia\u0142alno\u015bci funkcjonowaniu w Kraju Rad. Wielu, je\u00ad\u015bli prze\u017cy\u0142o czystki lat trzydziestych, by\u0142o zaanga\u017co\u00adwanych w \u201erobot\u0119\u201d na ziemiach polskich podczas i po II wojnie \u015bwiatowej.<\/p>\r\n

Stalinizacja \u017cycia w Zwi\u0105zku Sowieckim wp\u0142yn\u0119\u00ad\u0142a na coraz to wi\u0119ksze zaostrzanie si\u0119 wzajemnych – cz\u0119sto i tak nie najlepszych – stosunk\u00f3w w akty\u00adwie, w tym r\u00f3wnie\u017c i w \u015brodowisku polskich komu\u00adnist\u00f3w. Wzajemne oskar\u017cenia i donosy by\u0142y codzien\u00adn\u0105 form\u0105 walki i zwalczania si\u0119. Krzepni\u0119cie w\u0142adzy w r\u0119ku Stalina, a dodatkowo ujawniaj\u0105ce si\u0119 coraz bar\u00addziej fiasko plan\u00f3w sowietyzacji spo\u0142eczno\u015bci polskiej w ZSSR, napawa\u0142o wrogo\u015bci\u0105 nie tylko do tej spo\u0142ecz\u00adno\u015bci, lecz r\u00f3wnie\u017c do aktywu polskiego, kt\u00f3remu po\u00adwierzono zadanie, z kt\u00f3rego si\u0119 nie wywi\u0105za\u0142. Niepo\u00adwodzenie operacji agitacyjno-destrukcyjnej w Polsce, przej\u0119cie lub \u201espalenie si\u0119\u201d wielu agent\u00f3w sowieckich, ich cz\u0119sto wydumana wsp\u00f3\u0142praca z \u201edw\u00f3jk\u0105\u201d36, brak post\u0119p\u00f3w w pracy ideologicznej, fiasko kolektywiza\u00adcji polskich wsi37, nie maj\u0105ce sobie r\u00f3wnych w ska\u00adli sowieckiej, sta\u0142y si\u0119 przyczyn\u0105 do przeprowadzenia przez Stalina gry, kt\u00f3ra w rzeczywisto\u015bci wzmocni\u0142a jego pozycj\u0119 i os\u0142abia\u0142a potencjalnych wewn\u0119trznych wrog\u00f3w. Pokazano im, \u017ce s\u0105 trybem walca sowieckie\u00adgo, kt\u00f3ry prze do przodu i niszczy wszystko na dro\u00addze. Jak pokaza\u0142 czas, tak\u017ce dzia\u0142aczy polskich.<\/p>\r\n

Dla polskich komunist\u00f3w Kraj Rad by\u0142 mateczni\u00adkiem i schronieniem. Tu powstawa\u0142y plany dzia\u0142a\u0144. Pod wzgl\u0119dem ilo\u015bciowym os\u00f3b zaanga\u017cowanych w dzia\u0142alno\u015b\u0107 systemu w\u0142adzy, stanowili oni si\u00f3dm\u0105 grup\u0119 narodow\u0105. Wr\u0119cz nieproporcjonalnie wyso\u00adki procent polskich komunist\u00f3w pracowa\u0142 w struk\u00adturach partyjnych Bia\u0142oruskiej SRS, gdzie w 1924 roku by\u0142o ich a\u017c 10,9% stanu osobowego aparatu. Na\u00adtomiast 5,6% by\u0142o cz\u0142onkami CKW BSRS. Na Ukra\u00adinie Polak\u00f3w we w\u0142adzach CKW USRS by\u0142o a\u017c 2,6%, a w strukturach KP(b)U zajmowali r\u00f3wnie\u017c ekspono\u00adwane stanowiska38. W opracowaniu Polacy Zwi\u0105z\u00adku Radzieckiego, W\u0142adys\u0142aw T\u0119goborski (w\u0142a\u015bc. To\u00admasz D\u0105bal) w oparciu o spis partyjny z 1927 roku po\u00adda\u0142 liczb\u0119 12 181 komunist\u00f3w polskich, dzia\u0142aj\u0105cych w wi\u0119kszo\u015bci w RFSRS. Z tego grona tylko 5786 zade\u00adklarowa\u0142o j\u0119zyk polski jako rodzimy39. Polacy i osoby poczuwaj\u0105ce si\u0119 do zwi\u0105zk\u00f3w z polsko\u015bci\u0105, nie garn\u0119\u00adli si\u0119 do struktur w\u0142adz sowieckich. W tzw. polskim aparacie, znaczny odsetek stanowili \u017bydzi, Ukrai\u0144cy, Niemcy i Bia\u0142orusini40.<\/p>\r\n

W pocz\u0105tku lat trzydziestych XX wieku zacz\u0119\u0142y po\u00adjawia\u0107 si\u0119 pod adresem polskich komunist\u00f3w oskar\u00ad\u017cenia o trockizm, wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z polskim wywiadem oraz prowokacje. Pocz\u0105tek zorganizowanej przeciw nim akcji da\u0142a pro\u015bba skierowana 15 maja 1929 roku do GPU o skontrolowanie prawdziwo\u015bci wymienio\u00adnych zarzut\u00f3w. By\u0142 to efekt wewn\u0119trznych rozgry\u00adwek w \u0142onie \u015brodowiska polskich dzia\u0142aczy41.<\/p>\r\n

Innym wydarzeniem, nadaj\u0105cym akcji oficjaln\u0105 form\u0119, by\u0142a \u201eUchwa\u0142a Prezydium Komitetu Wykonawczego Mi\u0119\u00addzynarod\u00f3wki Komunistycznej\u201d, w kt\u00f3rej m\u00f3wiono o niszczeniu i dewastacji, jaka p\u0142yn\u0119\u0142a ze \u015brodowiska polskich komunist\u00f3w, postrzeganych oficjalnie jako agent\u00f3w polskiego faszyzmu. \u201e[…] Banda szpieg\u00f3w i prowokator\u00f3w, kt\u00f3ra usado\u00adwi\u0142a si\u0119 w kierownictwie Komunistycznej Partii Pol\u00adski i z kolei rozmieszcza\u0142a swoj\u0105 agentur\u0119 w terenie, systematycznie wydawa\u0142a wrogowi klasowemu naj\u00adlepszych syn\u00f3w klasy robotniczej i po roku, dzi\u0119ki organizowanym wsypom, niszczy\u0142a organizacje par\u00adtyjne zar\u00f3wno w rdzennej Polsce, jak te\u017c na Zachod\u00adniej Bia\u0142orusi i Zachodniej Ukrainie. […] Za po\u015bred\u00adnictwem swych agent\u00f3w defensywa polska roznieca\u00ad\u0142a walk\u0119 frakcyjn\u0105 w partii, i to zar\u00f3wno w grupie Ko\u00adstrzewy-Warskiego, jak te\u017c w grupie Le\u0144skiego-Hen\u00adrykowskiego […]\u201d42.<\/p>\r\n

26 stycznia 1936 roku Prezydium WKP(b) przy\u00adj\u0119\u0142o dyrektyw\u0119 o szukaniu, tropieniu i \u015bciganiu ob\u00adcej agentury. Na pierwszy ogie\u0144 posz\u0142o KPP, jej sa\u00adtelity, a tak\u017ce pozostali dzia\u0142acze polscy. By\u0142o to po\u00addyktowane fiaskiem sowieckiej polityki zmierzaj\u0105cej do budowania sieci agenturalnej w Polsce. 27 listo\u00adpada 1936 roku w Sekretariacie partii przyj\u0119to wnio\u00adsek o odsuni\u0119ciu wszystkich dzia\u0142aczy polskich od pe\u0142nionych urz\u0119d\u00f3w, bez prawa do obejmowania ja\u00adkichkolwiek innych43. To zapocz\u0105tkowa\u0142o likwida\u00adcj\u0119 KPP, a w konsekwencji rozpocz\u0119\u0142o szerokie ak\u00adcje represyjne przeciwko polskim dzia\u0142aczom. Wszy\u00adscy oni byli poddawani represjom, a w ko\u0144cu likwi\u00addacji44.<\/p>\r\n

Wstrzymano te\u017c pomoc finansow\u0105 dla orga\u00adnizacji komunistycznych w Polsce. Aktywi\u015bci prze\u00adstali by\u0107 etatowymi funkcjonariuszami. Jako form\u0119 oczyszczenia si\u0119 proponowano im wyjazd do Hiszpa\u00adnii. Alternatyw\u0105 by\u0142o wi\u0119zienie w Polsce, kt\u00f3re dawa\u00ad\u0142o szans\u0119 prze\u017cycia czystek. W rzeczywisto\u015bci, skaza\u00adni wyrokami s\u0105d\u00f3w polskich, odbywaj\u0105cy kary w RP, prze\u017cyli i p\u00f3\u017aniej – po 1944 roku – zasili szeregi w\u0142adz komunistycznych w Polsce. Nie\u015bwiadomi sytu\u00adacji, chc\u0105c z\u0142o\u017cy\u0107 wyja\u015bnienia, docierali do Zwi\u0105zku Sowieckiego, a tam byli aresztowani i skazywani na \u015bmier\u0107. Wielu wybra\u0142o hiszpa\u0144sk\u0105 drog\u0119 rehabilita\u00adcji45. Wariant ucieczki do ZSSR i samooczyszczenia si\u0119 by\u0142 najniebezpieczniejszy. Aktyw, ufny we w\u0142adz\u0119 sowieck\u0105, nie zdawa\u0142 sobie z tego sprawy. Represjom poddano praktycznie wszystkich dzia\u0142aczy polskich w Sowietach, w tym tak\u017ce oko\u0142o 3 tys. przebywaj\u0105cych tam cz\u0142onk\u00f3w KPP, z kt\u00f3rych \u017cycie straci\u0142o 69%. Re\u00adpresjom podlega\u0142y r\u00f3wnie\u017c przyby\u0142e z nimi rodziny, tak dzieci jak i doro\u015bli46.<\/p>\r\n

Represje i czystki w\u015br\u00f3d dzia\u0142aczy i pracownik\u00f3w aparatu by\u0142y zauwa\u017cane i odnotowywane w Polsce47. \u201e[…] Stalin i jego poplecznicy w tej krwawej masa\u00adkrze, naprz\u00f3d Jagoda i Wyszy\u0144ski, a p\u00f3\u017aniej Je\u017cow i Wyszy\u0144ski, nie liczyli si\u0119 nawet z absurdaln\u0105 sy\u00adtuacj\u0105, jaka wskutek tego powsta\u0142a. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce przesz\u0142o po\u0142owa Centralnego Komitetu Partii, cz\u0142on\u00adkowie Politbiura, wi\u0119kszo\u015b\u0107 komisarzy ludowych, prawie ca\u0142e dow\u00f3dztwo armii, ca\u0142y kierowniczy apa\u00adrat GPU-NKWD, to \u2018byli\u2019 ju\u017c od niepami\u0119tnych cza\u00ads\u00f3w z\u0142oczy\u0144cy, szpiedzy, truciciele, kryminali\u015bci. Ja\u00adka\u017c wi\u0119c by\u0142a warto\u015b\u0107 moralna tej rewolucji, kt\u00f3r\u0105 tacy w\u0142a\u015bnie ludzie reprezentowali? Jaka\u017c warto\u015b\u0107 idei, kt\u00f3r\u0105 narzucili milionom ludzi i usi\u0142owali narzu\u00adci\u0107 pozosta\u0142ej ludzko\u015bci? […]\u201d48.<\/p>\r\n

Doskona\u0142ym dope\u0142nieniem s\u0105 tu s\u0142owa tw\u00f3rcy sys\u00adtemu, Lenina: \u201eZadaniem s\u0105du nie jest zapobieganie terrorowi. S\u0105d powinien terror uzasadnia\u0107 w spos\u00f3b pryncypial\u00adny, bez fa\u0142szu i upi\u0119ksze\u0144. Tylko rewolucyjne sumie\u00adnie mo\u017ce decydowa\u0107 o jego stosowaniu\u201d49.<\/p>\r\n

Komunistyczni dzia\u0142acze byli ca\u0142kowicie dyspo\u00adzycyjni wobec centrali w Moskwie. Wszelkie, nawet niewyt\u0142umaczalne zwroty w sowieckiej polityce ze\u00adwn\u0119trznej i wewn\u0119trznej (kt\u00f3re by\u0142y wypadkow\u0105 sto\u00adsunk\u00f3w z Niemcami, jak traktat w Rapallo i uk\u0142ad berli\u0144ski, a tak\u017ce zainteresowanie innymi problema\u00admi mi\u0119dzynarodowymi, w kt\u00f3re si\u0119 celowo anga\u017co\u00adwali, by je antagonizowa\u0107, jak konflikt polsko-litew\u00adski i niemiecko-czechos\u0142owacki, czy stosunki mi\u0119dzy krajami \u015brodkowoeuropejskimi), by\u0142y przekazywane w formie wytycznych do respektowania i realizowa\u00adnia. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 ta by\u0142a ca\u0142kowicie podporz\u0105dkowa\u00adna decyzjom p\u0142yn\u0105cym z Moskwy. Tam byli szkole\u00adni, stamt\u0105d op\u0142acani. Dla pa\u0144stwowo\u015bci polskiej sta\u00adnowi\u0142o to olbrzymie zagro\u017cenie. Dlatego realna oce\u00adna ich dzia\u0142a\u0144 powodowa\u0142a, \u017ce podlegali sta\u0142ej obser\u00adwacji, a w kr\u0119gu polskich s\u0142u\u017cb byli uwa\u017cani jako ele\u00adment wrogi, antypa\u0144stwowy. Trudno te\u017c okre\u015bli\u0107, ile szk\u00f3d wyrz\u0105dzili.<\/p>\r\n

Poczynania agentury sowieckiej, a wraz z nimi ko\u00admunist\u00f3w polskich, nale\u017cy postrzega\u0107 ca\u0142o\u015bciowo, na p\u0142aszczy\u017anie ich dzia\u0142a\u0144 zar\u00f3wno w ZSSR, jak i na te\u00adrytorium Polski. W dzia\u0142alno\u015b\u0107 t\u0119 wpisuje si\u0119 przed\u00admiotowe traktowanie Polak\u00f3w \u017cyj\u0105cych po obu stro\u00adnach granicy, kordonu do 1939 roku, w czasie II woj\u00adny \u015bwiatowej, jak i po 1944 roku . Dzia\u0142ania te mia\u0142y wyra\u017anie skoordynowany i kompleksowy charakter.<\/p>\r\n

dr Dariusz Piotr Kucharski<\/em><\/strong><\/p>\r\n

Przypisy: <\/strong><\/p>\r\n

1. Ksi\u0119ga Polak\u00f3w uczestnik\u00f3w Rewolucji Pa\u017adziernikowej 1917-1920. Biografie, pod red. A. Kocha\u0144skiego, Warszawa 1967, s. 6; W. Najdus, Polacy w rewolucji 1917 roku, Warszawa 1967, s. 29 i nast.<\/p>\r\n

2. Ibidem, s. 29 i nast.; Z. \u0141ukawski, Ludno\u015b\u0107 polska w Rosji 1863-1914, Wroc\u0142aw 1978, s. 81 i nast.<\/p>\r\n

3. Pismo KP(b)U w sprawie dzia\u0142alno\u015bci polskich komunist\u00f3w na te\u00adrenie Ukrainy, 1919, 15 maja, Kij\u00f3w, [w:] Polacy na Ukrainie. Zbi\u00f3r dokument\u00f3w, cz. 1: Lata 1917-1939, t. 1, pod red. S. St\u0119pnia, Prze\u00admy\u015bl 1998, dok. nr 12, s. 59.<\/p>\r\n

4. Sprawozdanie sekretarza Biura Polskiego przy Komitecie Central\u00adnym Komunistycznej Partii (bolszewik\u00f3w) Ukrainy Sergiusza Ko\u00adnarskiego o dzia\u0142alno\u015bci w\u015br\u00f3d je\u0144c\u00f3w polskich na Ukrainie, 1921, 1 wrze\u015bnia, Kij\u00f3w, [w:] Polacy na Ukrainie, op. cit., cz. 1, t. 1, dok. nr 17, s. 66-72.<\/p>\r\n

5. Ibidem, s. 66-72.; A. Pacholczykowa, Kon Feliks, [w:] Polski s\u0142ownik biograficzny, pod red. B. Le\u015bnodorskiego, Wroc\u0142aw [et al.] 1967-1968, t. XIII, s. 439 i nast.; Ksi\u0119ga Polak\u00f3w uczestnik\u00f3w…, op. cit., s. 7.<\/p>\r\n

6. J. Dowbor-Mu\u015bnicki, Kr\u00f3tki szkic do historji 1-go Polskiego Kor\u00adpusu, cz. 1, Warszawa 1918, s. 30.; List Feliksa Kona do KC KP(b)U, 1920, 20 listopada, Chark\u00f3w, [w:] Polacy na Ukrainie, op. cit., dok. nr 16, s. 64-65.<\/p>\r\n

7. J. Dowbor-Mu\u015bnicki, Kr\u00f3tki szkic do historji…, op. cit., s. 19-32.; D.R. Marples, Historia ZSRR. Od rewolucji do rozpadu Wro\u00adc\u0142aw, Warszawa, Krak\u00f3w 2006, s.57.;,N. N. Burjenok, Polskoje ob\u00adrazowanije w Pietrogradie – Leningradie w 1918-1938 gg., \u201eSprawy Wschodnie\u201d (Pozna\u0144) 2003, z. 2-3 (3-4), s. 91.<\/p>\r\n

\r\n

8. Plan dzia\u0142alno\u015bci Centralnej Rady Zwi\u0105zku Wojuj\u0105cych Bezbo\u017cni\u00adk\u00f3w Ukrainy na 1933 rok w zakresie dzia\u0142alno\u015bci w\u015br\u00f3d mniejszo\u015bci narodowych, 1932, 31 grudnia, Chark\u00f3w, [w:] Polacy na Ukrainie, op. cit., dok. nr 93, s. 259;<\/p>\r\n

9. R. Bender, Dzier\u017cy\u0144ski Feliks, op. cit., s. 182; Komunizm w Polsce, op. cit., s. 45 i nast.; I. I. Kostiuszko, Polskoje nacionalnoje mienszin\u00adstwo w SSSR (1920-e gody), Moskwa 2001, s. 10.<\/p>\r\n

11. Ibidem, s. 168 i nast.; M. Iwanow, Pierwszy nar\u00f3d ukarany, op. cit., s. 149 i nast.<\/p>\r\n

12. P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do w\u0142adzy 1941-1944, Warszawa 2003, s. 34-35.; W. Lizak, Rozstrzelana Polonia. Po\u00adlacy w ZSRR 1917-1939, Szczecin 1990, s. 23; Z. Kusiak, Unszlicht J\u00f3zef, [w:] Encyklopedia \u201eBia\u0142ych Plam\u201d, t. XVII, Radom 2006, s. 289.<\/p>\r\n

13. Ibidem, s. 288 i nast.; R. Bender, Dzier\u017cy\u0144ski Feliks, op. cit., s. 181; Komunizm w Polsce, op. cit., s. 72 i nast.; A. Pep\u0142o\u0144ski, Kontr\u00adwywiad II Rzeczypospolitej, op. cit., s. 115, 166 i nast.<\/p>\r\n

14. M. Iwanow, Pierwszy nar\u00f3d ukarany, op. cit., s. 161 i nast. 15. Ibi\u00addem, s. 165 i nast.; N. Davies, Orze\u0142 bia\u0142y, czerwona gwiazda. Wojna polsko-bolszewicka 1919-1920, wyd. 2 dodruk, Krak\u00f3w 2009, s. 87.<\/p>\r\n

16. W. Najdus, Polacy w rewolucji 1917 roku, op. cit., s. 46 i nast.; Ksi\u0119ga Polak\u00f3w uczestnik\u00f3w…, op. cit., s. 418 i nast.<\/p>\r\n

17. M. Iwanow, Pierwszy nar\u00f3d ukarany, op. cit., s. 166; A. Pep\u0142o\u0144ski, Kontrwywiad II Rzeczypospolitej, op. cit., s. 150 i nast.<\/p>\r\n

18. M. Iwanow, Pierwszy nar\u00f3d ukarany, op. cit., s. 166.<\/p>\r\n

19. Ibidem, s. 168; N. Davies, Orze\u0142 bia\u0142y…, op. cit., s. 89 i nast.; F. Tych, Marchlewski Julian Baltazar J\u00f3zef, [w:] Polski s\u0142ownik biogra\u00adficzny, Wroc\u0142aw [et al.] 1974, t. XIX, s. 535 i nast.<\/p>\r\n

20. Z. Kusiak, Unszlicht J\u00f3zef, op. cit., s. 288-289.; M. Iwanow, Pierwszy nar\u00f3d ukarany, op. cit., s. 163 i nast.<\/p>\r\n

21. A. Pep\u0142o\u0144ski, Kontrwywiad II Rzeczypospolitej, op. cit., s. 272 i nast.; \u201eBiuletyn IPN\u201d (Warszawa) 2008, nr 11-12, s. 94; P. Gontar\u00adczyk, Polska Partia Robotnicza, op. cit., s. 44.<\/p>\r\n

22. Analiza sytuacji politycznej na Ukrainie Radzieckiej przeprowa\u00addzona przez Konsulat Generalny RP w Charkowie, 1931, 2 czerwca, Chark\u00f3w, [w:] Polacy na Ukrainie, op. cit., cz. 1, t. 1, dok. nr 77, s. 222-223.<\/p>\r\n

23. P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza, op. cit., s. 33-38.; S. Ka\u00adzimierski, Oko za oko,\u201dKurier galicyjski\u201d, 18 grudnia2009 – 15 stycz\u00adnia 2010, Ivano – Frankivsk, s.30.,<\/p>\r\n

25. M. Iwanow, Pierwszy nar\u00f3d ukarany, op. cit., s. 169; A. Pep\u0142o\u0144\u00adski, Kontrwywiad II Rzeczypospolitej, op. cit., s. 166 i nast. 26. J. A. Regu\u0142a, Historia Komunistycznej Partii Polski w \u015bwietle fakt\u00f3w i do\u00adkument\u00f3w, wyd. 3, Toru\u0144 1994, s. 283.<\/p>\r\n

27. M. Iwanow, Pierwszy nar\u00f3d ukarany, op. cit., s. 162.<\/p>\r\n

28. M. Iwanow, Pierwszy nar\u00f3d ukarany, op. cit., s. 160 i nast.<\/p>\r\n

29. A. Pep\u0142o\u0144ski, Kontrwywiad II Rzeczypospolitej, op. cit., s. 146 i nast.; D. P. Kucharski, Ludno\u015b\u0107 polska w pa\u0144stwie rosyjskim i so\u00adwieckim, \u201eGrot. Zeszyty historyczne po\u015bwi\u0119cone historii wojska i walk o niepodleg\u0142o\u015b\u0107\u201d (Leszno) 2008, t. XXIX, s. 31; M. Iwanow, Pierwszy nar\u00f3d ukarany, op. cit., s. 169; Archiwum Akt Nowych, AW A-II-89\/1, Organizacja wydzia\u0142u wywiadowczego, k. 496-500.<\/p>\r\n

30. J. J. Kasprzyk, Pieracki Bronis\u0142aw Wilhelm, [w:] Encyklope\u00addia \u201eBia\u0142ych Plam\u201d, t. XIV, Radom 2004, s. 125-126.; A. Pep\u0142o\u0144ski, Kontrwywiad II Rzeczypospolitej, op. cit., s. 147.<\/p>\r\n

31. Sprawozdanie z objazdu okr\u0119g\u00f3w Prawobrze\u017cnej Ukrainy sporz\u0105\u00addzone przez pracownika Konsulatu Rzeczypospolitej Polskiej w Kijo\u00adwie, 1929, 10 pa\u017adziernika, Kij\u00f3w, [w:] Polacy na Ukrainie, op. cit., cz. 1, t. 1, dok. nr 66, s. 179.<\/p>\r\n

32. H. Wajn, Wi\u0119\u017aniowie polityczni w Polsce w latach 1918-1939, \u201eZ pola walki\u201d (Warszawa) 1965, nr 4, s. 22 i nast.; M. Iwanow, Pierw\u00adszy nar\u00f3d ukarany, op. cit., s. 169.<\/p>\r\n

33. W. Materski, Polsko-radziecka wymiana wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych w latach 1921-1937, \u201eZ pola walki\u201d (Warszawa) 1977, z. 1, s. 38 i nast.; T. Feder, Wyznania wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych w 1923 r., wspo\u00admnienia, \u201eZ pola walki\u201d 1960, R. III, nr 3\/11, s. 111 i nast.<\/p>\r\n

34. P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza, op. cit., s. 38-39.; L. \u0179e\u00adbrowski, Komar Wac\u0142aw, [w:] Encyklopedia \u201eBia\u0142ych Plam\u201d, Suple\u00adment, t. XIX, Radom 2005, s. 178-180.<\/p>\r\n

35. Ibidem, s. 147 i nast.<\/p>\r\n

36. Powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na informacje zawarte w pracy H. Paj\u0105ka i S. \u0179o\u00adchowskiego, Rz\u0105dy zbir\u00f3w 1940-1990, Lublin 1996, s. 27, 37.<\/p>\r\n

37. Tak\u0105 pr\u00f3b\u0105 by\u0142o utworzenie dw\u00f3ch polskich rejon\u00f3w autono\u00admicznych: Marchlewszczyzny i Dzier\u017cy\u0144szczyzny.<\/p>\r\n

38. M. Iwanow, Pierwszy nar\u00f3d ukarany, op. cit., s. 158 i nast. Po\u00adlacy w tym czasie stanowili 14-t\u0105 najwi\u0119ksz\u0105 grup\u0119 narodow\u0105 ZSSR.<\/p>\r\n

39. Opracowanie \u201ePolskie rejony na Ukrainie i Bia\u0142orusi\u201d, przygo\u00adtowane dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP, 1939, 3 marca, Warszawa, [w:] Polacy na Ukrainie, op. cit., cz. 1, t. 1, d. nr 123, s. 299-301.; I. I. Kostiuszko, Polskoje nacionalnoje mienszinstwo, op. cit., s. 92.<\/p>\r\n

40. Z. J. Winnicki, Szkice kojdanowskie. Kojdanowsko-Polski Rejon Narodowo\u015bciowy w BSSR. Uwagi o genezie oraz przes\u0142ankach funk\u00adcjonowania. Stan bada\u0144 problematyki, Wroc\u0142aw 2005, s. 94.<\/p>\r\n

41. J. S. Ja\u017cborowskaja, Wyrabotka stratiegii antifaszistskoj borby i riepriessirowanie jeje polskich uczastnikow, [w:] Polskaja ssy\u0142ka w Rossii XIX-XX wiekow: Riegionalnyje cientry, pod red. R. M. Wal\u00adjejewa, I. I. Szarif\u017canowa, Kaza\u0144 1998, s. 258.<\/p>\r\n

42. \u201eUchwa\u0142a Prezydium Komitetu Wykonawczego Mi\u0119dzynarod\u00f3w\u00adki Komunistycznej\u201d, [w:] Tragedia Komunistycznej Partii Polski, pod red. J. Maciszewskiego, Warszawa 1989, s. 219-222. Podpisy pod ni\u0105 z\u0142o\u017cyli: G. Dymitrow, D. Manuilski, M. Moskwin, Kuusinen, Florin, Ercoli.<\/p>\r\n

43. J. S. Ja\u017cborowskaja, Wyrabotka stratiegii…, op. cit., s. 258 i nast.; Z. Kusiak, Unszlicht J\u00f3zef, op. cit., s. 289.<\/p>\r\n

44. L. Kieszczy\u0144ski, Represje wobec kadry kierowniczej KPP, [w:] Tragedia Komunistycznej Partii Polski, op. cit., s. 200-212.<\/p>\r\n

45. J. S. Ja\u017cborowskaja, Wyrabotka stratiegii…, op. cit., s. 260.<\/p>\r\n

46. Ibidem, s. 261; L. Kieszczy\u0144ski, Represje wobec kadry…, op. cit., s. 200.<\/p>\r\n

47. \u201e18 nieboszczyk\u00f3w\u201d, \u201eNa Szerokim \u015awiecie\u201d, nr 12 z 20 marca 1938 r., s. 3; Nowy proces polityczny w Moskwie, \u201eNa szerokim \u015bwie\u00adcie\u201d, nr 23 z 5 czerwca 1938 r., s. 2.<\/p>\r\n

48. W. Anders, Bez ostatniego rozdzia\u0142u. Wspomnienia z lat 1939-1946, Warszawa 2007, s. 65.<\/p>\r\n<\/div>\r\n

49. R. Bender, Dzier\u017cy\u0144ski Feliks, op. cit., s. 183.<\/p>\r\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: Artyku\u0142 ukaza\u0142 si\u0119 w kwartalniku My\u015bl.pl, numer 17, wiosna 2010<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Masowe szkolenia i przygotowania agent\u00f3w wywiadu sowieckiego. Struktura, d\u0105\u017cenia, zasi\u0119g, liczebno\u015b\u0107. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 komunistycznych organizacji w Polsce i ich cele. Udzia\u0142 komunist\u00f3w polskich w strukturach budowanego systemu agenturalnego Zwi\u0105zku Sowieckiego. Rozwa\u017cania te maj\u0105 u\u0142atwi\u0107 zrozumienie znaczenia tego problemu dla gospodarki, polityki jak i stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych w II Rzeczypospolitej. Tak\u017ce unaoczni\u0107 ich wp\u0142yw na dalsze polskie losy. […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[66,30,84,55],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32481"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=32481"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32481\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=32481"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=32481"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=32481"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}