{"id":28591,"date":"2010-11-19T11:30:52","date_gmt":"2010-11-19T16:30:52","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=28591"},"modified":"2010-11-19T12:07:30","modified_gmt":"2010-11-19T17:07:30","slug":"cisi-sprzymierzenscy-reform-slawomir-cenckiewicz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=28591","title":{"rendered":"Cisi sprzymierze\u0144cy reform – S\u0142awomir Cenckiewicz<\/em>"},"content":{"rendered":"

Wypisy \u017ar\u00f3d\u0142owe z materia\u0142\u00f3w S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa o genezie i pocz\u0105tkach Vaticanum II<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n

Komunistyczny aparat bezpiecze\u0144stwa pr\u00f3bowa\u0142 zg\u0142\u0119bi\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107 procesu przemian wewn\u0105trzko\u015bcielnych. W obszarze zainteresowa\u0144 polskiej bezpieki znalaz\u0142y si\u0119 m.in. objawienia fatimskie, kongresy apostolstwa \u015bwieckich, ekumenizm, reforma Kurii Rzymskiej, zmiany liturgiczne, nowe spojrzenie na sakramenty (w tym przede wszystkim problem szerszego orzekania niewa\u017cno\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144stwa), seminaria i instytuty rzymskie, masoneria, dzia\u0142alno\u015b\u0107 zakon\u00f3w. Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II i jego recepcja.<\/strong><\/p>\r\n\r\n


<\/p>\r\n\r\n

M<\/strong>imo up\u0142ywu ponad czterdziestu lat od rozpocz\u0119cia Soboru i coraz wi\u0119kszej ilo\u015bci nowatorskich publikacji naukowych po\u015bwi\u0119conych metodom walki totalitarnego aparatu bezpiecze\u0144stwa z Ko\u015bcio\u0142em katolickim w drugiej po\u0142owie XX wieku [1], kwestia stosunku komunist\u00f3w do Vaticanum Secundum<\/em> i jego reform wci\u0105\u017c pozostaje s\u0142abo rozpoznana [2].<\/p>\r\n\r\n

Poza prekursorskimi, cho\u0107 nie wolnymi od uproszcze\u0144, ksi\u0105\u017ckami J\u00f3zefa Mackiewicza [3] pozostali autorzy, zw\u0142aszcza ci zwi\u0105zani z Ko\u015bcio\u0142em, na og\u00f3\u0142 zdaj\u0105 si\u0119 omija\u0107 ten problem „wielkim \u0142ukiem\u201d. Nieprzypadkowo wspomniany ju\u017c Mackiewicz w odautorskiej adnotacji do ksi\u0105\u017cki W cieniu krzy\u017ca. Kabel Opatrzno\u015bci<\/em> pisa\u0142 przed ponad trzydziestu laty: „Napisa\u0142em t\u0119 histori\u0119 w prze\u015bwiadczeniu, \u017ce nikt poza mn\u0105 z autor\u00f3w polskich nie zechce przerwa\u0107 milczenia o sprawach, kt\u00f3re powinny by\u0107 wszystkim znane\u201d.<\/p>\r\n\r\n

Do dzi\u015b zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 autor\u00f3w udaje, \u017ce problem w og\u00f3le nie istnieje b\u0105d\u017a pr\u00f3buje go przedstawi\u0107 tak, jakby za jak\u0105kolwiek w\u0105tpliwo\u015bci\u0105 czy pytaniem o sensowno\u015b\u0107 i kierunek reform soborowych stali wrogowie Ko\u015bcio\u0142a, w tym rzecz jasna r\u00f3wnie\u017c i komuni\u015bci siej\u0105cy zam\u0119t w duszach zak\u0142opotanych katolik\u00f3w. Zdarzaj\u0105 si\u0119 oczywi\u015bcie chlubne wyj\u0105tki. Z historyk\u00f3w na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje Jan \u0179aryn, kt\u00f3ry w swojej syntezie dziej\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Polsce nie stroni r\u00f3wnie\u017c od „kontrowersji\u201d i pisze o prowadzonych w czasie Soboru i po jego zako\u0144czeniu dezintegracyjnych dzia\u0142aniach bezpieki, wykorzystuj\u0105cej istniej\u0105ce r\u00f3\u017cnice pogl\u0105d\u00f3w po\u015br\u00f3d duchowie\u0144stwa na temat soborowego aggiornamento[4]. Warta dostrze\u017cenia jest r\u00f3wnie\u017c wydana przed paru laty ksi\u0105\u017cka Andrzeja Grajewskiego, kt\u00f3ry porusza problem zdrady w Ko\u015bciele katolickim w \u015bwiecie komunistycznym [5]. Jednak nawet \u017caden z wymienionych autor\u00f3w na dobr\u0105 spraw\u0119 nie poruszy\u0142 kwestii oczekiwa\u0144 komunist\u00f3w wobec Soboru oraz zwi\u0105zanych z posoborow\u0105 recepcj\u0105 nadziei na wewn\u0119trzn\u0105 dezintegracj\u0119 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego.<\/p>\r\n\r\n

Przej\u0119ta w ostatnim czasie przez Instytut Pami\u0119ci Narodowej imponuj\u0105ca spu\u015bcizna archiwalna, zw\u0142aszcza po Departamencie I i IV MSW, stwarza dobr\u0105 okazj\u0119, by porzuci\u0107 wszelkie mity na ten temat[6]. Musimy zda\u0107 sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce po \u015bmierci Piusa XII komuni\u015bci postrzegali Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako zbiorowo\u015b\u0107 z\u0142o\u017con\u0105 i niejednolit\u0105, \u017ce starali si\u0119 analizowa\u0107 sytuacj\u0119 wewn\u0105trzko\u015bcieln\u0105 tak\u017ce przez pryzmat istniej\u0105cych w nim r\u00f3\u017cnic doktrynalnych i walk frakcyjnych, \u017ce nie interesowa\u0142 ich wy\u0142\u0105cznie stosunek tego czy innego hierarchy do komunizmu, lecz r\u00f3wnie\u017c jego podatno\u015b\u0107 na nowinki modernistyczne, zaanga\u017cowanie ekumeniczne, oczekiwania wobec reformy liturgicznej, stanowisko wobec narastaj\u0105cej rywalizacji „integryst\u00f3w\u201d i „progresist\u00f3w\u201d oraz pionierskich zmian zachodz\u0105cych w Ko\u015bciele holenderskim, francuskim i niemieckim itp. Na ow\u0105 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 sytuacji w Ko\u015bciele za pontyfikatu Jana XXIII zwraca\u0142 uwag\u0119 w marcu 1962 r. \u00f3wczesny korespondent Agencji Robotniczej i Polskiego Radia w Rzymie Ignacy Krasicki, kt\u00f3ry w jednej ze swych notatek zauwa\u017cy\u0142, \u017ce po raz pierwszy w nowo\u017cytnej historii Ko\u015bcio\u0142a katolickiego mamy do czynienia z „przeciwstawnymi tendencjami i nurtami\u201d, kt\u00f3re s\u0105 odbiciem „kryzysu ko\u015bcio\u0142a (tak w oryginale – przyp. S. C.<\/em>) i jego centrali w obecnym \u015bwiecie\u201d. Jego zdaniem Janowe aggiornamento <\/em>by\u0142oby nie do pomy\u015blenia, gdyby nie zmiany zachodz\u0105ce we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie. Krasicki, kt\u00f3ry rozpatrywa\u0142 problem na dw\u00f3ch p\u0142aszczyznach – politycznej i doktrynaln0-ideologicznej – twierdzi\u0142, \u017ce kszta\u0142t pontyfikatu Jana XXIII i g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 zapowiedzianych przez niego reform ko\u015bcielnych nale\u017cy postrzega\u0107 w kontek\u015bcie: „stabilno\u015bci obozu socjalistycznego\u201d, nieodwracalno\u015bci podzia\u0142u ja\u0142ta\u0144skiego, dekolonizacji. (W tym miejscu Krasicki zwraca\u0142 uwag\u0119 na sytuacj\u0119 w Kongu belgijskim, gdzie misje katolickie by\u0142y najlepiej zorganizowane i rozwini\u0119te a mimo to w przeci\u0105gu zaledwie paru tygodni „wiekowe dzie\u0142o misyjne ko\u015bcio\u0142a (tak w oryginale – przyp. S.C.<\/em>) run\u0119\u0142o a wychowankowie misji, cz\u0119sto ksi\u0119\u017ca-autochtoni poparli spraw\u0119 narodowo-wyzwole\u0144cz\u0105\u201d), radykalizacji postaw spo\u0142ecznych i politycznych (rozw\u00f3j ruch\u00f3w lewicowo-rewindykacyjnych w krajach zachodniej Europy i coraz wi\u0119ksze przyzwolenie na wsp\u00f3\u0142prac\u0119 partii lewicowych i centrowych z komunistami), zmiany strategii politycznej Stan\u00f3w Zjednoczonych i wi\u0119ksz\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 Waszyngtonu do zaanga\u017cowania w dialog Wsch\u00f3d-Zach\u00f3d (Krasicki upatrywa\u0142 w tym kl\u0119sk\u0119 „krucjatowych koncepcji pacellist\u00f3w\u201d), problem\u00f3w pokoju i wojny (strach Watykanu przed wybuchem konfliktu Wsch\u00f3d-Zach\u00f3d, zw\u0142aszcza w czasie tzw. kryzysu berli\u0144skiego 1961 r., kiedy to nawet rozwa\u017cano rzekomo ewakuacj\u0119 papie\u017ca do Hiszpanii lub Brazylii), coraz wi\u0119kszej laicyzacji \u017cycia i indyferentyzmu religijnego, upadku ma\u0142\u017ce\u0144stwa, kryzysu duchowie\u0144stwa oraz liberalnych tendencji w\u015br\u00f3d teolog\u00f3w [7].<\/p>\r\n\r\n

W \u015bwietle powy\u017cszych rozwa\u017ca\u0144 nie powinno nas dziwi\u0107, \u017ce na odcinku walki z Ko\u015bcio\u0142em katolickim komunistyczny aparat bezpiecze\u0144stwa (nie tylko zreszt\u0105 PRL-owski) pr\u00f3bowa\u0142 zg\u0142\u0119bi\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107 procesu przemian wewn\u0105trzko\u015bcielnych. St\u0105d te\u017c w obszarze zainteresowa\u0144 polskiej bezpieki, wykonuj\u0105cej przecie\u017c wytyczne Sowiet\u00f3w, znalaz\u0142y si\u0119 m.in.: synody biskup\u00f3w, pielgrzymki papieskie, objawienia fatimskie, kongresy apostolstwa \u015bwieckich, ekumenizm (w tym r\u00f3wnie\u017c kwestia wsp\u00f3lnych mod\u0142\u00f3w katolik\u00f3w i innowierc\u00f3w), przem\u00f3wienia papieskie (prowadzono nas\u0142uchy radiowe, kryzys Ko\u015bcio\u0142a i reforma Kurii Rzymskiej, zmiany liturgiczne, nowe spojrzenie na sakramenty (w tym przede wszystkim na sakrament ma\u0142\u017ce\u0144stwa – problem szerszego ni\u017c dot\u0105d orzekania niewa\u017cno\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144stwa), seminaria i instytuty rzymskie, masoneria, dzia\u0142alno\u015b\u0107 zakonu jezuickiego, dominika\u0144skiego i franciszka\u0144skiego, Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II i jego recepcja (SB prowadzi\u0142a w tym celu dzia\u0142ania operacyjne po kryptonimem „Concilio\u201d) itd.<\/p>\r\n\r\n

Zacznijmy od tego. \u017ce w dotychczasowej literaturze przedmiotu nie dostrzega si\u0119 swego rodzaju fenomenu, mianowicie konsensusu w kwestii Soboru i jego nast\u0119pstw, jaki przez ca\u0142y okres PRL charakteryzowa\u0142 zar\u00f3wno \u015brodowiska polskich prawowiernych katolik\u00f3w (co jest akurat zrozumiale), jak i „katolickich progresist\u00f3w\u201d (\u015brodowiska „Tygodnika Powszechnego\u201d, „Znaku\u201d i „Wi\u0119zi\u201d), „antykatolick\u0105 dywersj\u0119\u201d (Stowarzyszenie PAX, Chrze\u015bcija\u0144skie Stowarzyszenie Spo\u0142eczne) oraz komunist\u00f3w (chocia\u017cby publicystyka Edwarda J. Fatygi, Stanis\u0142awa Markiewicza i Ignacego Krasickiego). Mo\u017cna wr\u0119cz zaryzykowa\u0107 stwierdzenie, \u017ce wszystkie wymienione strony „debaty posoborowej\u201d w Polsce (zw\u0142aszcza „progresi\u015bci\u201d i „dywersanci\u201d) uzupe\u0142nia\u0142y si\u0119 w dziele popularyzacji swoi\u015bcie rozumianej „my\u015bli soborowej\u201d. S\u0142u\u017cy\u0107 temu mia\u0142y przede wszystkim niezliczone publikacje prasowe i ksi\u0105\u017ckowe propaguj\u0105ce modernistyczn\u0105 my\u015bl katolick\u0105. Dzi\u015b nie wypada pami\u0119ta\u0107, \u017ce „Znak\u201d wydawa\u0142 w przesz\u0142o\u015bci pionierskie ksi\u0105\u017cki ks. Hansa K\u00fcnga, kt\u00f3rego nazywa\u0142 przecie\u017c „klasykiem\u201d my\u015bli soborowej[8]. Wydaje si\u0119, \u017ce to co najbardziej \u0142\u0105czy\u0142o niech\u0119tne sobie \u015brodowiska „Tygodnika Powszechnego\u201d i PAX-u (w\u0142\u0105cznie z tzw. frond\u0105 w postaci grupy Janusza Zab\u0142ockiego), to w\u0142a\u015bnie fascynacja Soborem (po\u0142\u0105czona jednocze\u015bnie z gwa\u0142towan\u0105 nagonk\u0105 na posoborowy tradycjonalizm katolicki) i krytyka ko\u015bcielnej przesz\u0142o\u015bci. Istoty rzeczy nie zmienia nawet fakt, i\u017c postawy obu \u015brodowisk wyp\u0142ywa\u0142y na og\u00f3\u0142 z odmiennej kalkulacji. Dla „Tygodnika Powszechnego\u201d Sob\u00f3r oznacza\u0142 przede wszystkim (i w dalszym ci\u0105gu oznacza) zerwanie z „modelem teokratycznym\u201d, „zrzucenie garbu konstantynizmu\u201d, kt\u00f3ry jakoby „ci\u0105\u017cy\u0142\u201d Ko\u015bcio\u0142owi przez kilkana\u015bcie ostatnich wiek\u00f3w (okre\u015blenie Stefana Swie\u017cawskiego), i wkroczenie Ko\u015bcio\u0142a na \u015bcie\u017ck\u0119 „katolicyzmu intelektualnego\u201d (liberalnego) przeciwstawianego „katolicyzmowi ludowemu\u201d (zacofanemu i integrystycznemu). Dla PAX-u z kolei – uznanie dla praktykowanej od pocz\u0105tku Polski Ludowej koncepcji „zbli\u017cenia wierz\u0105cych z niewierz\u0105cymi\u201d („katolik\u00f3w z marksistami\u201d) oraz zgody na partycypacj\u0119 katolik\u00f3w w komunistycznych rz\u0105dach.<\/p>\r\n\r\n

Co ciekawe, r\u00f3wnie\u017c dla polskich komunist\u00f3w, zw\u0142aszcza tych wyspecjalizowanych w walce z Ko\u015bcio\u0142em, najpierw \u015bmier\u0107 Piusa XII i wkroczenie na tron papieski Jana XXIII, a p\u00f3\u017aniej zwo\u0142anie Vaticanum II wyb\u00f3r kard. Giovanniego Battisty Montiniego na papie\u017ca, by\u0142y z jednej strony ko\u0144cem „Ko\u015bcio\u0142a \u015bredniowiecza\u201d i pora\u017ck\u0105 „katolickiego tradycjonalizmu\u201d (wi\u0105zano j\u0105 z osob\u0105 kard. Alfredo Ottavianiego, kt\u00f3ry „na szcz\u0119\u015bcie\u201d nie zdo\u0142a\u0142 powstrzyma\u0107 papie\u017ca od decyzji zwo\u0142ania Soboru), z drugiej natomiast wskazywa\u0142y na coraz wi\u0119ksze otwarcie si\u0119 Stolicy Apostolskiej na „dialog z pa\u0144stwami socjalistycznymi\u201d. Zwo\u0142anie Soboru i zainaugurowane przez Jana XXIII reformy t\u0142umaczono w MSW, podobnie jak w kr\u0119gach post\u0119powych katolik\u00f3w, rzekom\u0105 utrat\u0105 wp\u0142yw\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a w \u015bwiecie. T\u0119 zbie\u017cno\u015b\u0107 diagnozy i oczekiwa\u0144 potwierdza chocia\u017cby fragment jednego z opracowa\u0144 przygotowanych w MSW na pocz\u0105tku 1963 r.: „Po \u015bmierci Piusa XII w Watykanie ukszta\u0142towa\u0142y si\u0119 ugrupowania polityczne o r\u00f3\u017cnych tendencjach i zabarwieniach (umownie zwane: reformatorami i konserwatystami). Kierunki te wyra\u017anie zarysowa\u0142y si\u0119 podczas Konklawe. (\u2026) Tendencje reformistyczne id\u0105 w kierunku odnowy ko\u015bcio\u0142a (tak w oryginale – przyp. S. C.<\/em>) i dokonania w nim szeregu reform w celu dostosowania polityki ko\u015bcio\u0142a do aktualnej sytuacji polityczno-spo\u0142ecznej i prze\u0142amania tradycjonalizmu w zarz\u0105dzaniu ko\u015bcio\u0142em. W polityce zewn\u0119trznej uwzgl\u0119dniaj\u0105 problem wsp\u00f3\u0142istnienia oraz umiarkowane poparcie dla polityki odpr\u0119\u017cenia i u\u0142o\u017cenia form jakiego\u015b modus vivendi z pa\u0144stwami socjalistycznymi (\u2026). Tendencje konserwatywne broni\u0105 praw i tradycji kurii rzymskiej. D\u0105\u017c\u0105 do umocnienia administracji w kurii i w\u0142adzy papie\u017ca. Nie zgadzaj\u0105 si\u0119 na dopuszczenie laikatu do rz\u0105d\u00f3w ko\u015bcio\u0142em. W polityce zewn\u0119trznej id\u0105 na otwart\u0105 walk\u0119 ko\u015bcio\u0142a w krajach socjalistycznych, na wytworzenie atmosfery m\u0119cze\u0144stwa ko\u015bcio\u0142a w tych krajach i popieranie polityki zimno-wojennej. Za \u017cycia Piusa XII tendencje te mia\u0142y uznanie i wyciska\u0142y swe pi\u0119tno na polityce Watykanu. Polityka ta znajdowa\u0142a poparcie w\u015br\u00f3d wy\u017cszego duchowie\u0144stwa USA, Hiszpanii i NRF. W atmosferze wewn\u0119trznej sprzeczno\u015bci nast\u0105pi\u0142 w 1958 r. wyb\u00f3r kard. (Angelo Giuseppe) Roncalliego na papie\u017ca. Wyb\u00f3r jego podyktowany zosta\u0142 trudno\u015bciami w rozstrzygni\u0119ciu istniej\u0105cych sprzeczno\u015bci mi\u0119dzy cz\u0119\u015bci\u0105 kardyna\u0142\u00f3w o pogl\u0105dach zachowawczych, a skrzyd\u0142em kolegium kardynalskiego domagaj\u0105cego si\u0119 reform. (\u2026) Jan XXIII, oceniaj\u0105c dotychczasow\u0105 polityk\u0119 Watykanu doszed\u0142 do wniosku, \u017ce polityka najbardziej reakcyjnych si\u0142 kurii rzymskiej powoduje odchodzenie coraz szerszych warstw spo\u0142ecznych od ko\u015bcio\u0142a rzymskiego. Zaistnia\u0142a wi\u0119c potrzeba dokonania rewizji taktyki prowadzonej przez ko\u015bci\u00f3\u0142 w polityce mi\u0119dzynarodowej, jak r\u00f3wnie\u017c rewizji szeregu tradycyjnych schemat\u00f3w i regu\u0142 obowi\u0105zuj\u0105cych duchownych i \u015bwieckich katolik\u00f3w\u201d[9].<\/p>\r\n\r\n

Wed\u0142ug komunist\u00f3w Jan XXIII by\u0142 papie\u017cem kompromisu pomi\u0119dzy zwolennikami linii Piusa XII a libera\u0142ami, d\u0105\u017c\u0105cymi do reform. To, \u017ce rzucone przez „dobrego papie\u017ca\u201d has\u0142o odnowy i aggiornamento zbli\u017ca\u0142o go do ko\u015bcielnych libera\u0142\u00f3w, kaza\u0142o komunistom wi\u0105za\u0107 z jego pontyfikatem pewne, aczkolwiek na razie umiarkowane nadzieje [10]. Zdarzali si\u0119 jednak i tacy komuni\u015bci – \u017ceby wspomnie\u0107 tylko I sekretarza KC KPZS Nikit\u0119 Chruszczow – kt\u00f3rzy m\u00f3wili o nim z najwy\u017cszym uznaniem\u201d[11]. Kard. Agostino Casaroli, kt\u00f3ry od 1963 r. bra\u0142 udzia\u0142 w zakulisowych rozmowach z przyw\u00f3dcami „kraj\u00f3w demokracji ludowej\u201d, przywo\u0142a\u0142 w swym pami\u0119tniku s\u0142owa w\u0119gierskiego ministra, kt\u00f3ry tu\u017c przed \u015bmierci\u0105 Jana XXIII powiedzia\u0142 mu: „Kocham tego papie\u017ca, gdy\u017c czujemy, \u017ce i on nas kocha jako ludzi; inni za\u015b uwa\u017caj\u0105 nas tylko za komunist\u00f3w!\u201d[12]. W sferze stricte ko\u015bcielnej, cho\u0107 nie wolne od polityki, papie\u017c Jan by\u0142 dla nich przede wszystkim symbolem zachwianej pozycji „integryst\u00f3w\u201d (zwanych te\u017c ..zelanti\u201d) i stopniowego dochodzenia do g\u0142osu stronnictwa tzw. umiarkowanych („moderati\u201d). Okres rz\u0105d\u00f3w „dobrego papie\u017ca\u201d rozpisali komuni\u015bci na cztery podokresy: pierwszy – od konklawe do wiosny 1959 r. charakteryzowa\u0142 si\u0119 przewag\u0105 kierunku umiarkowanego; drugi – od wiosny 1959 r. do prze\u0142omu 1959\/1960 to przewaga nurtu integrystycznego; trzeci – od prze\u0142omu lat 1959\/1960 do maja 1960 r to czas wzmo\u017cenia wp\u0142yw\u00f3w „moderati i okres tzw. pr\u00f3by si\u0142: czwarty – od maja 1960 r. do ko\u0144ca pontyfikatu to czas wzmo\u017conej ofensywy „zelanti\u201d i powstrzymywania ich przez „moderati\u201d [13]. Do decyduj\u0105cego starcia mia\u0142o wi\u0119c doj\u015b\u0107 po zako\u0144czeniu „pontyfikatu przej\u015bciowego\u201d.<\/p>\r\n\r\n

„Inkwizytorzy\u201d i „zwolennicy odpr\u0119\u017cenia\u201d <\/strong><\/p>\r\n\r\n

Zanim zwo\u0142ano Sob\u00f3r komuni\u015bci byli pewni, \u017ce g\u0142\u00f3wnym tematem jego obrad b\u0119dzie – obok spraw dotycz\u0105cych „zjednoczenia wszystkich ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich wok\u00f3\u0142 Watykanu\u201d, „unowocze\u015bnienia liturgii\u201d oraz „wi\u0119kszej autonomii episkopat\u00f3w i biskup\u00f3w-ordynariuszy\u201d – problem stosunku Ko\u015bcio\u0142a katolickiego wobec komunizmu. Pewno\u015b\u0107, co do takiego programu Soboru komuni\u015bci czerpali zar\u00f3wno z oficjalnych wypowiedzi hierarch\u00f3w [14], jak i informacji zdobytych na drodze agenturalnej oraz wywiadowczej. Cz\u0119\u015b\u0107 informacji dotyczy\u0142a bezpo\u015brednio pracy Centralnej Komisji Przygotowawczej, na czele kt\u00f3rej sta\u0142 papie\u017c Jan XXIII, i Przygotowawczej Komisji ds. Soboru oraz odpowiedzi biskup\u00f3w na ankiet\u0119 rozpisan\u0105 przez przewodnicz\u0105cego komisji kard. Domenico Tardiniego. Zapowiedzi\u0105 antykomunistycznego kursu przysz\u0142ego Soboru by\u0142y te\u017c liczne wypowiedzi rzymskich kurialist\u00f3w, odnotowywane skrz\u0119tnie przez PRL-owskie s\u0142u\u017cby. Jeszcze w styczniu 1960 r. podczas rzymskich mod\u0142\u00f3w w intencji „Ko\u015bcio\u0142a milczenia\u201d prefekt \u015awi\u0119tego Oficjum kard. Alfredo Ottaviani, ku zaniepokojeniu komunist\u00f3w i ko\u015bcielnych progresist\u00f3w, w stanowczych s\u0142owach skrytykowa\u0142 koncepcje wsp\u00f3\u0142istnienia katolik\u00f3w z komunistami. Wed\u0142ug wywiadu PRL w podobnym duchu mieli si\u0119 w\u00f3wczas wypowiada\u0107 tak\u017ce kardyna\u0142owie Giacomo Lercaro, Francis Spellman i Richard Cushing. Komunist\u00f3w przera\u017ca\u0142 zw\u0142aszcza arcybiskup Bolonii, kard. Lercaro, kt\u00f3ry w grudniu 1960 r, przy okazji \u017cycze\u0144 sk\u0142adanych kard. Stefanowi Wyszy\u0144skiemu, mia\u0142 powiedzie\u0107, \u017ce celem podstawowym przysz\u0142ego Soboru b\u0119dzie „jak najszybsze zniszczenie komunizmu i nawr\u00f3cenie komunist\u00f3w do Boga\u201d[15]. Maj\u0105c w pami\u0119ci s\u0142owa kard. Lercaro o tym, \u017ce jednym z cel\u00f3w Vaticanum II ma by\u0107 „zniszczenie komunizmu\u201d, w Moskwie i Warszawie snuto przypuszczenia, i\u017c Sob\u00f3r Powszechny uroczy\u015bcie pot\u0119pi b\u0142\u0105d komunizmu. Powo\u0142uj\u0105c si\u0119 m.in. na wypowied\u017a bliskiego wsp\u00f3\u0142pracownika kard. Giuseppe Sinego i p\u00f3\u017aniejszego periti <\/em>o. Castellino. asystenta W\u0142oskiej Akcji Katolickiej, bezpieka s\u0105dzi\u0142a, \u017ce w czasie Soboru mo\u017ce doj\u015b\u0107 do pot\u0119pienia komunizmu, napi\u0119tnowania polityki wyznaniowej kraj\u00f3w komunistycznych, w tym r\u00f3wnie\u017c udzia\u0142u ksi\u0119\u017cy w „Ruchu Obro\u0144c\u00f3w Pokoju\u201d, PAX-ie i w\u0119gierskim „Opus Pacis\u201d\u2018[16]. Antykomunistyczny kurs Vaticanum II mia\u0142 by\u0107 efektem „intryg\u201d kardyna\u0142\u00f3w Tardiniego i Ottavianiego, kt\u00f3rzy wedle informacji Departamentu IV MSW mieli powo\u0142a\u0107 specjaln\u0105 komisj\u0119 do spraw sytuacji Ko\u015bcio\u0142a w Europie \u015arodkowo-Wschodniej, kt\u00f3rej celem mia\u0142o by\u0107 om\u00f3wienie w czasie Soboru po\u0142o\u017cenia katolik\u00f3w w krajach komunistycznych, jej sekretarzem zosta\u0142 o. Gaussa, sekretarz papieskiej Komisji ds. Rosji, za\u015b w jej sk\u0142ad weszli rektorzy emigracyjnych kolegi\u00f3w papieskich w Rzymie – czechos\u0142owackiego, w\u0119gierskiego, niemieckiego, polskiego, litewskiego i \u0142otewskiego. Koncepcj\u0119 Tardiniego i Ottavianiego mia\u0142 wed\u0142ug bezpieki storpedowa\u0107 sam Jan XXIII, kt\u00f3ry nie chcia\u0142 dopu\u015bci\u0107 do obrad „ubocznego soboru\u201d i sta\u0142 na stanowisku, \u017ce ka\u017cdy z ojc\u00f3w soborowych ma prawo wypowiedzie\u0107 si\u0119 w sprawie kierunku polityki Watykanu wobec kraj\u00f3w komunistycznych [17].<\/p>\r\n\r\n

W Warszawie podkre\u015blano, \u017ce mimo licznych obaw dotycz\u0105cych ch\u0119ci podporz\u0105dkowania Ko\u015bcio\u0142a przez marksist\u00f3w, Jan XXIII jest w stanie przysta\u0107 na koncepcj\u0119 „wsp\u00f3\u0142istnienia\u201d Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa w warunkach komunistycznych. Zdaniem w\u0142adz PRL „dobry papie\u017c\u201d mia\u0142 zwyczajnie ulega\u0107 „wzrostowi tendencji odpr\u0119\u017ceniowych\u201d w \u015bwiecie. Co ciekawe, w Warszawie pr\u00f3bowano te\u017c kojarzy\u0107 sk\u0142onno\u015b\u0107 Jana XXIII do politycznej wolty z jego elastyczno\u015bci\u0105 teologiczn\u0105 i aprobat\u0105 dla dialogu mi\u0119dzyreligijnego. Przypominano, \u017ce cho\u0107 w encyklice Ad Petri cathedram<\/em> z 1959 r. papie\u017c pisa\u0142, \u017ce raz przyj\u0119tych prawd wiary Ko\u015bci\u00f3\u0142 zmieni\u0107 nie mo\u017ce, to jednak „jest wiele punkt\u00f3w, w kt\u00f3rych pozostawia si\u0119 teologom swobod\u0119 dyskusji\u201d. W MSW obawiano si\u0119 nawet, \u017ce program zjednoczenia chrze\u015bcijan Jana XXIII mo\u017ce trafi\u0107 w pr\u00f3\u017cni\u0119, je\u015bli napotka na op\u00f3r konserwatywnych kurialist\u00f3w\u201d. Rewizjonistyczne zap\u0119dy Jana XXIII i jego otoczenia (komuni\u015bci wskazywali szczeg\u00f3lnie na pozytywn\u0105 rol\u0119 sekretarza papieskiego msgr. Lorisa Capovilla, kardyna\u0142\u00f3w Eugene Tisseranta i Augustina Bea oraz \u015bwie\u017co mianowanego ksi\u0119cia Ko\u015bcio\u0142a Giovanni Battisty Montiniego) chcia\u0142a powstrzyma\u0107 grupa kurialnych konserwatyst\u00f3w na czele z kard. Ottavianim. „Frakcja\u201d prefekta \u015awi\u0119tego Officjum – do kt\u00f3rej zaliczano m.in. kardyna\u0142\u00f3w Giacomo Lercaro, Giuseppe Siriego. Ernesto Ruffiniego, Francisa Spellmana, Richarda Cushinga i Josefa Mindszentego oraz ojc\u00f3w Wettera, Floridi, Gaussa i Castellino – mia\u0142a przyst\u0105pi\u0107 do zorganizowanej akcji, kt\u00f3rej celem by\u0142o wywarcie presji na Janie XXIII, aby ten porzuci\u0142 mrzonki o mo\u017cliwo\u015bci koegzystencji Ko\u015bcio\u0142a i komunizmu. Kard. Ottaviani mia\u0142 nawet odby\u0107 seri\u0119 spotka\u0144 politycznych z Francisco Franco, Antonio de Oliveira Salazarem, Charles\u2019em de Gaullem, w czasie kt\u00f3rych mia\u0142 wskaza\u0107 na rosn\u0105ce zagro\u017cenia p\u0142yn\u0105ce z propagowanej w\u00f3wczas koncepcji „wsp\u00f3\u0142istnienia\u201d „wolnego \u015bwiata\u201d z komunizmem\u201d. W tym czasie Ottaviani mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c zainspirowa\u0107 pras\u0119 katolick\u0105 na ca\u0142ym \u015bwiecie do zamieszczania artyku\u0142\u00f3w atakuj\u0105cych koncepcj\u0119 koegzystencji i „polityki odpr\u0119\u017cenia\u201d pomi\u0119dzy Wschodem i Zachodem. Koordynatorem ca\u0142ej akcji z ramienia „inkwizytora Ottavianiego\u201d mia\u0142 zosta\u0107 jezuita, ojciec Wetter, za\u0142o\u017cyciel Agencji Informacji Antykomunistycznych [20]”. Najbardziej znany artyku\u0142, zatytu\u0142owany Podstawowe punkty, ukaza\u0142 si\u0119 na \u0142amach „Osservatore Romano\u201d. Anonimowy autor tekstu przypomina\u0142, \u017ce „problemy polityczno-spo\u0142eczne w \u017cadnym razie nie mog\u0105 by\u0107 oddzielone od religii, \u017ce katolik obowi\u0105zany jest uzna\u0107 zwierzchno\u015b\u0107 hierarchii ko\u015bcielnej nie tylko w sprawach wiary, lecz r\u00f3wnie\u017c w sprawach politycznych, \u017ce dopuszczalno\u015b\u0107 politycznej wsp\u00f3\u0142pracy z tymi, kt\u00f3rzy nie przyjmuj\u0105 zasad religii, podlega ocenie moralnej i kompetencji wy\u0142\u0105cznie hierarchii ko\u015bcielnej, a nie poszczeg\u00f3lnych wiernych\u201d[21]. Z kolei w sierpniu 1960 r. w Passo delia Mendola „grupa\u201d kard. Ottavianiego – pod przykrywk\u0105 Przygotowawczej Komisji ds. Soboru – mia\u0142a zorganizowa\u0107 konferencj\u0119 z udzia\u0142em 170 duchownych i \u015bwieckich (co ciekawe przewodzi\u0142 jej kard. Montini), w czasie kt\u00f3rej przewa\u017ca\u0142y g\u0142osy, \u017ce jednym z centralnych zagadnie\u0144 politycznych Soboru powinno by\u0107 pot\u0119pienie komunizmu. Jeden z referent\u00f3w, o. Castellino, wysun\u0105\u0142 propozycj\u0119, by Sob\u00f3r nie tylko pot\u0119pi\u0142 ideologi\u0119 komunistyczn\u0105, lecz r\u00f3wnie\u017c napi\u0119tnowa\u0142 jakiekolwiek formy wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy katolikami a komunistami. „Projektowano r\u00f3wnie\u017c – czytamy w opracowaniu bezpieki – wydanie specjalnego memoria\u0142u papieskiego, w kt\u00f3rym zosta\u0142oby pot\u0119pione popieranie przez katolik\u00f3w teorii marksistowskiej i przynale\u017cno\u015b\u0107 do partii komunistycznych, jak r\u00f3wnie\u017c sama wsp\u00f3\u0142praca z nimi\u201d[22]. W tym samym czasie przebywaj\u0105cy przymusowo na terenie ambasady ameryka\u0144skiej w Budapeszcie kard. Josef Mindszenty przes\u0142a\u0142 do Watykanu sw\u00f3j program walki z komunizmem. Propozycje Prymasa W\u0119gier by\u0142y to\u017csame z projektami „grupy\u201d kard. Ottavianiego. W pi\u015bmie adresowanym do Jana XXIII Mindszenty stwierdzi\u0142, \u017ce „dotychczasowe formy walki Ko\u015bcio\u0142a z komunizmem (wykluczenie, kl\u0105twa) s\u0105 dalece niewystarczaj\u0105ce\u201d, „Sob\u00f3r – pisa\u0142 kardyna\u0142 – powinien dok\u0142adnie skonkretyzowa\u0107 rodzaj represji wobec cz\u0142onk\u00f3w partii komunistycznych i wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aj\u0105cych z nimi katolik\u00f3w, za\u017c\u0105da\u0107 od katolik\u00f3w kraj\u00f3w socjalistycznych, by nie uznawali konstytucji swoich pa\u0144stw oraz podj\u0105\u0107 uchwa\u0142\u0119 stwierdzaj\u0105c\u0105, \u017ce niepodporz\u0105dkowanie si\u0119 komunistycznemu ustawodawstwu nie jest grzechem (mia\u0142o to dotyczy\u0107 m.in. przysi\u0119gi wojskowej – przyp. S. C<\/em>.)\u201d. W opracowaniu MSW czytamy dalej: „W celu wzmo\u017cenia walki z komunizmem we Wschodniej Europie i Azji, Mindszenty proponowa\u0142 utworzenie w Watykanie nowej kongregacji, kt\u00f3ra by kierowa\u0142a dzia\u0142alno\u015bci\u0105 Ko\u015bcio\u0142a w krajach socjalistycznych i krajach Azji\u201d[23]. W innym z dokument\u00f3w MSW czytamy r\u00f3wnie\u017c, \u017ce Prymas W\u0119gier proponowa\u0142 Stolicy Apostolskiej ustanowienie dnia solidarno\u015bci katolik\u00f3w ca\u0142ego \u015bwiata z prze\u015bladowanym Ko\u015bcio\u0142em w krajach komunistycznych [24].<\/p>\r\n\r\n

Oficerowie Departamentu IV MSW wskazywali r\u00f3wnie\u017c na niejednolito\u015b\u0107 „grupy\u201d Ottavianiego, kt\u00f3rej cz\u0119\u015b\u0107 „\u017cegluje\u201d raczej w stron\u0119 libera\u0142\u00f3w. Przywo\u0142ywano tu na przyk\u0142ad osob\u0119 arcybiskupa Bostonu, kard. Richarda Cushinga, kt\u00f3rego z prefektem \u015awi\u0119tego Oficjum \u0142\u0105czy\u0142 jedynie antykomunizm, za\u015b pozosta\u0142e kwestie by\u0142y przedmiotem spor\u00f3w. Jako przyk\u0142ad podawano zaanga\u017cowanie ekumeniczne Cushinga, kt\u00f3ry ju\u017c w sierpniu 1959 r, t\u0142umaczy\u0142 potrzeb\u0119 podj\u0119cia dialogu mi\u0119dzyreligijnego zwarciem szereg\u00f3w „wszystkich wierz\u0105cych w Boga\u201d (\u017cyd\u00f3w, katolik\u00f3w i protestant\u00f3w) w celu „zwalczania mi\u0119dzynarodowej konspiracji komunistycznej\u201d [25]. Zar\u00f3wno stra\u017cnik czysto\u015bci wiary, kard. Ottaviani, jak i kard. Lercaro odrzucali t\u0119 argumentacj\u0119. Wspierani w Rzymie m.in. przez genera\u0142\u00f3w zakonu dominika\u0144skiego i franciszka\u0144skiego oraz opata-prymasa benedyktyn\u00f3w, przypominali o potrzebie zachowania integralnej doktryny katolickiej, kt\u00f3ra z chwil\u0105 podj\u0119cia dialogu ekumenicznego, musia\u0142aby zosta\u0107 zmodyfikowana „os\u0142abiaj\u0105c nieuchronnie jej spoisto\u015b\u0107\u201d. Swego czasu, na \u0142amach „Osservatore Romano\u201d Kuria Rzymska zdementowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c kr\u0105\u017c\u0105ce pog\u0142oski o rzekomym udziale protestant\u00f3w i innych innowierc\u00f3w w Soborze. „W pewnych ko\u0142ach protestanckich s\u0105dzono zrazu – czytamy w przywo\u0142anym przez bezpiek\u0119 dementi Kurii – \u017ce Sob\u00f3r b\u0119dzie otwarty dla chrze\u015bcijan niekatolik\u00f3w, wyja\u015bniamy wszystkim, \u017ce Kuria Rzymska bynajmniej nie mia\u0142a tego rodzaju plan\u00f3w\u201d. R\u00f3wnie\u017c kard. Lercaro wyrazi\u0142 kiedy\u015b opini\u0119, \u017ce my\u015bl\u0105 przewodni\u0105 przysz\u0142ego Soboru powinien by\u0107 nie dialog ekumeniczny, a „troska o powr\u00f3t oddzielonych braci\u201d. W podobnym duchu wypowiada\u0142 si\u0119 tak\u017ce sekretarz Centralnej Komisji Przygotowawczej abp Perlcie Felici [26].<\/p>\r\n\r\n

Przeciwko akcji konserwatyst\u00f3w – zar\u00f3wno w wymiarze politycznym, jak i ekumenicznym – wyst\u0105pi\u0142a grupa kardyna\u0142\u00f3w-reformator\u00f3w, a zw\u0142aszcza Eugene Tisserant, kt\u00f3ry komentuj\u0105c w kwietniu 1960 r. dekret \u015awi\u0119tego Officjum z 1959 r. zakazuj\u0105cy wsp\u00f3\u0142pracy katolik\u00f3w z marksistami powiedzia\u0142, \u017ce dokument wydany przez kard. Ottavianiego „spowodowa\u0142 pogorszenie w stosunkach mi\u0119dzy Wschodem a Zachodem\u201d. Ku uciesze komunist\u00f3w owi „reformatorzy uwa\u017caj\u0105, \u017ce Watykan nie powinien jawnie anga\u017cowa\u0107 si\u0119 w rozbie\u017cno\u015bci mi\u0119dzy dwoma obozami \u015bwiatowymi, a jednocze\u015bnie opowiadaj\u0105 si\u0119 za pewnym odpr\u0119\u017ceniem mi\u0119dzynarodowym oraz za g\u0142oszeniem hase\u0142 pokojowych i wzywaniem do zgody mi\u0119dzy pa\u0144stwami o r\u00f3\u017cnych ustrojach. Dopuszczaj\u0105 oni mo\u017cliwo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142pracy partii chadeckich z socjaldemokracj\u0105, a nawet z si\u0142ami laickimi. Uwa\u017caj\u0105, \u017ce w polityce nale\u017cy bra\u0107 pod uwag\u0119 fakt istnienia pa\u0144stw o ustrojach socjalistycznych\u201d [27].
\r\n Faworytem Warszawy w\u015br\u00f3d „reformator\u00f3w\u201d by\u0142 bez w\u0105tpienia sekretarz Jana XXIII ks. pra\u0142at Loris Capovilla, coraz cz\u0119\u015bciej ingeruj\u0105cy w prace Kurii Rzymskiej. Przychylno\u015b\u0107 komunist\u00f3w zyska\u0142 zw\u0142aszcza po tym, jak w lutym 1962 r. zdo\u0142a\u0142 usun\u0105\u0107 z „Osservatore Romano\u201d tekst przem\u00f3wienia kard. Ottavianiego atakuj\u0105cego w\u0142osk\u0105 lewic\u0119 [28]. Nad Wis\u0142\u0105 obwo\u0142ano go w\u00f3wczas „szar\u0105 eminencj\u0105 tzw. post\u0119powc\u00f3w\u201d, kt\u00f3ry skutecznie ingeruje w media watyka\u0144skie by poskromi\u0107 „stronnictwo pacellist\u00f3w\u201d zwane te\u017c „konserw\u0105\u201d [29].
\r\n
\r\n Nadzieje na „ruch reformatorski kleru do\u0142owego\u201d <\/strong><\/p>\r\n\r\n

Zanim 11 pa\u017adziernika 1962 r. zainaugurowano obrady Soboru Watyka\u0144skiego II komuni\u015bci starali si\u0119 monitorowa\u0107 obrady obu komisji przygotowawczych. Chodzi\u0142o przede wszystkim o ustalenie kierunku, w jakim zmierza\u0107 b\u0119dzie Sob\u00f3r a wraz z nim ca\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce dla specjalist\u00f3w od walki z Ko\u015bcio\u0142em z MSW najbli\u017cszy by\u0142 program reprezentowany przez skrzyd\u0142o liberalne w\u015br\u00f3d kardyna\u0142\u00f3w i biskup\u00f3w. Dla PRL-owskich analityk\u00f3w by\u0142o jasne, \u017ce z chwil\u0105 rozpocz\u0119cia obrad dojdzie do starcia „reformator\u00f3w\u201d z „konserwatystami\u201d. Za najbardziej istotne w programie „reformator\u00f3w\u201d uznano postulaty: os\u0142abienia wp\u0142yw\u00f3w Kurii Rzymskiej; rozszerzenia uprawnie\u0144 krajowych episkopat\u00f3w; zwi\u0119kszenia wp\u0142yw\u00f3w w kolegium kardynalskim hierarch\u00f3w spoza W\u0142och; ograniczenie kompetencji \u015awi\u0119tego Oficjum; ograniczenia uprawnie\u0144 centralnych w\u0142adz zakonnych i podporz\u0105dkowanie zakon\u00f3w biskupom ordynariuszom; wprowadzenia cezury wiekowej dla pe\u0142ni\u0105cych urz\u0119dy ko\u015bcielne biskup\u00f3w i kardyna\u0142\u00f3w; likwidacji indeksu ksi\u0105g zakazanych „jako absurdu przy wsp\u00f3\u0142czesnych \u015brodkach komunikacji (radio, telewizja, prasa)\u201d; reformy podzia\u0142u administracyjnego Ko\u015bcio\u0142a (tworzenie nowych diecezji); reformy form duszpasterskich (wi\u0119kszy udzia\u0142 \u015bwieckich, docenienie roli kobiety w Ko\u015bciele, udzia\u0142 katolik\u00f3w w zwi\u0105zkach zawodowych i akcjach charytatywnych); podj\u0119cia dialogu ekumenicznego z innymi wyznaniami i unarodowienie liturgii [30]. Programowi „reformator\u00f3w\u201d przeciwstawiano propozycje „konserwatyst\u00f3w\u201d zawieraj\u0105ce si\u0119 zaledwie w kilku punktach: trwanie przy Tradycji; zachowanie istniej\u0105cej struktury, formy i organizacji Ko\u015bcio\u0142a („Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest dlatego mocny, \u017ce jest niezmienny\u201d); przeprowadzenie reform i poddanie w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 dotychczasowych osi\u0105gni\u0119\u0107 Ko\u015bcio\u0142a „stanowi\u0142oby przyznanie si\u0119 na zewn\u0105trz do faktu, \u017ce w Ko\u015bciele nie wszystko dzieje si\u0119 dobrze, a to przyczyni\u0142oby si\u0119 do upadku jego presti\u017cu\u201d; skupienie si\u0119 na kszta\u0142ceniu nowych zast\u0119p\u00f3w kap\u0142an\u00f3w oddanych wierze katolickiej, zdolnych do po\u015bwi\u0119ce\u0144, w\u0142\u0105cznie z oddaniem \u017cycia za wiar\u0119; Ko\u015bcio\u0142owi nie s\u0105 potrzebne reformy, ani „polityczne lawirowanie\u201d, a \u015bwi\u0119ci i m\u0119czennicy[31].<\/p>\r\n\r\n

Pierwotnie, w kalkulacjach komunist\u00f3w to w\u0142a\u015bnie program „konserwatyst\u00f3w\u201d mia\u0142 wi\u0119ksz\u0105 szans\u0119 realizacji, gdy\u017c to w\u0142a\u015bnie „grupa\u201d kard. Ottavianiego rzekomo ca\u0142kowicie opanowa\u0142a Centraln\u0105 Komisj\u0119 Przygotowawcz\u0105, marginalizuj\u0105c wp\u0142ywy „grupy\u201d kard. Bea. W MSW uwa\u017cano, \u017ce Komisja skutecznie powstrzyma na Soborze zar\u00f3wno nowinki teologiczne, jak i \u015bmia\u0142e projekty ekumeniczne, a przystanie jedynie na propozycje rozszerzenia apostolstwa \u015bwieckich. Lektura propozycji przes\u0142anych na r\u0119ce przewodnicz\u0105cego Przygotowawczej Komisji ds. Soboru kard. Domenico Tardiniego umacnia\u0142a bezpiek\u0119 w przekonaniu, \u017ce Sob\u00f3r b\u0119dzie mia\u0142 charakter wybitnie duszpasterski, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 czasu po\u015bwi\u0119cona zostanie dzia\u0142alno\u015bci misyjnej Ko\u015bcio\u0142a, problemom \u017cycia kap\u0142a\u0144skiego i zakonnego oraz formacji przysz\u0142ych ksi\u0119\u017cy, zagro\u017ceniom p\u0142yn\u0105cym ze strony laicyzmu i materializmu, sprawie komunikacji spo\u0142ecznej (prasa, radio, telewizja), relacjom pa\u0144stwo-Ko\u015bci\u00f3\u0142 oraz stosunkowi Ko\u015bcio\u0142a do innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich [32].<\/p>\r\n\r\n

Co ciekawe, z pewnym zaskoczeniem przyj\u0119to w MSW odpowiedzi ankietowe polskiego duchowie\u0144stwa, kt\u00f3re w ci\u0105gu lat 1961-1962 wp\u0142yn\u0119\u0142y do Komisji Soborowej Episkopatu Polski (powsta\u0142a w 1959 r.), kierowanej przez abp. Antoniego Baraniaka[33]. Bezpiek\u0119 zdziwi\u0142a nieco post\u0119powo\u015b\u0107 polskiego duchowie\u0144stwa, kt\u00f3re po analizie ankiety wyra\u017anie przeciwstawiano konserwatywnej hierarchii, jakoby „zamiataj\u0105cej prawdziwe problemy Ko\u015bcio\u0142a pod dywan\u201d. I tak na przyk\u0142ad pytanie pierwsze ankiety dotyczy\u0142o reformy liturgicznej. W odpowiedziach ankietowych polscy ksi\u0119\u017c\u0105 proponowali wprowadzenie j\u0119zyka narodowego do liturgii, reform\u0119 ceremonii ko\u015bcielnych, zmian\u0119 ubioru i zmniejszenie obowi\u0105zk\u00f3w liturgicznych duchowie\u0144stwa. Za ca\u0142kowitym wprowadzeniem j\u0119zyka narodowego do liturgii wypowiedzia\u0142o si\u0119 50% og\u00f3\u0142u ksi\u0119\u017cy obj\u0119tych ankiet\u0105. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich stanowili ksi\u0119\u017ca m\u0142odzi z parafii miejskich (Warszawa, Krak\u00f3w, Pozna\u0144, Gda\u0144sk), Uwa\u017cali oni. \u017ce wprowadzenie j\u0119zyka polskiego do liturgii poci\u0105gnie za sob\u0105 wi\u0119ksz\u0105 aktywno\u015b\u0107 wiernych i zbli\u017cenie ich do Ko\u015bcio\u0142a. 30% polskich ksi\u0119\u017cy wypowiedzia\u0142o si\u0119 natomiast za cz\u0119\u015bciowym wprowadzeniem j\u0119zyka narodowego, zw\u0142aszcza podczas ceremonii chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i bierzmowania oraz w niekt\u00f3rych cz\u0119\u015bciach Mszy \u015bw. (chodzi\u0142o przede wszystkim o tzw. cz\u0119\u015bci sta\u0142e Mszy). Pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 duchowie\u0144stwa (20%) stan\u0119\u0142a w obronie \u0142aciny w liturgii. Swoje stanowisko argumentowa\u0142a ona potrzeb\u0105 piel\u0119gnowania daru jedno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ra przejawia si\u0119 m.in. w \u0142acinie. Ich zdaniem usuni\u0119cie \u0142aciny z liturgii „prowadzi\u0142oby do rozbicia jedno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a katolickiego i nacjonalizacji religii\u201d[34]. Polska hierarchia ko\u015bcielna podziela\u0142a na og\u00f3\u0142 stanowisko tych ksi\u0119\u017cy, kt\u00f3rzy opowiadali si\u0119 za cz\u0119\u015bciowym i stopniowym wprowadzeniem j\u0119zyka narodowego do liturgii. Zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 ankietowanych ksi\u0119\u017cy opowiedzia\u0142a si\u0119 natomiast za reform\u0105 ceremonii liturgicznych i relacji pomi\u0119dzy ni\u017cszym a wy\u017cszym duchowie\u0144stwem (chodzi\u0142o np. o zniesienie obowi\u0105zku przykl\u0119kania przed dostojnikami ko\u015bcielnymi, ca\u0142owania w pier\u015bcie\u0144 biskupi). Wielu z ksi\u0119\u017cy postulowa\u0142o tak\u017ce skr\u00f3cenie ceremonii ko\u015bcielnych i uproszczenie modlitw brewiarzowych. Proponowano r\u00f3wnie\u017c reform\u0119 stroju duchownego. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ksi\u0119\u017cy opowiedzia\u0142a si\u0119 za ujednoliceniem ubioru (zniesienie fiolet\u00f3w, purpuri innych oznak szczebli hierarchii ko\u015bcielnej), wprowadzeniem na co dzie\u0144 stroj\u00f3w \u015bwieckich i traktowaniem sutanny jako stroju liturgicznego [35]. Druga cz\u0119\u015b\u0107 ankiety dotyczy\u0142a form duszpasterskich. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 duchowie\u0144stwa opowiedzia\u0142a si\u0119 za uwzgl\u0119dnieniem w pracy duszpasterskiej \u015brodk\u00f3w komunikowania w rodzaju filmu, radia i telewizji. Poza tym, pojawi\u0142y si\u0119 tak\u017ce propozycje tzw. skrzynek pyta\u0144, do kt\u00f3rych wierni mogliby kierowa\u0107 swoje uwagi i zapytania. Proponowano r\u00f3wnie\u017c skr\u00f3cenie kaza\u0144, rozszerzenie tzw. pracy klubowej i \u015bwietlicowej przy parafii, rozszerzenie akcji turystycznej oraz wi\u0119kszy udzia\u0142 \u015bwieckich w \u017cyciu parafialnym [36]. Kolejne zapytanie dotyczy\u0142o indeksu ksi\u0105g zakazanych. Jak si\u0119 okazuje, przewa\u017caj\u0105ca cz\u0119\u015b\u0107 polskich duchownych (70%) opowiedzia\u0142a si\u0119 za likwidacj\u0105 indeksu, jako niemo\u017cliwego do przestrzegania „prze\u017cytku\u201d. „Powy\u017csze stanowisko – czytamy w charakterystyce ankiety sporz\u0105dzonej przez MSW – uzasadniano tak\u017ce wzgl\u0119dami natury psychologicznej: wszystko co zakazane jest tym ciekawsze, a wi\u0119c indeks wywiera wr\u0119cz odwrotny skutek. Proponowano przy tym, jako przeciwstawienie indeksu, wprowadzenie informatora „dobrych ksi\u0105\u017cek dla katolik\u00f3w\u201d, maj\u0105cego na celu popularyzacj\u0119 publikacji i wydawnictw odpowiadaj\u0105cych Ko\u015bcio\u0142owi\u201d. Pozosta\u0142e 30% duchownych stan\u0119\u0142o w obronie indeksu, zw\u0142aszcza z uwagi na coraz wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 ksi\u0105\u017cek propaguj\u0105cych ateizm i pornografi\u0119\u201d. Nast\u0119pne cz\u0119\u015bci ankiety traktowa\u0142y m.in. o organizacji \u017cycia parafialnego (m\u0142odsi ksi\u0119\u017ca wysuwali np. propozycje kadencyjno\u015bci stanowiska proboszcza i demokratyzacji \u017cycia parafialnego z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 otwartej krytyki proboszcza ze strony wiernych, powo\u0142anie rad parafialnych), wsp\u00f3\u0142pracy duchowie\u0144stwa diecezjalnego i zakonnego w pracy duszpasterskiej (80% ankieter\u00f3w uzna\u0142a zakony za anachronizm i proponowa\u0142a „wyj\u015bcie zakonnik\u00f3w z klasztor\u00f3w\u201d w celu pomocy proboszczom w pracy duszpasterskiej; pojawi\u0142y si\u0119 tak\u017ce \u017c\u0105dania reformy stroj\u00f3w zakonnych, gdy\u017c „niekt\u00f3re z nich wywo\u0142uj\u0105 kpiny i o\u015bmieszaj\u0105 kler\u201d), kwestii zatrudniania zakonnic w pracy parafialnej (wi\u0119kszo\u015b\u0107 ksi\u0119\u017cy opowiedzia\u0142a si\u0119 za konieczno\u015bci\u0105 zatrudnienia zakonnic w pracach w ko\u015bciele i na plebaniach), problemach laicyzacji \u017cycia (postulowano rozszerzenie pracy rekolekcyjnej i misyjnej, pog\u0142\u0119bienia katechezy), relacji ksi\u0119\u017cy z kuriami biskupimi (postulowano m.in. wi\u0119ksz\u0105 autonomi\u0119 proboszcz\u00f3w, powo\u0142anie tzw. rad proboszcz\u00f3w), spraw zwi\u0105zanych z wychowaniem duchowie\u0144stwa (proponowano m.in. zwi\u0119kszenie ilo\u015bci zaj\u0119\u0107 z kultury fizycznej w seminariach, wyd\u0142u\u017cenie okresu studi\u00f3w do siedmiu lat w celu przygotowania ksi\u0119\u017cy do \u017cycia we wsp\u00f3\u0142czesnym spo\u0142ecze\u0144stwie – mieli zdoby\u0107 konkretny zaw\u00f3d), „b\u0142\u0119dach kap\u0142a\u0144skich\u201d (nieznaczny procent ksi\u0119\u017cy opowiedzia\u0142o si\u0119 za zniesieniem celibatu, cho\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 wskazywa\u0142a na trudno\u015bci zwi\u0105zane z jego przestrzeganiem), przywr\u00f3ceniu instytucji diakonatu sta\u0142ego (niemal wszyscy ksi\u0119\u017ca opowiedzieli si\u0119 przeciwko sta\u0142emu diakonatowi), ekumenizmu (cz\u0119\u015b\u0107 duchowie\u0144stwa opowiedzia\u0142a si\u0119 za wi\u0119ksz\u0105 tolerancj\u0105 wobec wyznawc\u00f3w innych religii chrze\u015bcija\u0144skich; opowiadali si\u0119 oni m.in. za organizacj\u0105 spotka\u0144 mi\u0119dzywyznaniowych i dopuszczeniem niekatolik\u00f3w do liturgii Ko\u015bcio\u0142a katolickiego)[38]”.<\/p>\r\n\r\n

Analiza odpowiedzi przes\u0142anych do Przygotowawczej Komisji ds. Soboru oraz Komisji Soborowej Episkopatu Polski sk\u0142ania\u0142a MSW do nast\u0119puj\u0105cych wniosk\u00f3w na temat kierunku prac przysz\u0142ego Soboru: „Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki prze\u017cywa pewien kryzys polityczno-doktrynalny. (\u2026) Sob\u00f3r ma charakter duszpasterski, a wi\u0119c praktyczny, a nie teoretyczno-dogmatyczny. Nie nale\u017cy spodziewa\u0107 si\u0119 og\u0142oszenia nowych dogmat\u00f3w. Nale\u017cy przyj\u0105\u0107, \u017ce doktryna Soboru b\u0119dzie sta\u0142a na rygorystycznych pozycjach pot\u0119piaj\u0105cych wszelkie modernistyczne zap\u0119dy w dziedzinie wiary i moralno\u015bci. S\u0105dzi\u0107 nale\u017cy. \u017ce na Soborze zapadnie uchwa\u0142a po\u015bwi\u0119cona zagadnieniom reorganizacji struktury ko\u015bcio\u0142a katolickiego (tak w oryginale – przyp. S. C.<\/em>) i adaptacji nowych metod do pracy duszpasterskiej. Jest ma\u0142o prawdopodobne, \u017ceby w sprawach jurysdykcji Watykan zrezygnowa\u0142 z przywilej\u00f3w i rangi jak\u0105 zdo\u0142a\u0142 uzyska\u0107 podczas I Soboru Watyka\u0144skiego. Pewne jest natomiast, \u017ce Sob\u00f3r uwzgl\u0119dni niekt\u00f3re zagadnienia dotycz\u0105ce w\u0142adzy biskupiej. (\u2026) Proces dostosowania ko\u015bcio\u0142a do nowoczesno\u015bci zapocz\u0105tkowa\u0142 du\u017cy ruch reformatorski w\u015br\u00f3d kleru do\u0142owego. Ksi\u0119\u017ca domagaj\u0105 si\u0119 daleko id\u0105cych zmian. Nale\u017cy spodziewa\u0107 si\u0119, \u017ce tendencje te b\u0119d\u0119 si\u0119 nadal pog\u0142\u0119bia\u0107 w rezultacie czego Watykan zmuszony zostanie w przysz\u0142o\u015bci do dalszych ust\u0119pstw, bez wzgl\u0119du na uchwa\u0142y soborowe\u201d[39].<\/p>\r\n\r\n

Cicha praca „dobrych duch\u00f3w\u201d<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Ju\u017c sama inauguracja Vaticanum II<\/em> by\u0142a dla komunist\u00f3w pewnym zaskoczeniem. W pierwszych komentarzach zwracano uwag\u0119 na dwa aspekty: obecno\u015b\u0107 licznych obserwator\u00f3w reprezentuj\u0105cych zar\u00f3wno przer\u00f3\u017cne wyznania, jak i organizacje spo\u0142eczno-polityczne, oraz pojednawczy ton wyst\u0105pienia papie\u017ca Jana XXIII. „Inauguracyjne przem\u00f3wienie papie\u017ca pozbawione by\u0142o ducha krucjaty, w jakim pogr\u0105\u017cy\u0142o si\u0119 apostolstwo katolickie w czasach historycznie odleg\u0142ych i bliskich. Zamiast akcent\u00f3w antykomunistycznych, jak sobie tego \u017cyczy\u0142a prawica watyka\u0144ska, Jan XXIII nawo\u0142ywa\u0142 do stosowania przez ko\u015bci\u00f3\u0142 (tak w oryginale – przyp. S. C.<\/em>) raczej tolerancji ni\u017c pot\u0119pienia. W podobnym \u0142agodnym tonie wyg\u0142oszone zosta\u0142o przem\u00f3wienie do cz\u0142onk\u00f3w misji zagranicznych. Na pierwszy plan wysun\u0105\u0142 on zadanie ko\u015bcio\u0142a w obecnym \u015bwiecie, zw\u0142aszcza w sprawie pokoju. Zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 on z gor\u0105cym apelem do wszystkich przyw\u00f3dc\u00f3w pa\u0144stw, kt\u00f3rzy ponosz\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za losy narod\u00f3w, aby unikali konflikt\u00f3w zbrojnych i d\u0105\u017cyli do utrzymania pokoju w drodze wzajemnych ust\u0119pstw i w duchu kompromisu\u201d[40].<\/p>\r\n\r\n

Pocz\u0105tkowo analityk\u00f3w z MSW intrygowa\u0142a wy\u0142\u0105cznie kwestia ewentualnego pot\u0119pienia przez Sob\u00f3r komunizmu. W kontek\u015bcie tego zagro\u017cenia postrzegano m.in. mianowanie kard. Stefana Wyszy\u0144skiego cz\u0142onkiem Sekretariatu ds. nadzwyczajnych (extra ordinem<\/em>), kt\u00f3ry mo\u017ce pr\u00f3bowa\u0107 narzuci\u0107 ojcom soborowym dyskusj\u0119 na temat „Ko\u015bcio\u0142a milczenia\u201d. Komunist\u00f3w znad Wis\u0142y uspokaja\u0142o w tym wzgl\u0119dzie stanowisko Jana XXIII, kt\u00f3ry, jak si\u0119 pocieszano, jest przeciwny „takiej dyskusji, poniewa\u017c nie chce, aby przerodzi\u0142a si\u0119 ona w kampani\u0119 antykomunistyczn\u0105, do kt\u00f3rej zmierzaj\u0105 konserwatywni ojcowie Soboru (szczeg\u00f3lnie przedstawiciele Kurii Rzymskiej i episkopatu USA)\u201d[41]. Po raz kolejny po\u017c\u0105dane stanowisko papie\u017ca w tej sprawie t\u0142umaczono „dobrym duchem\u201d pra\u0142ata Capovilli i kard. Montiniego. W szyfrogramie wywiadowczym z 20 pa\u017adziernika 1962 r. przes\u0142anym z Rzymu do gen. Mieczys\u0142awa Moczara mo\u017cemy przeczyta\u0107: „Jest faktem, \u017ce Kuria Rzymska, a przede wszystkim kardyna\u0142owie Ottaviani oraz Rufini, a wraz z nimi Spellman usi\u0142uj\u0105 pcha\u0107 Sob\u00f3r tak\u017ce i na tory akcji antykomunistycznej. Chcieliby, aby Sob\u00f3r podj\u0105\u0142 zaostrzaj\u0105ce decyzje wobec tych wszystkich, kt\u00f3rzy „ulegaj\u0105 wp\u0142ywom komunizmu\u201d. Si\u0142y tych kardyna\u0142\u00f3w popieranych przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 biskup\u00f3w w\u0142oskich (poza Montinim) oraz episkopaty Ameryki \u0141aci\u0144skiej i P\u00f3\u0142nocnej – malej\u0105 na tle aktywnej niezwykle postawy episkopat\u00f3w: niemieckiego, francuskiego, holenderskiego, austriackiego i belgijskiego – kt\u00f3re w kwestiach wewn\u0119trzno-ko\u015bcielnych zajmuj\u0105 postaw\u0119 raczej post\u0119pow\u0105, decentralistyczn\u0105 i antyw\u0142osk\u0105. Stanowisko naszych biskup\u00f3w w kwestiach wewn\u0105trz-ko\u015bcielnych jest zgodne z Kuri\u0105 Rzymsk\u0105. Osob\u0105, kt\u00f3ra ma najwi\u0119kszy wp\u0142yw na papie\u017ca (pisze prawie wszystkie przem\u00f3wienia) jest Monsgr. Capovilla, m\u0142ody cz\u0142owiek, nastawiony nieprzyja\u017anie do Kurii Rzymskiej. Dzia\u0142a on razem z kardyna\u0142em Montinim, cz\u0142owiekiem o tendencjach post\u0119powych i ogromnie ambitnym\u201d[42]. Mo\u017ce dlatego w Warszawie coraz ch\u0119tniej cytowano s\u0142owa papieskiego sekretarza pra\u0142ata Capovilli: „Sob\u00f3r winien by\u0107 soborem pokoju i zbli\u017cenia ze wszystkimi, nie wykluczaj\u0105c pa\u0144stw rz\u0105dzonych przez materialist\u00f3w\u201d[43].Konkretnym przyk\u0142adem „ukr\u0119cenia akcji antykomunistycznej\u201d przez „libera\u0142\u00f3w\u201d na pocz\u0105tku Soboru by\u0142a sprawa pos\u0142ania ojc\u00f3w soborowych do \u015bwiata O pok\u00f3j i mi\u0142o\u015b\u0107 bratersk\u0105<\/em> z 20 pa\u017adziernika 1962 r. W pierwotnej wersji dokumentu znalaz\u0142y si\u0119 akcenty antykomunistyczne, kt\u00f3re dzi\u0119ki czujnej postawie episkopatu francuskiego i poparciu grupy „odnowicielskiej\u201d zosta\u0142y z tekstu usuni\u0119te [44]. Komuni\u015bci byli ponadto przekonani, \u017ce to w\u0142a\u015bnie biskupom francuskim i ich konfratrom z episkopatu holenderskiego zawdzi\u0119czaj\u0105 zablokowanie ju\u017c podczas pierwszej sesji akcji zmierzaj\u0105cej do pot\u0119pienia komunizmu. Na szczeg\u00f3lne uznanie nad Wis\u0142\u0105 zas\u0142u\u017cy\u0142 sobie kard. Bernard Alfrink z Holandii, kt\u00f3ry mia\u0142 o\u015bwiadczy\u0107, i\u017c sprzeciwia si\u0119 „jakiejkolwiek formie pot\u0119pienia komunizmu\u201d[45]. Przypisuj\u0105c w tej kwestii szczeg\u00f3lne zas\u0142ugi Francuzom my\u015blano zapewne o tzw. porozumieniu z Metz, gdzie od sierpnia 1962 r. trwa\u0142y zakulisowe negocjacje pomi\u0119dzy reprezentuj\u0105cym Jana XXIII kard. Eugene Tisserantem a wys\u0142annikiem Moskwy, metropolit\u0105 Leningradu Nikodemem, w sprawie powstrzymania si\u0119 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego (podczas Soboru) od pot\u0119pienia komunizmu. W zamian za to prawos\u0142awni zgodzili si\u0119 skorzysta\u0107 z zaproszenia do wzi\u0119cia udzia\u0142u w Soborze Watyka\u0144skim II w charakterze obserwator\u00f3w, na czym szczeg\u00f3lnie zale\u017ca\u0142o papie\u017cowi Janowi [46]. Jednak jeszcze zanim dosz\u0142o do spotkania w Metz, w Rzymie dosz\u0142o do ostrego sporu pomi\u0119dzy or\u0119downikami i przeciwnikami pot\u0119pienia komunizmu przez Sob\u00f3r. Peter Hebbiethwaite w interesuj\u0105cej ksi\u0105\u017cce zatytu\u0142owanej Paul VI. The First Modern Pope<\/em> pisze, \u017ce w czasie posiedzenia Centralnej Komisji Przygotowawczej w dniach 3-12 maja 1962 r. kard. Paolo Marella zaprezentowa\u0142 schemat dokumentu pot\u0119piaj\u0105cego komunizm – De Cura animarum pro Christianis Communisnw infectis<\/em> (O trosce o dusze chrze\u015bcijan zara\u017conych komunizmem). W\u00f3wczas kard. Montini, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na stanowisko Jana XXIII, mia\u0142 przypomnie\u0107, \u017ce Sob\u00f3r b\u0119dzie mia\u0142 charakter duszpasterski, za\u015b wszelkie projekty pot\u0119piaj\u0105ce wsp\u00f3\u0142czesne b\u0142\u0119dy zaprzecza\u0142yby intencjom papie\u017ca. Na koniec burzliwej dyskusji, w kt\u00f3rej wzi\u0119li udzia\u0142 m.in. Sekretarz Stanu kard. Amieto Cicognani, kardyna\u0142owie Alfredo Ottaviani, Giuseppe Picardo i Stefan Wyszy\u0144ski, abp Franjo \u015aeper z Zagrzebia i kard. Alfred Bengsh z Berlina Wschodniego, kard. Montini mia\u0142 powiedzie\u0107: „Wsz\u0119dzie komunistom daje si\u0119 odczu\u0107 pot\u0119pienie i dusi si\u0119 ich ekskomunikami – nigdzie nie patrzy si\u0119 na nich jak na zab\u0142\u0105kane owce. Do\u015bwiadczaj\u0105 naszej surowo\u015bci, a nie naszego mi\u0142osierdzia\u201d. Zarzucaj\u0105c „integrystom\u201d „manichejski zwyczaj pot\u0119piania en bloc\u201d przysz\u0142y Pawe\u0142 VI doda\u0142: „Potrzeba cierpliwo\u015bci, je\u015bli b\u0119dziemy wystarczaj\u0105co cierpliwi, to s\u0142uszno\u015b\u0107 naszej wiary zostanie potwierdzona: czas jest po naszej stronie, nasza wytrwa\u0142o\u015b\u0107 w znoszeniu prze\u015bladowa\u0144 zostanie wynagrodzona. Mo\u017ce Chrystus chcia\u0142, by\u015bmy nie\u015bli to \u015bwiadectwo d\u017awigaj\u0105c krzy\u017c\u201d[47].<\/p>\r\n\r\n

Bezpieczniacy kibicuj\u0105 libera\u0142om<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Jakkolwiek kwestia napi\u0119tnowania komunizmu przewija si\u0119 w dokumentach bezpieki bezustannie, to pocz\u0105wszy od analizy pierwszej sesji Soboru najwyra\u017aniej \u0142\u0105czy si\u0119 j\u0105 ze sporem teologicznym pomi\u0119dzy frakcj\u0105 „konserwatywn\u0105\u201d kard. Ottavianiego a „reformatorami\u201d kard. Bea. Potwierdza to chocia\u017cby opis walki obu frakcji o obsad\u0119 dziesi\u0119ciu komisji soborowych (ds. wiary i obyczaj\u00f3w, biskup\u00f3w, Ko\u015bcio\u0142\u00f3w wschodnich, sakrament\u00f3w, pos\u0142usze\u0144stwa duchowie\u0144stwa i wiernych, zakon\u00f3w, misji, liturgii, seminari\u00f3w, apostolstwa \u015bwieckich), w kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 uzyskali „libera\u0142owie\u201d. Lektura dokument\u00f3w pozwala stwierdzi\u0107, \u017ce obserwatorzy ze S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa trzymali w tej sprawie kciuki za „ojc\u00f3w znad Renu\u201d: „Ju\u017c pierwsze posiedzenie w sprawie wyboru tych komisji wykaza\u0142o, \u017ce w\u015br\u00f3d ojc\u00f3w Soboru istnieje powa\u017cna r\u00f3\u017cnica zda\u0144. Z jednej strony Kuria Rzymska i najwi\u0119ksza na Soborze grupa w\u0142oska domaga\u0142y si\u0119 udzia\u0142u w poszczeg\u00f3lnych komisjach 4-5 kandydat\u00f3w w\u0142oskich. Z drugiej strony – episkopat francuski, niemiecki, holenderski, jugos\u0142owia\u0144ski i austriacki domaga\u0142y si\u0119 umi\u0119dzynarodowienia sk\u0142adu komisji. W zasadzie sprawa wyboru komisji sta\u0142a si\u0119 tylko platform\u0105 i pretekstem do walki mi\u0119dzy dwiema podstawowymi tendencjami w Ko\u015bciele katolickim, kt\u00f3re – jak nale\u017cy przypuszcza\u0107 – stale si\u0119 b\u0119d\u0105 \u015bciera\u0107 na Soborze. Chodzi tu o konserwatywn\u0105 grup\u0119 kierowan\u0105 w Kurii przez kard. Ottavianiego i Spellmana na arenie mi\u0119dzynarodowej i grup\u0119 post\u0119pow\u0105 znajduj\u0105c\u0105 swych or\u0119downik\u00f3w szczeg\u00f3lnie w\u015br\u00f3d episkopatu francuskiego, holenderskiego, niemieckiego i cz\u0119\u015bci episkopatu w\u0142oskiego z kard. Montinim na czele. Pierwsza grupa tj. konserwatywna stara si\u0119, aby Sob\u00f3r wypowiedzia\u0142 si\u0119 m.in. za utrzymaniem scentralizowanej w\u0142adzy aparatu ko\u015bcielnego i ostrym pot\u0119pieniem wszelkiej wsp\u00f3\u0142pracy z krajami socjalistycznymi. Druga grupa, tzw. liberalna, d\u0105\u017cy do decentralizacji aparatu ko\u015bcielnego, umi\u0119dzynarodowienia go i przystosowania doktryny katolickiej do potrzeb wsp\u00f3\u0142czesnego \u017cycia i podj\u0119cia dalszych krok\u00f3w w kierunku zbli\u017cenia z innymi ko\u015bcio\u0142ami. Grupa ta nie neguje r\u00f3wnie\u017c mo\u017cliwo\u015bci ustanowienia pewnego modus vivendi z krajami socjalistycznymi, celem wzmocnienia pozycji ko\u015bcio\u0142a (tak w oryginale – przyp. S. C.<\/em>) w tych krajach. (\u2026) T\u0119 ostatni\u0105 grup\u0119 popiera Jan XXIII\u201d. I dalej: „Jak ju\u017c wspomniano. pierwszym zetkni\u0119ciem si\u0119 obydwu grup by\u0142a sprawa wyboru komisji. Komisje przygotowawcze Soboru, kt\u00f3re w wi\u0119kszo\u015bci sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z cz\u0142onk\u00f3w Kurii rzymskiej przygotowa\u0142y listy kandydat\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 automatycznie zatwierdzone przez ojc\u00f3w Soboru. Wobec jawnego oporu wi\u0119kszo\u015bci Soboru, kard. Lienart, jeden z aktywnych przedstawicieli grupy post\u0119powej, zaproponowa\u0142 od\u0142o\u017cenie g\u0142osowania na 3 dni (z 13 do 16 X br.), chc\u0105c tym umo\u017cliwi\u0107 swej grupie uzgodnienie innej listy kandydat\u00f3w. Zanosi\u0142o si\u0119 na to. \u017ce sprawa wyboru komisji mo\u017ce przeci\u0105gn\u0105\u0107 si\u0119 na d\u0142ugo, tym bardziej, \u017ce prawo kanoniczne przewiduje zasad\u0119 bezwzgl\u0119dnej wi\u0119kszo\u015bci w dw\u00f3ch pierwszych g\u0142osowaniach, a dopiero w trzecim g\u0142osowaniu wzgl\u0119dna wi\u0119kszo\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 uznana za wa\u017cn\u0105. Niespodziewanie kard. Ottaviani zaproponowa\u0142, aby Sob\u00f3r zadowoli\u0142 si\u0119 sk\u0142adem komisji, kt\u00f3ra wybrana zostanie zwyk\u0142\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 g\u0142os\u00f3w. Nale\u017cy przypuszcza\u0107, \u017ce propozycja Ottavianiego mia\u0142a na celu pozyskanie dla konserwatyst\u00f3w sympatii ksi\u0119\u017cy zaanga\u017cowanych, szczeg\u00f3lnie z kraj\u00f3w afroazjatyckich. Papie\u017c zaaprobowa\u0142 propozycj\u0119 Ottavianiego i 16 X odby\u0142o si\u0119 g\u0142osowanie. Wybory do komisji soborowych wykaza\u0142y, \u017ce zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 ojc\u00f3w Soboru jest przeciwko grupie konserwatywnej. Wprawdzie kard. Ottaviani rozmawia\u0142 przed g\u0142osowaniem z kierownictwem episkopatu francuskiego, holenderskiego i innych episkopat\u00f3w post\u0119powych, deklaruj\u0105c w imieniu Kurii szereg ust\u0119pstw w zakresie decentralizacji, aby w ten spos\u00f3b z\u0142agodzi\u0107 stanowisko nurtu liberalnego w dalszych obradach Soboru, jednak\u017ce episkopaty te uzna\u0142y ust\u0119pstwa za niewystarczaj\u0105ce\u201d[48].<\/p>\r\n\r\n

Istotnie, sp\u00f3r o obsad\u0119 komisji zako\u0144czy\u0142 si\u0119 pierwszym zwyci\u0119stwem tzw. przymierza europejskiego, bowiem ze 109 kandydat\u00f3w zg\u0142oszonych przez „libera\u0142\u00f3w\u201d do prac w komisjach wybranych zosta\u0142o 79. P\u00f3\u017aniej, kiedy Jan XXIII og\u0142osi\u0142 tak\u017ce swoich kandydat\u00f3w, przymierze zyska\u0142o kolejnych o\u015bmiu stronnik\u00f3w w komisjach [49]. Tym samym prace Soboru nabiera\u0142y tempa, ku uciesze zar\u00f3wno „ojc\u00f3w znad Renu\u201d, jak i bezpieczniak\u00f3w z Rakowieckiej. Ci ostatni zdobyli si\u0119 nawet na pewn\u0105 autorefleksj\u0119 przyznaj\u0105c, i\u017c od lat tkwili w b\u0142\u0119dnym mniemaniu, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 (tak w oryginale – przyp. S. C.<\/em>) – zw\u0142aszcza jego hierarchia – stanowi zwarty monolit, w kt\u00f3rym nie zachodz\u0105 \u017cadne pozytywne procesy [50]. Jeden z oficer\u00f3w MSW tak o tym pisa\u0142: „Zaskoczenie, jakim w du\u017cym stopniu sta\u0142 si\u0119 dla nas wst\u0119pny okres prac soborowych, spowodowane by\u0142o g\u0142\u00f3wnie daleko id\u0105c\u0105 nieznajomo\u015bci\u0105 przemian zachodz\u0105cych w Watykanie, brakiem g\u0142\u0119bszego rozeznania nowego uk\u0142adu si\u0142 w Kurii Rzymskiej oraz przesuni\u0119cia punkt\u00f3w ci\u0119\u017cko\u015bci katolicyzmu. W stosunku do ko\u015bcio\u0142a katolickiego (tak w oryginale – przyp. S. C.<\/em>) nadal tkwili\u015bmy, a cz\u0119sto wci\u0105\u017c jeszcze chyba tkwimy, w \u015bwiecie poj\u0119\u0107 sprzed lat co najmniej dziesi\u0119ciu, traktuj\u0105c polityk\u0119 ko\u015bcieln\u0105 statycznie, wed\u0142ug dawnych schemat\u00f3w i nie dostrzegaj\u0105c nowych element\u00f3w tej polityki. (\u2026) Sens obecnego Soboru polega w\u0142a\u015bnie na u\u015bwiadomieniu sobie przez ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, \u017ce mo\u017ce on odegra\u0107 rol\u0119 protagonisty we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie – o ile si\u0119 odpowiednio przestawi. I dlatego te\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 zdecydowany jest pogodzi\u0107 si\u0119 ze wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiatem, nie widzi go ju\u017c wy\u0142\u0105cznie w czarnych barwach, pr\u00f3buje zerwa\u0107 z katastroficzn\u0105 filozofi\u0105 wiecznego pot\u0119pienia, wysuwa has\u0142o walki o pok\u00f3j i popraw\u0119 sytuacji materialnej szerokich mas, akceptuje nowoczesn\u0105 technik\u0119, rozmy\u015bla nad kompromisem (jak najmniejszym kosztem osi\u0105gni\u0119tym) z innymi ko\u015bcio\u0142ami chrze\u015bcija\u0144skimi i w niekt\u00f3rych wypadkach zmienia sw\u00f3j j\u0119zyk\u201d[51]. W Warszawie dziwiono si\u0119, \u017ce grupa „reformator\u00f3w\u201d, kt\u00f3rej mo\u017cliwo\u015bci i wp\u0142yw\u00f3w dotychczas nie doceniano, dzi\u0119ki poparciu ze strony papie\u017ca szybko „przeistoczy\u0142a si\u0119 w zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107\u201d. Rola Jana XXIII w reorganizacji i przeorientowaniu prac soborowych by\u0142a stale podkre\u015blana przez komunist\u00f3w. Za szczeg\u00f3ln\u0105 zas\u0142ug\u0119 „dobrego papie\u017ca\u201d uznano to, i\u017c „dostrzeg\u0142 on, \u017ce nie mo\u017cna kontynuowa\u0107 dyskusji w oparciu o przygotowane przez cztery lata schematy, kt\u00f3re tak ze wzgl\u0119du na ilo\u015b\u0107 – ponad 60 – jak i ze wzgl\u0119du na tre\u015b\u0107 okaza\u0142y si\u0119 bezu\u017cyteczne [52].<\/p>\r\n\r\n

\u00c5\u00b9li „integry\u015bci\u201d<\/strong><\/p>\r\n\r\n

W MSW przypominano jednak\u017ce, \u017ce mimo zdecydowania „reformator\u00f3w\u201d grupa kard. Ottavianiego „nie sk\u0142ada broni\u201d. „Ona to rozpowszechnia powiedzenie Piusa IX, papie\u017ca I Soboru Watyka\u0144skiego, \u017ce ka\u017cdy sob\u00f3r powszechny przechodzi trzy fazy. W pierwszej diabe\u0142 usi\u0142uje wszystko przewr\u00f3ci\u0107, w drugiej ludzkie rozumy wszystko zaciemniaj\u0105, w trzeciej wreszcie Duch \u015awi\u0119ty wszystko wyja\u015bnia. Nie pr\u00f3buj\u0105c ukry\u0107, \u017ce obecnie na Soborze diabe\u0142 psuje szyki, konserwaty\u015bci jasno daj\u0105 do zrozumienia, \u017ce Sob\u00f3r, kt\u00f3ry powinien prze\u017cy\u0107 Jana XXIII, dopiero w\u00f3wczas b\u0119dzie o\u015bwiecony przez Ducha \u015awi\u0119tego. Dlatego te\u017c g\u0142\u00f3wnym zadaniem tej grupy jest przeci\u0105ganie Soboru w czasie i odk\u0142adanie najwa\u017cniejszych zagadnie\u0144 na p\u00f3\u017aniejszy termin [53]. Jednak z drugiej strony, komuni\u015bci pocieszali si\u0119 tym. \u017ce nowe pr\u0105dy w Ko\u015bciele s\u0105 tak silne, \u017ce ani d\u0142uga, dziewi\u0119ciomiesi\u0119czna przerwa pomi\u0119dzy pierwsz\u0105 a drug\u0105 sesj\u0105 Soboru, ani nawet „\u015bmier\u0107 papie\u017ca i ewentualny bardziej konserwatywny jego nast\u0119pca, nie b\u0119d\u0105 w stanie zahamowa\u0107 tych pr\u0105d\u00f3w\u201d[54]. „Nie bez wp\u0142ywu na stanowisko prawicy – czytamy w notatce SB – pozostaje stan zdrowia papie\u017ca; prawica s\u0105dzi, \u017ce w wypadku \u015bmierci Jana XXIII uda jej si\u0119 przeforsowa\u0107 bardziej integrystycznego kandydata\u201d[55]. Z pewn\u0105 ironi\u0105 pisano o rozpaczliwych koncepcjach „integryst\u00f3w\u201d licz\u0105cych na to, \u017ce na drug\u0105 sesj\u0119 Soboru (wznowienie obrad planowano na dzie\u0144 8 wrze\u015bnia 1963 r., cho\u0107 nast\u0105pi\u0142o to w dniu 29 wrze\u015bnia 1963 r.) wielu biskup\u00f3w z Afryki i Azji, stanowi\u0105cych „podatny grunt dla dzia\u0142alno\u015bci aktywu francuskiego, holenderskiego i niemieckiego\u201d nie przyb\u0119dzie „ze wzgl\u0119d\u00f3w finansowych\u201d[56].<\/p>\r\n\r\n

Komuni\u015bci skrz\u0119tnie pi\u0119tnowali r\u00f3wnie\u017c wszelkie „antyekumeniczne wybryki\u201d grupy „integrystycznej\u201d staj\u0105c w ten spos\u00f3b po stronie rzecznik\u00f3w „zjednoczenia chrze\u015bcijan\u201d. „Jest rzecz\u0105 znamienn\u0105, \u017ce integry\u015bci watyka\u0144scy nie mog\u0105c przeforsowa\u0107 swych koncepcji na Soborze, zaczynaj\u0105 rozwija\u0107 propagand\u0119 antyzjednoczeniow\u0105 w\u015br\u00f3d duchowie\u0144stwa w Rzymie. Propaganda ta koncentruje si\u0119 wok\u00f3\u0142 dw\u00f3ch element\u00f3w: a) nie nale\u017cy dopuszcza\u0107 obserwator\u00f3w z innych wyzna\u0144 do udzia\u0142u w nast\u0119pnej sesji Soboru; b) wiara katolicka jest zagro\u017cona, gdy\u017c nie chc\u0105c ura\u017ca\u0107 obserwator\u00f3w rezygnuje si\u0119 z szeregu osi\u0105gni\u0119\u0107 nauki katolickiej\u201d[57]. Komunistom o wiele bli\u017csza by\u0142a retoryka kard. Bea, kt\u00f3ry mia\u0142 kiedy\u015b wyrazi\u0107 pogl\u0105d, \u017ce „rozpocz\u0119ty Soborem Trydenckim okres kontrreformacji przeszed\u0142 ju\u017c do przesz\u0142o\u015bci, przez co stwarza si\u0119 wyj\u0105tkowa okazja do wzajemnego zrozumienia i porozumienia pomi\u0119dzy religiami\u201d[58]. Z nieskrywanym uznaniem oficerowie SB wyra\u017cali si\u0119 te\u017c o zaproszonych na Sob\u00f3r blisko 40 obserwatorach – przedstawicielach innych wyzna\u0144, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 by\u0142a \u017cywotnie zainteresowana spraw\u0105 reformy liturgii rzymskiej [59]. W tym kontek\u015bcie poddano krytyce m.in. wyst\u0105pienia kard. Ottavianiego, kt\u00f3ry w trakcie dyskusji nad schematem o \u017ar\u00f3d\u0142ach Objawienia „si\u0119gn\u0105\u0142 do zarzuconego od kilku lat repertuaru okre\u015ble\u0144 takich jak odszczepie\u0144cy i heretycy\u201d[60]. Innym razem z kolei, w dniu 20 listopada 1962 r. ukrai\u0144scy biskupi uniccy (przebywaj\u0105cy na wygnaniu) opublikowali manifest atakuj\u0105cy obserwator\u00f3w Cerkwi prawos\u0142awnej, jako wys\u0142annik\u00f3w w\u0142adz sowieckich. Ku uciesze komunist\u00f3w Jan XXIII zdezawuowa\u0142 jego tre\u015b\u0107, za\u015b kard. Bea. kieruj\u0105cy Sekretariatem ds. Jedno\u015bci Chrze\u015bcijan, z\u0142o\u017cy\u0142 na r\u0119ce obserwator\u00f3w prawos\u0142awnych i Patriarchatu Moskiewskiego wyrazy ubolewania za „godny po\u017ca\u0142owania wypadek\u201d[61].<\/p>\r\n\r\n

Ostro\u017cno\u015b\u0107, z jak\u0105 komuni\u015bci analizowali pierwsz\u0105 sesj\u0119 Soboru, pozwala\u0142a im te\u017c dostrzec pewne „p\u0119kni\u0119cia\u201d w obu frakcjach ko\u015bcielnej barykady – „liberalnej\u201d i „integrystycznej\u201d. W przypadku „libera\u0142\u00f3w\u201d ch\u0119tnie powo\u0142ywano si\u0119 na stanowisko kard. Montiniego, kt\u00f3ry cho\u0107 przyznawa\u0142, \u017ce jego frakcja stanowi soborow\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 (liczebno\u015b\u0107 tej grupy oceniano na ok. 1400 ojc\u00f3w), to jest ona niejednolita. „Wystarczy powiedzie\u0107 – czytamy w notatce MSW – \u017ce do reformator\u00f3w zalicza si\u0119 r\u00f3wnie\u017c znany sk\u0105din\u0105d ze swych ultrakonserwatywnych przekona\u0144 ameryka\u0144ski kardyna\u0142 Spellman[62]. Przyk\u0142ad jego wskazuje jak ostro\u017cnie nale\u017cy ocenia\u0107 post\u0119powo\u015b\u0107 ojc\u00f3w Soboru. Ot\u00f3\u017c kard. Spellman domaga si\u0119 decentralizacji Kurii, wprowadzenia j\u0119zyk\u00f3w narodowych do liturgii oraz opowiada si\u0119 za wsp\u00f3\u0142prac\u0105 z protestantami\u201d[63]. „Obiektywnie – kontynuuje anonimowy oficer MSW – pozytywn\u0105 stron\u0105 dzia\u0142alno\u015bci reformator\u00f3w jest to, \u017ce opowiadaj\u0105 si\u0119 za przystosowaniem ko\u015bcio\u0142a (tak w oryginale – przyp. S. C.<\/em>) katolickiego do wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata, uwa\u017caj\u0105c, \u017ce. jak stwierdzi\u0142 holenderski kardyna\u0142 Alfrink – „Ko\u015bci\u00f3\u0142 powinien by\u0107 mniej wojuj\u0105cy, a bardziej mi\u0142uj\u0105cy\u201d. Praktyczn\u0105 konsekwencj\u0105 takiej postawy by\u0142o nie tylko uchwalenie pokojowego apelu, lecz r\u00f3wnie\u017c skuteczne zablokowanie tych propozycji, kt\u00f3re zmierza\u0142y do wydania przez ko\u015bci\u00f3\u0142 wojny „materializmowi i ateizmowi\u201d, tj. krajom obozu socjalistycznego\u201d[64]. W nieco inny spos\u00f3b charakteryzowano „integryst\u00f3w\u201d: „Skrzyd\u0142o konserwatywne jest mniej liczne, lecz za to o wiele bardziej jednolite w swym post\u0119powaniu. Stoi ono na stanowisku, \u017ce tradycyjna si\u0142a ko\u015bcio\u0142a (tak w oryginale – przyp. S. C.<\/em>) polega\u0142a zawsze na zwarto\u015bci i silnej w\u0142adzy reprezentowanej przez papie\u017ca i jego organ wykonawczy – Kuri\u0119 Rzymsk\u0105. Konserwaty\u015bci s\u0105 zdecydowanie przeciwni jakimkolwiek reformom, zmierzaj\u0105cym do zmiany obecnego systemu organizacyjnego ko\u015bcio\u0142a katolickiego, uwa\u017caj\u0105c, \u017ce wszelkie zmiany rozbij\u0105 jedno\u015b\u0107. S\u0105 oni te\u017c przeciwni dialogowi z wyznaniami niekatolickimi, nie znaczy to. \u017ce s\u0105 oni przeciwni zjednoczeniu wyzna\u0144 w og\u00f3le, lecz zjednoczenie to traktuj\u0105 jako wch\u0142oni\u0119cie tych wyzna\u0144 przez katolicyzm, bez jakichkolwiek ust\u0119pstw ze strony tego ostatniego. We wszystkich wyst\u0105pieniach przedstawicieli konserwatyst\u00f3w przebija obawa przed os\u0142abieniem jedno\u015bci katolicyzmu w drodze reform. Jeden z bliskich wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w przyw\u00f3dcy konserwatyst\u00f3w kard. Ottavianiego, oceniaj\u0105c dotychczasowy przebieg Soboru stwierdzi\u0142 m. in.: „Jedno\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a by\u0142a zawsze podstawowym warunkiem powodzenia w walce z wrogiem. Jedno\u015b\u0107 ta jest jeszcze bardziej potrzebna dzi\u015b, w obliczu rosn\u0105cej si\u0142y pr\u0105d\u00f3w materialistycznych i ateistycznych. W tym sensie Sob\u00f3r rozczarowa\u0142, Ojcowie Soboru postawili na pierwszym miejscu swe lokalne, partykularne interesy. Wysun\u0119li problem decentralizacji, podczas gdy ko\u015bcio\u0142owi potrzebny jest centralizm, aby m\u00f3c si\u0119 skutecznie przeciwstawi\u0107 marksizmowi. Co gorsza, pojawiaj\u0105 si\u0119 tendencje ugodowo\u015bci w stosunku do si\u0142 wrogich ko\u015bcio\u0142owi. Ta alarmuj\u0105ca sytuacja, podminowuj\u0105ca ko\u015bci\u00f3\u0142 od wewn\u0105trz, musi si\u0119 spotka\u0107 z nale\u017cytym odporem ze strony tych, kt\u00f3rym le\u017cy na sercu dobro ko\u015bcio\u0142a\u201d[65].<\/p>\r\n\r\n

W narastaj\u0105cym napi\u0119ciu pomi\u0119dzy „libera\u0142ami\u201d i „integrystami\u201d komuni\u015bci dostrzegali ju\u017c zapowied\u017a przysz\u0142ej walki o tron papieski. Z informacji uzyskanych w tym czasie przez wywiad wynika\u0142o, i\u017c do przej\u0119cia schedy po Janie XXIII szykowali si\u0119 g\u0142\u00f3wnie „libera\u0142owie\u201d z kard. Giovannim Battist\u0105 Montinim na czele. „Jest rzecz\u0105 charakterystyczn\u0105, \u017ce wed\u0142ug uzyskanych informacji kard. Montini i jego grupa zaczynaj\u0105 ju\u017c przygotowywa\u0107 si\u0119 do ewentualnej walki o tron papieski na wypadek zgonu Jana XXIII. Zdaj\u0105c sobie spraw\u0119 z niech\u0119tnego stosunku Kurii do obecnego papie\u017ca, kard. Montini jako zr\u0119czny dyplomata pragnie zneutralizowa\u0107 Kuri\u0119 i ostatnio coraz cz\u0119\u015bciej krytycznie ocenia postaw\u0119 Jana XXIII. Krytyka ta idzie w kierunku twierdzenia, \u017ce w sprawach natury politycznej nale\u017cy dzia\u0142a\u0107 z wi\u0119kszym umiarem i bardziej ostro\u017cnie ni\u017c Jan XXIII. Wed\u0142ug Montiniego, Jan XXIII sam chcia\u0142by wszystko zrobi\u0107 jeszcze za swego \u017cycia i st\u0105d po\u015bpiech, kt\u00f3ry mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 szkodliwy dla interes\u00f3w ko\u015bcio\u0142a (tak w oryginale – przyp. S. C.<\/em>). W ko\u0142ach zbli\u017conych do Watykanu panuje przekonanie, \u017ce cechuj\u0105ca kard. Montiniego trafna ocena sytuacji ka\u017ce przypuszcza\u0107, \u017ce przy pewnych koncesjach na rzecz Kurii, kontynuowa\u0142by on lini\u0119 obecnego papie\u017ca\u201d[66].<\/p>\r\n\r\n

Profil Prymasa<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Z oczywistych wzgl\u0119d\u00f3w komunist\u00f3w interesowa\u0142a tak\u017ce postawa polskich biskup\u00f3w na Soborze Watyka\u0144skim II. W pierwszej sesji uczestniczy\u0142o \u0142\u0105cznie 26 polskich hierarch\u00f3w, kt\u00f3rym przewodzi\u0142 kard. Stefan Wyszy\u0144ski. Uwaga wywiadu PRL koncentrowa\u0142a si\u0119 w zasadzie na Prymasie Polski. Interesowano si\u0119 jego relacjami z papie\u017cem, Kuri\u0105 Rzymsk\u0105 i obydwoma skrzyd\u0142ami soborowej barykady. O dziwo, nakre\u015blony przez bezpiek\u0119 jeszcze przed Vaticanum II portret Wyszy\u0144skiego kaza\u0142 przypuszcza\u0107, \u017ce polski kardyna\u0142 b\u0119dzie raczej sprzyja\u0142 grupie reformatorskiej. T\u0142umaczono to przede wszystkim opini\u0105 panuj\u0105c\u0105 w zachodnich kr\u0119gach ko\u015bcielnych, \u017ce polski Prymas jest „elastyczny politycznie\u201d, daleko mu do niez\u0142omno\u015bci chocia\u017cby kard. Mindszentego, no i \u0142\u0105cz\u0105 go wi\u0119zi przyja\u017ani z Janem XXIII. Z takim nastawieniem mieli wita\u0107 Wyszy\u0144skiego przedstawiciele post\u0119powych episkopat\u00f3w z Holandii, Francji, Niemiec i Skandynawii. Jednak z drugiej strony, ju\u017c przed Soborem, pojawia\u0142y si\u0119 na Zachodzie g\u0142osy, \u017ce kard. Wyszy\u0144ski jest „dogmatycznym konserwatyst\u0105\u201d. Wskazywano przyk\u0142adowo na postaw\u0119 Prymasa w trakcie obrad Centralnej Komisji Przygotowawczej Soboru w lutym i marcu 1962 r., kiedy to polski hierarcha bohatersko wspiera\u0142 „integrystyczne zap\u0119dy\u201d kard. Ottavianiego [67]. W\u00f3wczas po raz pierwszy mia\u0142y si\u0119 pojawi\u0107 niezwykle krytyczne opinie na temat Prymasa Polski ze strony niekt\u00f3rych biskup\u00f3w francuskich (zw\u0142aszcza arcybiskupa Pary\u017ca kard. Feltina), holenderskich (arcybiskupa Utrechtu kard. Alfrinka), austriackich (arcybiskupa Wiednia kard. Koniga). Ten ostatni przeprowadzi\u0142 nawet „przyjacielsk\u0105\u201d rozmow\u0119 z Wyszy\u0144skim, kt\u00f3ra mia\u0142a go sk\u0142oni\u0107 do zmiany stanowiska. Jednak Prymas nie uleg\u0142 tej presji [68]. Ju\u017c w trakcie Soboru bardzo wyra\u017anie mia\u0142 zwalcza\u0107 polskiego Prymasa kard. Bea, kt\u00f3ry nie znosz\u0105c kard. Ottavianiego i tzw. watyka\u0144skiego Pentagonu (Ottaviani Pizzardo-Canali-Micar-Mimmi), rozci\u0105ga\u0142 swoj\u0105 niech\u0119\u0107 r\u00f3wnie\u017c na wszystkich sojusznik\u00f3w prefekta \u015awi\u0119tego Officjum [69]. Z czasem libera\u0142owie zacz\u0119li podwa\u017ca\u0107 tak\u017ce przyja\u017a\u0144 kard. Wyszy\u0144skiego z Janem XXIII argumentuj\u0105c to tym, \u017ce przecie\u017c w gruncie rzeczy polski Prymas kontestuje duch aggiornamento, a wspiera wysi\u0142ki „Pentagonu\u201d. By\u0107 mo\u017ce jest w tym odrobina prawdy. Jak\u0105\u015b odpowied\u017a w tej kwestii daje nam notatka agenturalna SB z 1970 r., kt\u00f3ra m\u00f3wi o oporach Prymasa wzgl\u0119dem zapowiedzianego przez Paw\u0142a VI procesu beatyfikacyjnego Jana XXIII. „Wyszy\u0144ski jest zdania – czytamy – \u017ce nie nale\u017cy anga\u017cowa\u0107 si\u0119 w proces beatyfikacyjny Sapiehy, podobnie jak w proces dotycz\u0105cy Jana XXIII zapowiedziany przez Paw\u0142a VI. Wyszy\u0144ski stwierdza, \u017ce jest absolutnie zaskoczony procesem Jana XXIII, natomiast w pe\u0142ni popiera beatyfikacj\u0119 Piusa XII, kt\u00f3rego ocenia jako cz\u0142owieka wielkiej klasy i wielkiego umys\u0142u\u201d [70].<\/p>\r\n\r\n

Komuni\u015bci wskazywali na kilka obszar\u00f3w, kt\u00f3re zbli\u017ca\u0142y kard. Wyszy\u0144skiego do „konserwatyst\u00f3w\u201d. Przede wszystkim, dla wi\u0119kszo\u015bci „integryst\u00f3w\u201d Prymas Polski by\u0142 „m\u0119czennikiem\u201d, „niez\u0142omnym ksi\u0119ciem Ko\u015bcio\u0142a\u201d oraz „jedynym reprezentantem Ko\u015bcio\u0142a milczenia\u201d[71]. Ju\u017c w trakcie pierwszej sesji kard. Wyszy\u0144ski da\u0142 si\u0119 te\u017c pozna\u0107 jako krytyk obserwator\u00f3w z ramienia Cerkwi prawos\u0142awnej, czym narazi\u0142 si\u0119 libera\u0142om. Swego czasu mia\u0142 nawet uchyli\u0107 si\u0119 od zaplanowanego spotkania z Rosjanami. Szczeg\u00f3lnie bolesne dla komunist\u00f3w by\u0142o wyznanie Prymasa Polski wyra\u017cone w Sekretariacie Stanu Stolicy Apostolskiej. Mia\u0142 w\u00f3wczas stwierdzi\u0107, \u017ce obserwatorzy prawos\u0142awni to „agenci Moskwy\u201d[72]. Jednak jak si\u0119 okazuje, nie tylko antykomunizm \u0142\u0105czy\u0142 prymasa Wyszy\u0144skiego z „grup\u0105\u201d kard. Ottavianiego. Polski kardyna\u0142 podziela\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 zachowawczych pogl\u0105d\u00f3w prefekta \u015awi\u0119tego Oficjum, nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c tak „dyskusyjnych\u201d kwestii jak maryjno\u015b\u0107, hierarchiczny ustr\u00f3j Ko\u015bcio\u0142a, dialog mi\u0119dzyreligijny, wolno\u015b\u0107 religijna czy reforma liturgii. Za trafne w tym kontek\u015bcie uzna\u0107 nale\u017cy stwierdzenie abp. Boles\u0142awa Kominka, kt\u00f3rego zdaniem stanowisko zaj\u0119te przez kard. Wyszy\u0144skiego ju\u017c na pocz\u0105tku Soboru jest „ze wszech miar s\u0142uszne, gdy\u017c zbytni liberalizm w sprawach wewn\u0105trzko\u015bcielnych m\u00f3g\u0142by spowodowa\u0107 dezorganizacj\u0119 i w ko\u0144cowym efekcie rozpad Ko\u015bcio\u0142a katolickiego\u201d[73]. W imieniu polskiego episkopatu abp Kominek stan\u0105\u0142 tak\u017ce w obronie \u0142aci\u0144sko\u015bci katolickiej liturgii, w kt\u00f3rej upatrywa\u0142 przede wszystkim „podstaw\u0119 rzymsko-\u0142aci\u0144sko-zachodnioeuropejskiej\u201d kultury. „Szerokie wprowadzenie j\u0119zyka polskiego do liturgii – m\u00f3wi\u0142 Kominek – postawi\u0142oby Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w Polsce na jednej p\u0142aszczy\u017anie z ko\u015bcio\u0142em narodowym\u201d. R\u00f3wnie\u017c brewiarz nie powinien zosta\u0107 zreformowany, bowiem, jak m\u00f3wi\u0142 polski arcybiskup, „wobec sta\u0142ego nacisku ideologii komunistycznej ksi\u0119\u017ca winni wzmacnia\u0107 si\u0119 osobist\u0105 modlitw\u0105\u201d[74]. Obrona stanowiska Prymasa przez Boles\u0142awa Kominka by\u0142a dla w\u0142adz PRL niepokoj\u0105cym sygna\u0142em, bowiem w Warszawie wci\u0105\u017c liczono na pojawienie si\u0119 r\u00f3\u017cnic pomi\u0119dzy polskimi ojcami Soboru. Nie znaczy to, \u017ce PRL-owscy wywiadowcy nie odnotowali niesnasek w\u015br\u00f3d polskich biskup\u00f3w. W listopadzie 1963 r. z satysfakcj\u0105 pisano o pretensjach arcybiskupa pozna\u0144skiego Antoniego Baraniaka do kard. Wyszy\u0144skiego, kt\u00f3ry mia\u0142 rzekomo w Sekretariacie Stanu utr\u0105ci\u0107 przygotowywan\u0105 dla niego nominacj\u0119 kardynalsk\u0105. „Ile w tym prawdy – trudno powiedzie\u0107, wydaje si\u0119 jednak, \u017ce na kapelusz kardynalski Baraniak nie mo\u017ce obecnie liczy\u0107. Jak powiedzia\u0142 Klepacz, Baraniak jest chory, zamkn\u0105\u0142 si\u0119 w sobie i nawet na og\u00f3lnych zebraniach wszystkich biskup\u00f3w polskich nie zabiera g\u0142osu\u201d – pisali oficerowie SB [75]. R\u00f3wnie\u017c z samodzielno\u015bci\u0105 sufragana krakowskiego bp. Karola Wojty\u0142y wi\u0105zano nadzieje w resorcie na jaki\u015b otwarty konflikt z Prymasem Polski. „Jak ju\u017c wspomnia\u0142em – pisa\u0142 anonimowy wsp\u00f3\u0142pracownik Departamentu IV MSW – w pocz\u0105tkowym okresie (Soboru) panowa\u0142 w\u015br\u00f3d biskup\u00f3w polskich nader surowy re\u017cim. Jedynym, kt\u00f3ry wa\u017cy\u0142 si\u0119 otwarcie oponowa\u0107 Wyszy\u0144skiemu by\u0142 biskup krakowski Wojty\u0142a. Z biegiem czasu nast\u0119powa\u0142o jednak wyzwalanie si\u0119 spod dominacji Wyszy\u0144skiego. kt\u00f3rego autorytet w obliczu 2,5 tysi\u0105ca ojc\u00f3w Soboru nie by\u0142 ju\u017c tak przyt\u0142aczaj\u0105cy. Znalaz\u0142o to wyraz przede wszystkim w coraz \u017cywszych, bardziej samodzielnych kontaktach podejmowanych przez poszczeg\u00f3lnych biskup\u00f3w polskich. Kontakty te by\u0142y wielokierunkowe, cz\u0119sto uzale\u017cnione od znajomo\u015bci j\u0119zyk\u00f3w obcych (nie wszyscy biskupi afryka\u0144scy np. m\u00f3wi\u0105 po w\u0142osku, \u0142acina za\u015b nie nadaje si\u0119 do bardziej \u015bwieckiej rozmowy). Niezale\u017cnie od grupowych spotka\u0144 z przedstawicielami episkopat\u00f3w Brazylii czy Francji oraz grup\u0105 biskup\u00f3w polskiego pochodzenia z kraj\u00f3w obu Ameryk oraz Afryki (zawsze z udzia\u0142em Wyszy\u0144skiego), poszczeg\u00f3lni biskupi kontaktowali si\u0119 na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 zw\u0142aszcza z przedstawicielami episkopatu francuskiego, po\u0142udniowo-ameryka\u0144skiego i afryka\u0144skiego. To usamodzielnienie si\u0119 biskup\u00f3w polskich, zw\u0142aszcza m\u0142odszych, mo\u017ce spowodowa\u0107 w przysz\u0142o\u015bci zmian\u0119 ich stosunku do Wyszy\u0144skiego i zmniejszenie dotychczasowej uleg\u0142o\u015bci\u201d[76].<\/p>\r\n\r\n

Bezpieczniacka troska o mariologi\u0119 <\/strong><\/p>\r\n\r\n

Powodem krytyki Prymasa – zar\u00f3wno ze strony libera\u0142\u00f3w, jak i komunist\u00f3w – by\u0142a r\u00f3wnie\u017c jego formacja maryjna, kt\u00f3ra z kolei wr\u0119cz imponowa\u0142a kard. Ottavianiemu. W Warszawie z przera\u017ceniem odebrano informacj\u0119, i\u017c Wyszy\u0144ski, wspierany przez cz\u0119\u015b\u0107 kurialist\u00f3w i biskup\u00f3w po\u0142udniowo-ameryka\u0144skich, jest wsp\u00f3\u0142autorem wniosku o og\u0142oszenie nowego dogmatu maryjnego – o wsp\u00f3\u0142odkupicielstwie i wszechpo\u015brednictwie Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Bezpieka w karykaturalnej formie przedstawia\u0142a maryjno\u015b\u0107 Prymasa i polskiego Ko\u015bcio\u0142a. Nawet w swoich wewn\u0119trznych analizach rozpisywa\u0142a si\u0119 o ch\u0119ci „deifikacji Marii, zr\u00f3wnania jej z bogiem-ojcem, co w konsekwencji prowadzi\u0142oby do nowego uk\u0142adu tr\u00f3jcy: ojciec-matka-syn, z wyeliminowaniem ducha \u015bwi\u0119tego, a w praktyce ko\u015bcielnej niekt\u00f3rych kraj\u00f3w do pe\u0142nej matriarchalizacji dogmatyki katolickiej. (\u2026) Jest to typowy wyraz katolicyzmu matriarchalnego, najbardziej zacofanego, kt\u00f3ry wyst\u0119puje dzi\u015b ju\u017c tylko na obszarach prymitywnej religijno\u015bci (tzw. religijno\u015bci uczuciowej, a nie rozumowej), jak Polska, po\u0142udniowa Hiszpania (bez Katalonii, Asturii i Kraju Bask\u00f3w), po\u0142udniowe W\u0142ochy wraz z Sardyni\u0105 oraz kraje Ameryki \u0141aci\u0144skiej\u201d (zachowano oryginaln\u0105 pisowni\u0119 – przyp. S. C.<\/em>)[77].
\r\n Ku uciesze komunist\u00f3w przeciwko wnioskowi maryjnemu Wyszy\u0144skiego wyst\u0105pili \u015bwiatli hierarchowie z kraj\u00f3w zachodnich: „Charakterystyczne, \u017ce przeciw tym wnioskom dogmatycznym wyst\u0119puje nie tylko episkopat kraj\u00f3w wielowyznaniowych Europy zachodniej, gdzie uchwalenie nowych dogmat\u00f3w maryjnych oznacza\u0142oby dalsze pog\u0142\u0119bienie przepa\u015bci mi\u0119dzy katolicyzmem i protestantyzmem, na co hierarchia ko\u015bcielna nie mo\u017ce sobie pozwoli\u0107 cho\u0107by ze wzgl\u0119d\u00f3w czysto praktycznych (exemplum) konieczno\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142pracy w ramach wsp\u00f3lnej dla ca\u0142ej bur\u017cuazji zachodnioniemieckiej, mi\u0119dzykonfesyjnej partii politycznej CDU), ale tak\u017ce – cho\u0107 ze zgo\u0142a innych powod\u00f3w – episkopat afryka\u0144ski i bliskowschodni. W tym wypadku chodzi o silnie zislamizowan\u0105 lub nadal animistyczn\u0105 mentalno\u015b\u0107 miejscowej ludno\u015bci katolickiej, dla kt\u00f3rej nie do pomy\u015blenia jest r\u00f3wnouprawnienie kultowe (a nawet wywy\u017cszenie) postaci kobiecej\u201d[78].<\/p>\r\n\r\n

Resortowi specjali\u015bci od Ko\u015bcio\u0142a katolickiego nie zamierzali biernie przygl\u0105da\u0107 si\u0119 akcji konserwatywnych ojc\u00f3w Soboru. W celu utr\u0105cenia tej inicjatywy Zenon Kliszko razem z bezpiek\u0105 i wywiadem uknuli nawet prowokacj\u0119, o kt\u00f3rej warto w tym miejscu wspomnie\u0107, mimo. \u017ce jej realizacja przypad\u0142a na drug\u0105 i trzeci\u0105 sesj\u0119 Vaticanum II<\/em>. Ukazuje ona zar\u00f3wno spos\u00f3b dzia\u0142ania w\u0142adz PZPR i bezpieki, jak i charakter ingerowania w kszta\u0142t Soboru z wykorzystaniem tendencji liberalnych w\u015br\u00f3d cz\u0119\u015bci ojc\u00f3w soborowych [79]. Akcja SB polega\u0142a na przygotowaniu obszernego memoria\u0142u teologicznego, opracowanego w kilku j\u0119zykach (\u0142aci\u0144skim, francuskim i w\u0142oskim), adresowanego do Paw\u0142a VI, wszystkich dykasterii watyka\u0144skich i ojc\u00f3w soborowych, w kt\u00f3rym wskazano by na „wynaturzenia w propagowaniu i realizacji\u201d kultu maryjnego przez kard. Wyszy\u0144skiego. Po przes\u0142aniu tekstu adresatom, wywiad PRL mia\u0142 spowodowa\u0107 kontrolowany przeciek do prasy zagranicznej, a p\u00f3\u017aniej propagowa\u0107 w Polsce echa entuzjastycznego przyj\u0119cia memoria\u0142u na Zachodzie [80]. W celu realizacji tak misternego planu wytypowano dziesi\u0119ciu ksi\u0119\u017cy – agent\u00f3w SB o pseudonimach; „J\u00f3zef\u201d (filozof). „Kwieci\u0144ski\u201d (kanonista). „X-l\u201d (kanonista). „Jackowski\u201d (jezuita, mariolog), „W\u0142odek\u201d (biblista), „Stolarski\u201d (biblista), „Oskar\u201d (biblista). „ks. S\u201d (teolog i filozof), „Ostro\u017cny\u201d (teolog) i „Lucjan\u201d (kanonista). „Wytypowani tajni wsp\u00f3\u0142pracownicy – czytamy w notatce Departamentu IV MSW z 24 pa\u017adziernika 1963 r. – rekrutuj\u0105 si\u0119 przede wszystkim spo\u015br\u00f3d profesury. Wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 z aparatem bezpiecze\u0144stwa i mo\u017cna polega\u0107 na ich dyskrecji. Praca zbiorcza powierzona zostanie temu tajnemu wsp\u00f3\u0142pracownikowi, kt\u00f3ry najlepiej opracuje zlecony mu wycinek dokumentu\u201d[81]. Jak si\u0119 wydaje, jednym z g\u0142\u00f3wnych autor\u00f3w memoria\u0142u by\u0142 tajny wsp\u00f3\u0142pracownik (TW) ps. „Stolarski\u201d – kap\u0142an diecezji warszawskiej i biblista. Warto przytoczy\u0107 fragment notatki z rozmowy z TW „Stolarski\u201d z 28 pa\u017adziernika 1963 r.; „W dniu dzisiejszym odby\u0142em spotkanie z TW „Stolarski\u201d, na kt\u00f3rym postawi\u0142em przed nim zadanie opracowania wynaturze\u0144 niezgodno\u015bci dogmatycznych wyst\u0119puj\u0105cych w realizowanym przez Wyszy\u0144skiego kulcie Marii. „Stolarski\u201d podj\u0105\u0142 si\u0119 tego zadania. Stwierdzi\u0142 jednak, \u017ce tego rodzaju opracowanie musi by\u0107 oparte o autentyczne teksty. W zwi\u0105zku z tym zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 z pro\u015bb\u0105 o dostarczenie mu listu Wyszy\u0144skiego wydanego w 1958 lub 1959 r., adresowanego do duchowie\u0144stwa nt. maryjnego charakteru 1000-lecia. List ten czytany by\u0142 na konferencjach dekanalnych i spotka\u0142 si\u0119 z ostr\u0105 krytyk\u0105 ksi\u0119\u017cy. Jak s\u0142ysza\u0142 (nie przypomina sobie kogo), list ten jezuici przes\u0142ali do Rzymu. Ks. Zieja, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c skrytykowa\u0142 ten list wobec Wyszy\u0144skiego, odszed\u0142 p\u00f3\u017aniej z diecezji warszawskiej poniewa\u017c Wyszy\u0144ski nie przyj\u0105\u0142 jego krytyki. Wspomniany list liczy 12 lub 16 stron. Na moje sugestie, aby „Stolarski\u201d si\u0119gn\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c do praktyki kultu maryjnego, stwierdzi\u0142 on, \u017ce to nie mo\u017ce stanowi\u0107 zarzutu. Rzym wg niego mo\u017ce ustosunkowa\u0107 si\u0119 i wyda\u0107 wnioski jedynie do b\u0142\u0119d\u00f3w dogmatycznych. Natomiast praktyki dewocyjne traktuje jako osobist\u0105, wewn\u0119trzn\u0105 spraw\u0119 cz\u0142owieka. St\u0105d jedynie autentyczne teksty mog\u0105 by\u0107 brane w rachub\u0119 do tego rodzaju opracowa\u0144. Na marginesie tej sprawy nadmieni\u0142, \u017ce wobec prawdopodobie\u0144stwa w\u0142\u0105czenia schematu o Marii do schematu o Ko\u015bciele (w czasie Soboru – przyp. S. C.<\/em>) (wypowiedzia\u0142 si\u0119 na ten temat papie\u017c na soborze) przedsi\u0119wzi\u0119cie, kt\u00f3re si\u0119 planuje nale\u017cy uwa\u017ca\u0107 za sp\u00f3\u017anione. Wyszy\u0144ski wg niego b\u0119dzie musia\u0142 zmieni\u0107 front w sprawie mariologii, bowiem w Watykanie istniej\u0105 tendencje do ustawienia (Maryi – przyp. S. C.<\/em>) w gronie \u015bwi\u0119tych, w tym stanie rzeczy nie b\u0119dzie klimatu do eksponowania osoby Marii\u201d[82].<\/p>\r\n\r\n

Kilkunastostronicowy memoria\u0142 na temat rzekomych „wypacze\u0144 przez Wyszy\u0144skiego kultu maryjnego w Polsce\u201d powsta\u0142 ostatecznie w ko\u0144cu pa\u017adziernika 1963 r., za\u015b ju\u017c w grudniu dotar\u0142 do pierwszych adresat\u00f3w w Rzymie. Tekst zatytu\u0142owany Do Ojc\u00f3w Soboru. Memoria\u0142 o niekt\u00f3rych aspektach kultu maryjnego w Polsce<\/em> nie by\u0142 rzecz jasna sygnowany przez kt\u00f3regokolwiek z autor\u00f3w, co oficjalnie t\u0142umaczono ch\u0119ci\u0105 unikni\u0119cia ewentualnych kar ko\u015bcielnych. W memoriale, kt\u00f3ry mo\u017cna uzna\u0107 za swego rodzaju manifest modernistyczny, kt\u00f3rego tak\u017ce dzisiaj nie powstydzi\u0142by si\u0119 niejeden krytyk „katolicyzmu ludowego\u201d, zawarto przede wszystkim informacje na temat rysu historycznego i charakteru polskiego kultu maryjnego, przy czym przeciwstawiono w nim jakoby pog\u0142\u0119bione studia mariologiczne prowadzone w zachodnich instytutach teologicznych, „p\u0142ytkiej i bigoteryjnej\u201d mariologii kard. Wyszy\u0144skiego, narzuconej polskiemu episkopatowi, duchowie\u0144stwu i wiernym. Do\u015b\u0107 trafnie charakteryzowano tre\u015b\u0107 dokumentu w Departamencie IV: „Rozwa\u017cania teologiczne (\u2026) s\u0105 subtelne, przekonywaj\u0105ce sw\u0105 logik\u0105 i oparte o obszernie cytowan\u0105 najnowsz\u0105 literatur\u0119 przedmiotu. Poza udowodnieniem tanio\u015bci teologicznej polskiej mariologii, autorzy memoria\u0142u snuj\u0105 uwagi na temat konsekwencji jakie ze sob\u0105 przynosi irracjonalna i nieuporz\u0105dkowana dewocja maryjna, a co najwa\u017cniejsze widz\u0105 wyrastaj\u0105c\u0105 gro\u017ab\u0119 herezji maryjnej\u201d[83].<\/p>\r\n\r\n

Rzeczywi\u015bcie, tre\u015b\u0107 manifestu sprawia wra\u017cenie solidnego opracowania. Uczeni ksi\u0119\u017ca-konfidenci rozpisywali si\u0119 na temat dw\u00f3ch zwalczaj\u0105cych si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie kierunk\u00f3w teologicznych w dziedzinie mariologii: „krytycznego\u201d i „mistycznego\u201d. Wyst\u0119powali jako rzecznicy nurtu „krytycznego\u201d, intelektualnego i opartego na bezstronnych studiach. „\u201dKrytyk\u201d – intelektualista – pisali – uznaje tylko fakty, a nie hipotezy. Stara si\u0119 dociec, czy co\u015b rzeczywi\u015bcie istnieje, czy te\u017c nie. Broni si\u0119 on wszelkimi sitami przed przenikaniem motyw\u00f3w emocjonalnych do teologii – przybytku \u015bcis\u0142o\u015bci. Jest on \u017carliwym zwolennikiem tradycji, opiera swe twierdzenia na tekstach Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a badanych w \u015bcis\u0142ej zale\u017cno\u015bci od kontekst\u00f3w. Oczywi\u015bcie wyra\u017ca on \u015bwi\u0119te oburzenie, gdy napotyka na omy\u0142ki i nie\u015bcis\u0142o\u015bci, pope\u0142niane przez mistyk\u00f3w (uczuciowc\u00f3w), zagubionych w arkanach teologii. Nie odmawia tym ostatnim dobrej woli i zacnych intencji, ale trudno mu si\u0119 pogodzi\u0107 ze zniekszta\u0142ceniem przez nich jasnych, jego zdaniem, tekst\u00f3w. „Krytyka t\u0142umaczy ten dra\u017cni\u0105cy go stan rzeczy trzema zasadniczymi przyczynami: zapoznawaniem boskiej transcendencji, wizjonerskim zapa\u0142em i wywodzeniem dowod\u00f3w z niebezpiecznych przes\u0142anek. Zapoznawanie transcendencji prowadzi np. w dziedzinie Wsp\u00f3\u0142odkupicielstwa do stawiania Chrystusa i Maryi na tej samej nieledwie p\u0142aszczy\u017anie, chocia\u017c oczywist\u0105 jest rzecz\u0105, i\u017c przepa\u015b\u0107 pomi\u0119dzy Bogiem i cz\u0142owiekiem – Niewiast\u0105 jest niewymierna. „Krytyk\u201d obrusza si\u0119 na ten swoisty chrystianizm maryjny stoj\u0105cy cz\u0119sto w jaskrawej sprzeczno\u015bci z teologi\u0105 \u015bw. Paw\u0142a. Dlatego te\u017c kruszy kopi\u0119 w obronie teologii, zagro\u017conej jego zdaniem przez herezj\u0119 i zach\u0119ca mariolog\u00f3w godnych tego imienia, do zbo\u017cnej walki\u201d[84]. „Mistyk\u201d natomiast – jak pisali autorzy memoria\u0142u – to „uczuciowiec\u201d. „Motorem jego nastawienia jest wszystko przenikaj\u0105ce wewn\u0119trzne \u017cycie maryjne. Formu\u0142a In Maria, Cum Maria, In Mariam, to dla niego wi\u0119cej ni\u017c dewiza. To tre\u015b\u0107 jego \u017cycia i my\u015bli. Zag\u0142\u0119bi\u0142 si\u0119 on w mariologi\u0119, by oprze\u0107 to, co stanowi tre\u015b\u0107 jego \u017cycia nadprzyrodzonego na teologicznych podstawach, by pog\u0142\u0119bi\u0107 to wszystko, co uznaje intuicyjnie za najbardziej oczywist\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. Czuje on bowiem, \u017ce Matka Boska, za kt\u00f3rej po\u015brednictwem pozna\u0142 i ukocha\u0142 Chrystusa, dzia\u0142a tak\u017ce i przez tajemnice wiary. „Mistyka chce zg\u0142\u0119bi\u0107 teologi\u0119, ale wzbrania si\u0119 przed rezygnacj\u0105 z tego. co stanowi jej tre\u015b\u0107 wewn\u0119trzn\u0105. „Mistyk\u201d od\u017cegnuje si\u0119 od zimnej wiedzy, kt\u00f3ra nie uwzgl\u0119dnia punktu widzenia mi\u0142o\u015bci, obrusza si\u0119 na tych, kt\u00f3rzy odzieraj\u0105 tajemnic\u0119 z jej pi\u0119kna przy pomocy czysto ludzkich rozumowa\u0144. Wyczuwa on dostatecznie wielko\u015b\u0107 zagadnie\u0144 maryjnych, by doj\u015b\u0107 do przekonania, \u017ce „krytycy\u201d je pomniejszaj\u0105. A to go gniewa albo smuci – zale\u017cnie od okoliczno\u015bci. St\u0105d nierzadkie w\u015br\u00f3d „mistyk\u00f3w\u201d twierdzenia, jakoby postawa krytyczna mia\u0142a co\u015b w sobie wsp\u00f3lnego z niedowiarstwem [85].<\/p>\r\n\r\n

Kard. Wyszy\u0144ski nie zas\u0142ugiwa\u0142 nawet, zdaniem autor\u00f3w memoria\u0142u, na miano „mistyka\u201d, bowiem charakteryzowa\u0142o go nieuctwo, up\u00f3r i zamkni\u0119cie na dyskusj\u0119 teologiczn\u0105. „Gdy zatem ca\u0142y \u015bwiat katolicki dopuszcza polemik\u0119 w dziedzinie mariologii, gdy najwy\u017cszy autorytet w osobie Namiestnika Chrystusowego na ziemi nie bez dumy patrzy na szlachetne zmagania teologicznych powag, w tym samym czasie Ks. Kardyna\u0142 Prymas Wyszy\u0144ski nie zag\u0142\u0119bia si\u0119 w tematyk\u0119 maryjn\u0105, nie podziela ani postawy krytyka, ani postawy mistyka, lecz szerzy tani\u0105 dewocj\u0119 maryjn\u0105, nacechowan\u0105 jak\u0105\u015b aberracj\u0105 powoduj\u0105c\u0105 najwyra\u017aniej sp\u0142ycenie religijno\u015bci wiernych. Co wi\u0119cej, niekt\u00f3rzy, zw\u0142aszcza ludzie my\u015bl\u0105cy i oczytani, zra\u017caj\u0105 si\u0119 niepotrzebnie do praktyk maryjnych. Ile\u017c to ludzi \u015bwiat\u0142ych i rozs\u0105dnych ostrzega\u0142o Ks. Kardyna\u0142a Wyszy\u0144skiego przed przesad\u0105 maryjn\u0105 i przed niebezpiecze\u0144stwami Wielkiej Nowenny. Wytworzy\u0142 si\u0119 nawet w\u015br\u00f3d duchowie\u0144stwa nurt sprzeciwu i niech\u0119ci do praktyk nakazanych przez Ks. Kardyna\u0142a: do ba\u0142wochwalczego kultu obrazu M(atki) B(boskiej) Cz\u0119stochowskiej, obwo\u017conego po wszystkich parafiach Polski i do zupe\u0142nego wyrugowania na okres 9-ciu lat kaza\u0144 katechetycznych i homilii, a zast\u0105pienia ich gotowymi kazaniami maryjnymi, opracowanymi centralnie, cz\u0119sto przez ludzi nieprzygotowanych teologicznie, kt\u00f3re ka\u017cdy proboszcz ma obowi\u0105zek g\u0142osi\u0107 w spos\u00f3b jak najbardziej niewolniczy\u201d[86]. Na koniec rozwa\u017ca\u0144 ksi\u0119\u017ca-konfidenci jeszcze raz odwo\u0142ali si\u0119 do autorytetu Ojca \u015awi\u0119tego, prosz\u0105c go o przys\u0142anie do Polski specjalnego delegata, kt\u00f3remu bez nara\u017cania si\u0119 na kary, polscy biskupi, ksi\u0119\u017ca i \u015bwieccy katolicy b\u0119d\u0105 mogli wyrazi\u0107 w\u0142asne spostrze\u017cenia i obawy na temat zgubnej dla Ko\u015bcio\u0142a maryjno\u015bci Prymasa Polski. O tym. jak w du\u017cej mierze skuteczna okaza\u0142a si\u0119 perfidna akcja bezpieki, \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce fakt, \u017ce niebawem po dotarciu memoria\u0142u do Rzymu, bo ju\u017c 30 listopada 1963 r., zosta\u0142 on powielony i w formie broszury rozdawany i rozrzucany przed Bazylik\u0105 \u015bw. Piotra. Akcj\u0119 ulotkow\u0105 przeprowadzono tak\u017ce w Berlinie, Pary\u017cu, Monachium i Londynie. Z donos\u00f3w r\u00f3\u017cnych ksi\u0119\u017cy wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych z SB wynika, \u017ce Prymas Polski poczu\u0142 si\u0119 dotkni\u0119ty akcj\u0105 re\u017cimu, mimo, \u017ce wielu biskup\u00f3w polskich, w tym r\u00f3wnie\u017c niech\u0119tny mu abp J\u00f3zef Feliks Gawlina, stan\u0119\u0142o w obronie kardyna\u0142a i o\u015bwiadczy\u0142o publicznie, \u017ce memoria\u0142 jest dzie\u0142em rz\u0105du PRL. W podobnym duchu wypowiadali si\u0119 tak\u017ce m. in. biskupi Micha\u0142 Klepacz, Karol Wojty\u0142a, Edmund Nowicki [87]. W obronie Prymasa stan\u0119\u0142a r\u00f3wnie\u017c Sekcja Polska Radia Wolna Europa, kt\u00f3ra w swoich audycjach przypisywa\u0142a autorstwo dokumentu by\u0142emu benedyktynowi wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cemu z SB i Urz\u0119dem ds. Wyzna\u0144, Janowi Wierusz-Kowalskiemu [88]. Sam Prymas, jak pisze w swej ksi\u0105\u017cce Peter Raina opieraj\u0105c si\u0119 na zapiskach kard. Wyszy\u0144skiego, by\u0142 prywatnie przekonany, \u017ce memoria\u0142 zosta\u0142 przygotowany przez niech\u0119tne mu 2-3 osoby ze \u015brodowiska „Tygodnika Powszechnego\u201d i „Znaku\u201d[89]. Jednak nie wszyscy, nie wykluczaj\u0105c tak\u017ce ojc\u00f3w soborowych, przyjmowali to wyja\u015bnienie. Wielu co bardziej post\u0119powych dziennikarzy i duchownych widzia\u0142o w memoriale odbicie rzeczywistego „sporu teologicznego\u201d na temat Matki Bo\u017cej, za\u015b sam\u0105 bezpieczniack\u0105 fa\u0142szywk\u0119 traktowa\u0142o jako wa\u017cny, aczkolwiek nieco sp\u00f3\u017aniony, g\u0142os w dyskusji soborowej. Na wie\u015b\u0107 o tak „interesuj\u0105cym\u201d wk\u0142adzie w debat\u0119 teologiczn\u0105, wielu ojc\u00f3w soborowych zg\u0142osi\u0142o si\u0119 do kierownika polskiej Sekcji Biura Prasowego Soboru ks. Szczepana Weso\u0142ego (obecnie arcybiskup) z pro\u015bb\u0105 o udost\u0119pnienie memoria\u0142u. Z tak\u0105 pro\u015bb\u0105 wyst\u0105pili r\u00f3wnie\u017c reprezentanci ca\u0142ych episkopat\u00f3w – francuskiego, szwajcarskiego i hiszpa\u0144skiego. Z podobnym wnioskiem wyst\u0119powali r\u00f3wnie\u017c obserwatorzy soborowi. Istotn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 tu przedstawiciel Patriarchatu Moskiewskiego, niejaki Borowoj [90].<\/p>\r\n\r\n

Sytuacja by\u0142a na tyle powa\u017cna, \u017ce w dniu 2 grudnia 1963 r. biskupi polscy obecni na Soborze Watyka\u0144skim II wydali w j\u0119zyku w\u0142oskim specjalne o\u015bwiadczenie – Pro memoria – na temat memoria\u0142u [91]. Przygotowa\u0142 je osobi\u015bcie Prymas Polski wieczorem w dniu 1 grudnia 1963 r. Odpowiadaj\u0105c na zarzuty post\u0119powych ksi\u0119\u017cy-konfident\u00f3w biskupi polscy przypomnieli program Wielkiej Nowenny, kt\u00f3ry poza wyra\u017anie maryjnym charakterem, traktowa\u0142 przede wszystkim o wierno\u015bci Panu Bogu, \u015awi\u0119temu Krzy\u017cowi i Ewangelii, \u017cyciu w \u0142asce u\u015bwi\u0119caj\u0105cej, obronie \u017cycia fizycznego i duchowego, ma\u0142\u017ce\u0144stwie i sakramentach, wychowaniu katolickim m\u0142odzie\u017cy, sprawiedliwo\u015bci i mi\u0142o\u015bci spo\u0142ecznej oraz zwalczaniu wad narodowych i kultywowaniu cn\u00f3t. Program Wielkiej Nowenny realizowano za po\u015brednictwem katechez, program\u00f3w szkolnych, misji, kaza\u0144 oraz prasy katolickiej. Od pocz\u0105tku biskupi nie mieli te\u017c w\u0105tpliwo\u015bci, kto faktycznie stoi za memoria\u0142em. „Autorzy anonimu – pisali – ukrywaj\u0105 swoje cele pod pretekstem troski o miejsce nale\u017cne kultowi maryjnemu w \u017cyciu religijnym w Polsce. Prawdziwym celem jest bezpo\u015bredni atak przeciwko kard. Wyszy\u0144skiemu i po\u015bredni przeciwko polskim biskupom, zgodnie z taktyk\u0105 komunist\u00f3w polegaj\u0105c\u0105 na przedstawieniu wobec \u015bwiatowej opinii publicznej w najgorszym \u015bwietle hierarchii, by w ten spos\u00f3b usprawiedliwi\u0107 swoj\u0105 nienawi\u015b\u0107 do niej. Kult Matki Bo\u017cej przedstawiono fa\u0142szywie, zupe\u0142nie jakby usuwa\u0142 on w cie\u0144 ca\u0142e \u017cycie religijne narodu\u201d[92].<\/p>\r\n\r\n

Jeszcze d\u0142ugo po zako\u0144czeniu Soboru Watyka\u0144skiego II w dzia\u0142aniach operacyjnych wymierzonych w Prymasa Wyszy\u0144skiego bezpieka odwo\u0142ywa\u0142a si\u0119 do tre\u015bci zawartych w memoriale. Przyk\u0142adowo w lipcu 1968 r. Departament IV MSW przygotowa\u0142 5-stronicowy dokument zatytu\u0142owany Historia si\u0119 powtarza\u2026na temat „b\u0142\u0119dnej\u201d mariologii Prymasa, jego „bliskich relacji\u201d z Mari\u0105 Oko\u0144sk\u0105 i tzw. „\u00f3semkami\u201d[93]. Sugerowano w nim, \u017ce istnieje analogia historyczna pomi\u0119dzy dzia\u0142alno\u015bci\u0105 „\u00f3semek\u201d a mariawitami, kt\u00f3rych za\u0142o\u017cycielk\u0105 by\u0142a „mateczka\u201d Maria Koz\u0142owska. \u00d3w paszkwil na Prymasa, wraz z dwiema fotografiami przedstawiaj\u0105cymi \u015bluby wierno\u015bci jednej z „\u00f3semek\u201d, bezpieka przes\u0142a\u0142a pi\u0119tnastu dostojnikom watyka\u0144skim[94].<\/p>\r\n\r\n

* * *
\r\n Przywo\u0142ane powy\u017cej opinie, komentarze i oczekiwania komunist\u00f3w znad Wis\u0142y wobec Soboru Watyka\u0144skiego II nie wyczerpuj\u0105 ca\u0142o\u015bci zagadnienia, a sygnalizuj\u0105 jedynie z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 problemu. Proponuj\u0105c redakcji „Christianitas\u201d artyku\u0142 na temat postrzegania Vaticanum II<\/em> przez w\u0142adze PRL chcia\u0142em przede wszystkim zainicjowa\u0107 dyskusj\u0119 wok\u00f3\u0142 problemu odbioru zmian posoborowych przez zdeklarowanych wrog\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Na ile uprawnion\u0105 jest teza, \u017ce posoborowe przemiany (nie wykluczaj\u0105c r\u00f3wnie\u017c reformy liturgicznej), kt\u00f3re poskutkowa\u0142y przecie\u017c wielkim zam\u0119tem w ca\u0142ym Ko\u015bciele, wychodzi\u0142y naprzeciw oczekiwaniom komunist\u00f3w i by\u0142y przez nich skrz\u0119tnie wykorzystywane do walki z Ko\u015bcio\u0142em? Istnieje te\u017c problem manipulowania recepcj\u0105 Soboru. Prymas Tysi\u0105clecia mia\u0142 kiedy\u015b powiedzie\u0107, \u017ce jeden z owoc\u00f3w Vaticanum II – ekumenizm – jest w Polsce zagadnieniem na wskro\u015b upolitycznionym, bowiem „wszystkie drobne niekatolickie wyznania traktuje si\u0119 u nas jako narz\u0119dzie polityczne przeznaczone do rozprawy z Ko\u015bcio\u0142em katolickim\u201d[95]. Niniejszy artyku\u0142 stanowi zaledwie wst\u0119p do bardziej zaawansowanych studi\u00f3w nad Soborem, jego recepcj\u0105 i odbiorem przez polskich komunist\u00f3w[96]. Coraz szerzej dost\u0119pny bogaty i nowatorski materia\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142owy ka\u017ce nam na nowo odczyta\u0107 s\u0142owa papie\u017ca Paw\u0142a VI, kt\u00f3ry w dniu 31 stycznia 1966 r. powiedzia\u0142, \u017ce histori\u0119 Soboru Watyka\u0144skiego II „trzeba b\u0119dzie napisa\u0107 zgodnie z normami powszechnie przyj\u0119tymi przez historyk\u00f3w, a przekazanymi przez staro\u017cytnych autor\u00f3w\u201d[97]. Nadszed\u0142 ju\u017c czas, by tak\u017ce w Polsce odpowiedzie\u0107 wreszcie na papieskie wezwanie.<\/p>\r\n\r\n

S\u0142awomir Cenckiewicz<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n

S\u0142awomir Cenckiewicz (ur.1971 r), historyk, pracownik naukowy gda\u0144skiego oddzia\u0142u IPN. \u0179onaty, mieszka w Gda\u0144sku.<\/p>\r\n\r\n

Przypisy:<\/strong><\/p>\r\n\r\n

1.Mam tu na my\u015bli przede wszystkim publikacje naukowe Henryka Dominiczaka, Andrzeja Grajewskiego, Jana \u0179aryna, Antoniego Dudka i Ryszarda Gryz\u0105. Zob. tak\u017ce: „Biuletyn Instytutu Pami\u0119ci Narodowej\u201d, nr 7 (18 ), lipiec 2002 oraz „Biuletyn Instytutu Pami\u0119ci Narodowej\u201d, nr l (24), stycze\u0144 2003, po\u015bwi\u0119cone w ca\u0142o\u015bci metodom stosowanym przez komunist\u00f3w w walce z Ko\u015bcio\u0142em katolickim. Przegl\u0105du literatury przedmiotu dokona\u0142 ostatnio Pawe\u0142 Skibinski: Infiltracja komunistycznych s\u0142u\u017cb specjalnych w polskim Ko\u015bciele – co ju\u017c wiemy? Informacja na temat stanu bada\u0144, „Teologia Polityczna\u201d, nr l, 2003- -2004, 57-70.<\/p>\r\n\r\n

2. Pomijam w tym miejscu niezwykle cenne, aczkolwiek wci\u0105\u017c „niszowe\u201d w Polsce publikacje prasowe i ksi\u0105\u017ckowe ukazuj\u0105ce si\u0119 za spraw\u0105 \u015brodowisk tradycjonalistycznych.<\/p>\r\n\r\n

3. Por. J. Mackiewicz, Zwyci\u0119stwo prowokacji, Monachium 1962; idem, W cieniu krzy\u017ca. Kabel Opatrzno\u015bci, Londyn 1972; idem, Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy, Londyn 1975.<\/p>\r\n\r\n

4. Por. J. \u0179aryn, Dzieje Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Polsce (1944-1989), Warszawa 2003, 229-232 i in.<\/p>\r\n\r\n

5. Por. A. Grajewski, Kompleks Judasza. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zraniony. Chrze\u015bcijanie w Europie \u015arodkowo-Wschodniej mi\u0119dzy oporem a kolaboracja, Pozna\u0144 1999.<\/p>\r\n\r\n

6. Trzeba w tym miejscu jednak zaznaczy\u0107, i\u017c w naszych rozwa\u017caniach r\u00f3wnie przydatne mog\u0105 okaza\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c archiwalia partyjne (po PZPR) i administracyjne (po Urz\u0119dzie ds. Wyzna\u0144).<\/p>\r\n\r\n

7. Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), PZPR, 237\/Y-367, Notatka w sprawie sytuacji ir Watykanie przed II Watyka\u0144skim Soborem Powszechnym – po wizycie kardyna\u0142a Wyszy\u0144skiego w Rzymie, sporz\u0105dzona przez sta\u0142ego korespondenta Agencji Robotniczej i Polskiego Radia w Rzymie tow. Ignacego Krasickiego, Rzym, 19 III 1962 r., k. 167-171 (materia\u0142y z AAN udost\u0119pni\u0142 mi Jacek T. \u0179urek). Na temat wp\u0142ywu wydarze\u0144 \u015bwiatowych, w tym tak\u017ce kryzysu berli\u0144skiego i kuba\u0144skiego, na Jana XXIII zob. m.in.: kard. A. Casaroli, Pami\u0119tniki. M\u0119cze\u0144stwo cierpliwo\u015bci. Stolica \u015awi\u0119ta i kraje komunistyczne (1963-1989), Warszawa 2001, 40-41.<\/p>\r\n\r\n

8. Wst\u0119p od wydawnictwa „Znak\u201d, (w: ) H. K\u00fcng, Sob\u00f3r i zjednoczenie, Krak\u00f3w 1964, 6.<\/p>\r\n\r\n

9. Archiwum Instytutu Pami\u0119ci Narodowej w Gda\u0144sku (dalej: AIPN Gda\u0144sk), sygn. IPN Gd 04\/102, t. 8, mjr Stanis\u0142aw Wypych, por. Jacek \u015awierkosz, Niekt\u00f3re problemy zwi\u0105zane z Drugim Soborem Watyka\u0144skim, opracowanie przygotowane w Departamencie Kadr i Szkolenia MSW, Warszawa, luty 1963 r., k. 4-5.<\/p>\r\n\r\n

10. Ibidem, k. 17-18.<\/p>\r\n\r\n

11. H. Stehie, Tajna dyplomacja Watykanu. Papiestwo wobec komunizmu (1917- -1991). Warszawa 1993, 245-251; kard. A. Casaroli, op. cit., 39-42.<\/p>\r\n\r\n

12. Kard. A. Casaroli, op. cit.. 38.<\/p>\r\n\r\n

13. AAN, PZPR, 237\/YIII-614, Referat o rozwoju wewn\u0119trznej sytuacji w Watykanie w latach 1958-1960, Warszawa, 20 II 1964, k. 20.<\/p>\r\n\r\n

14. Przyk\u0142adowo zapowied\u017a pot\u0119pienia komunizmu (cho\u0107 nazwanego „wojuj\u0105cym ateizmem\u201d) przez Sob\u00f3r mo\u017cna dostrzec chocia\u017cby w Or\u0119dziu Episkopatu Polski do duchowie\u0144stwa i wiernych w sprawie Drugiego Soboru watyka\u0144skiego z 16 listopada 1961 r. Por. Listy pasterskie Episkopatu Polski 1945-1974, Paris 1975, 239.<\/p>\r\n\r\n

15. AIPN Gda\u0144sk, sygn. IPN Gd 04\/102, t. 8, mjr Stanis\u0142aw Wypych, por. Jacek \u015awierkosz, Niekt\u00f3re problemy\u2026, k. 12 i 14.<\/p>\r\n\r\n

16. AIPN Warszawa, sygn. MSW 3394, Sob\u00f3r Powszechny, notatka MSW, bez daty i autora, k. 14.<\/p>\r\n\r\n

17. AIPN Gda\u0144sk, sygn. IPN Gd 04\/102, t. 8, mjr Stanis\u0142aw Wypych, por. Jacek \u015awierkosz, Niekt\u00f3re problemy\u2026, k. 9.<\/p>\r\n\r\n

18. Ibidem, k. 20 i 24.<\/p>\r\n\r\n

19. Ibidem, k. 12.<\/p>\r\n\r\n

20. Ibidem, k. 15.<\/p>\r\n\r\n

21. Ibidem, k. 13.<\/p>\r\n\r\n

22. Ibidem, k. 14.<\/p>\r\n\r\n

23. Ibidem, k. 14;<\/p>\r\n\r\n

24. AIPN Warszawa, sygn. MSW 3394, Sob\u00f3r Powszechny\u2026, k. 14.<\/p>\r\n\r\n

25. Ibidem, k. 19.<\/p>\r\n\r\n

26. Ibidem, k. 21-22.<\/p>\r\n\r\n

27. AIPN Gda\u0144sk, sygn. IPN Gd 04\/102, t. 8, mjr Stanis\u0142aw Wypych, por. Jacek \u015awierkosz, Niekt\u00f3re problemy\u2026, k. 16.<\/p>\r\n\r\n

28. Ibidem, k. 17.<\/p>\r\n\r\n

29. AAN, PZPR, 237\/Y-367, Notatka w sprawie sytuacji w Watykanie przed II Watyka\u0144skim Soborem Powszechnym\u2026, k. 173.<\/p>\r\n\r\n

30. AIPN Gda\u0144sk, sygn. IPN Gd 04\/102, t. 8, mjr Stanis\u0142aw Wypych, por. Jacek \u015awierkosz, Niekt\u00f3re problemy\u2026, k. 18-26 i 28-29.<\/p>\r\n\r\n

31. Ibidem, k. 28.<\/p>\r\n\r\n

32. Ibidem, k. 29-40.<\/p>\r\n\r\n

33. Ibidem, k. 43-44. Komisja koordynowa\u0142a ca\u0142o\u015b\u0107 prac przygotowawczych do Soboru na gruncie polskim. Jej zadaniem by\u0142o m.in. przygotowanie polskiego Ko\u015bcio\u0142a do Soboru chocia\u017cby poprzez inicjowanie modlitw w intencji Vaticanum II, organizowanie sesji naukowych i wyk\u0142ad\u00f3w po\u015bwi\u0119conych tematyce soborowej oraz rozpisanie ankiety na temat oczekiwa\u0144 duchowie\u0144stwa polskiego wobec Soboru. Ankiet\u0119 rozpisano w po\u0142owie listopada 1961 r. (wtedy te\u017c skierowano do duchowie\u0144stwa i wiernych or\u0119dzie Episkopatu Polski w sprawie Drugiego Soboru Watyka\u0144skiego), wszyscy ordynariusze otrzymali ankiet\u0119 z pytaniem g\u0142\u00f3wnym, kt\u00f3re brzmia\u0142o: Czego duchowie\u0144stwo polskie oczekuje od przysz\u0142ego Soboru?, z zaleceniem rozes\u0142ania jej do ksi\u0119\u017cy i zebrania od nich odpowiedzi. Komisja zastrzeg\u0142a, \u017ce odpowiedzi nie mog\u0105 by\u0107 anonimowe, winny by\u0107 kr\u00f3tkie i zwi\u0119z\u0142e, z podaniem motywacji, w jakim kierunku mia\u0142aby zmierza\u0107 projektowana reforma. Nast\u0119pnie, w oparciu o nades\u0142ane odpowiedzi komisje dekanalne opracowywa\u0142y zbiorcz\u0105 odpowied\u017a dla biskupa ordynariusza.<\/p>\r\n\r\n

34. Ibidem, k. 40.<\/p>\r\n\r\n

35. Ibidem, k. 45-46.<\/p>\r\n\r\n

36. Ibidem, k. 47.<\/p>\r\n\r\n

37. Ibidem, k. 48.<\/p>\r\n\r\n

38. Ibidem, k. 48-66.<\/p>\r\n\r\n

39. Ibidem, k. 70 i 73.<\/p>\r\n\r\n

40. AIPN Warszawa, sygn. MSW II, Departament I, 3394, Biuletyn nr IV sporz\u0105dzony na podstawie materia\u0142\u00f3w agenturalnych i prasowych dotycz\u0105cy II Soboru Watyka\u0144skiego przes\u0142any przez p\u0142k. H. Sokolaka do gen. M. Moczara, Warszawa, 7 XI 1962, k. 18.<\/p>\r\n\r\n

41. Ibidem, k. 21.<\/p>\r\n\r\n

42. AIPN warszawa, sygn. MSW II, Departament I, 3394, Szyfrogram nr 2038 nadany z Rzymu w dniu 20 X 1962 r. o godz. 20.30 przez Samodzieln\u0105 Sekcj\u0119 Departamentu I, k. 4-6.<\/p>\r\n\r\n

43. AIPN Warszawa, sygn. MSW II, Departament I, 3394, Biuletyn nr IV sporz\u0105dzony na podstawie materia\u0142\u00f3w agenturalnych\u2026, k. 27.<\/p>\r\n\r\n

44. Ibidem, k. 25-26.<\/p>\r\n\r\n

45. AIPN Warszawa, sygn. MSW II, Departament I, 3394, Biuletyn nr VI sporz\u0105dzony na podstawie materia\u0142\u00f3w agenturalnych z uwzgl\u0119dnieniem nieznacznej ilo\u015bci informacji prasowych, przes\u0142any przez p\u0142k. H. Sokolaka do gen. M. Moczara, Warszawa, stycze\u0144 1963, k. 71.<\/p>\r\n\r\n

46. O szczeg\u00f3\u0142ach negocjacji na konferencji prasowej poinformowa\u0142 ordynariusz diecezji Metz bp Joseph Paul Schmitt. Informacj\u0119 o porozumieniu podano w czo\u0142owym biuletynie francuskiej partii komunistycznej „France Nouvelle\u201d w wydaniu z 16-22 stycznia 1963 r.: „Poniewa\u017c \u015bwiatowy system socjalistyczny g\u00f3ruje w spos\u00f3b niepodwa\u017calny i jest silny dzi\u0119ki poparciu setek milion\u00f3w ludzi, Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mo\u017ce d\u0142u\u017cej zadowala\u0107 si\u0119 prostym antykomunizmem. W swoim dialogu z Rosyjskim Ko\u015bcio\u0142em Prawos\u0142awnym nawet obieca\u0142, \u017ce „podczas soboru nie nast\u0105pi \u017caden bezpo\u015bredni atak na system komunistyczny\u201d”.Tak\u017ce katolicki dziennik „La Croix\u201d z 15 lutego 1963 r. odnotowa\u0142 zawarcie porozumienia pisz\u0105c: „W toku dyskusji, bp Nikodem przysta\u0142 na to, by kto\u015b pojecha\u0142 do Moskwy z zaproszeniem pod warunkiem, \u017ce zagwarantowany zostanie apolityczny kurs soboru*\u201d. W swojej znakomitej ksi\u0105\u017cce Iota Unum prof. Romano Amerio pisa\u0142, \u017ce warunek Moskwy, czyli to, \u017ce Sob\u00f3r nie mo\u017ce powiedzie\u0107 ani s\u0142owa o komunizmie, nie by\u0142 – jak wida\u0107 – tajemnic\u0105, a wspomniane publikacje na ten temat nie wywar\u0142y na opinii publicznej \u017cadnego wra\u017cenia. Tak czy inaczej – zauwa\u017ca Amerio – to porozumienie mia\u0142o przejmuj\u0105cy, cichy wp\u0142yw na przebieg Soboru, gdzie zgodnie z jego liter\u0105 odrzucano wszystkie pro\u015bby o ponowne pot\u0119pienie komunizmu. Amerio wspomina r\u00f3wnie\u017c, \u017ce prawda o porozumieniu z Metz zosta\u0142a niedawno potwierdzona przez msgr. Georges Roche\u2019a, kt\u00f3ry przez 30 lat by\u0142 sekretarzem kard. Tisseranfa. Ten rzymski pra\u0142at wypowiedzia\u0142 si\u0119 publicznie w tej sprawie, aby oczy\u015bci\u0107 kard. Tisseranfa z zarzut\u00f3w stawianych mu przez Jean\u2019a Madiran\u2019a. Ca\u0142kowicie potwierdzi\u0142 on istnienie porozumienia pomi\u0119dzy Rzymem i Moskw\u0105, dodaj\u0105c, \u017ce inicjatywa wysz\u0142a osobi\u015bcie od Jana XXIII po sugestii kard. Montiniego, i \u017ce Tisserant „otrzyma\u0142 wyra\u017ane instrukcje zar\u00f3wno dotycz\u0105ce podpisania porozumienia jak i zapewnie\u0144, \u017ce zostanie ono ca\u0142kowicie dotrzymane podczas Soboru\u201d. „Tak wi\u0119c Sob\u00f3r – pisze Amerio – powstrzyma\u0142 si\u0119 od pot\u0119pienia komunizmu, a w jego dokumentach s\u0142owo „komunizm\u201d, tak cz\u0119sto obecne w papieskich dokumentach, nie pojawia si\u0119. Sob\u00f3r z\u0142o\u017cy\u0142 o\u015bwiadczenia na temat totalitaryzmu, kapitalizmu i kolonializmu, ale w swojej ocenie totalitarnych ideologii ukry\u0142 swoj\u0105 opini\u0119 dotycz\u0105c\u0105 komunizmu\u201d. Zob. R. Amerio, Iota Unum. A Study of Chonges in the Catholic Churcn in the XXth Century, Kansas City 1996, 75-76.<\/p>\r\n\r\n

47. P. Hebbiethwaite, Paul VI. The First Modern Pope, Mahwah 1993, 297-298. Sprawa ewentualnego pot\u0119pienia komunizmu rozstrzygn\u0119\u0142a si\u0119 ostatecznie podczas czwartej sesji Vaticanum II, kiedy to cz\u0119\u015b\u0107 ojc\u00f3w soborowych z\u0142o\u017cy\u0142a do Paw\u0142a VI petycj\u0119, w kt\u00f3rej domaga\u0142a si\u0119 pot\u0119pienia b\u0142\u0119d\u00f3w marksizmu, socjalizmu i komunizmu. W\u015br\u00f3d sygnatariuszy petycji by\u0142 m.in. kard. Wyszy\u0144ski. Zdaniem Michaela Daviesa, kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 m. in. na abp. Marcela Lefebvre, kard. Stefan Wyszy\u0144ski mia\u0142 domaga\u0107 si\u0119 odr\u0119bnego schematu pot\u0119piaj\u0105cego ateistyczny komunizm. R\u00f3wnie\u017c inni biskupi podnosili konieczno\u015b\u0107 pot\u0119pienia marksizmu, np. abp Pau Yu Pin z Nankin (Chiny). Podczas drugiej sesji 200 ojc\u00f3w z 46 kraj\u00f3w domaga\u0142o si\u0119 jasnego pot\u0119pienia b\u0142\u0119d\u00f3w marksizmu. Do czwartej sesji Coetus Internotionolis Potrum – Mi\u0119dzynarodowa Grupa Ojc\u00f3w (uosabiana przez abp. Lefebvre\u2019a, bp. Antonio de Castro Mayer\u2019a z diecezji Campos w Brazylii oraz abp. Geraldo de Proenca Sigaud, arcybiskupa Diamantiny) zebra\u0142a podpisy 450 ojc\u00f3w domagaj\u0105cych si\u0119 rewizji schematu Konstytucji o Ko\u015bciele w \u015awiecie Wsp\u00f3\u0142czesnym i odr\u0119bnego potraktowania komunizmu w tek\u015bcie konstytucji. W dniu 13 listopada 1965 r. komisja soborowa odpowiedzialna za schemat wyda\u0142a poprawion\u0105 wersj\u0119 konstytucji, wszak\u017ce bez wzmianki o komunizmie i petycji 450 ojc\u00f3w. Bp Carli wystosowa\u0142 oficjalny protest do Prezydium Soboru wskazuj\u0105c, \u017ce z\u0142amane zosta\u0142y procedury – sama komisja nie mia\u0142a prawa decydowa\u0107, czy ojcowie maj\u0105 przyj\u0105\u0107 czy te\u017c odrzuci\u0107 oficjalnie zg\u0142oszone poprawki. Kard. Tisserant zarz\u0105dzi\u0142 oficjalne zbadanie sprawy. Okaza\u0142o si\u0119, ze petycja zosta\u0142a zatrzymana przez Sekretarza Komisji Po\u0142\u0105czonej, msgr Achi11e G1orieux z Lilie. Ostatecznie abp Garrone z Tuluzy sk\u0142adaj\u0105c w imieniu Komisji Po\u0142\u0105czonej sprawozdanie przed ojcami Soboru przyzna\u0142, \u017ce zaniedbanie obci\u0105\u017ca Komisj\u0119. Ostatecznie w tek\u015bcie Konstytucji zawarto odno\u015bniki do kilku encyklik pot\u0119piaj\u0105cych komunizm, jednak Mi\u0119dzynarodowa Grupa Ojc\u00f3w uzna\u0142a to za posuni\u0119cie niezadowalaj\u0105ce. Zob. M. Davies, Pope John \u2019s Council, Kansas City 1992, 149-152. Zob. tak\u017ce: ks. R. M. Wiltgen SVD, Ren wpada do Tybru. Historia Soboru Watyka\u0144skiego II, Pozna\u0144 2001, 253-261; abp M. Lefebvre, Przeciw herezjom. Komentarz do dokument\u00f3w magisterium Kosciota katolickiego, Warszawa 2002, 322-323, idem. Oni Jego zdetronizowali. Od liberalizmu do apostazji. Tragedia soborowa, Warszawa 2002, 204; H. Stehie, op. cit., 255.<\/p>\r\n\r\n

48. AIPN Warszawa, sygn. MSW II, Departament I, 3394, Biuletyn nr IV sporz\u0105dzony na podstawie materia\u0142\u00f3w agenturalnych\u2026,k. 23-24.<\/p>\r\n\r\n

49. Ks. R. M. Wiltgen SVD, op. cit. , 14-18.<\/p>\r\n\r\n

50. AIPN Warszawa, sygn. MSW II, Departament I, 3394, Biuletyn nr VI sporz\u0105dzony na podstawie materia\u0142\u00f3w agenturalnych\u2026, k. 60.<\/p>\r\n\r\n

51. AIPN Warszawa, sygn. MSW II, Departament I, 3394, Notatka, bez daty i autora, k. 28-29.<\/p>\r\n\r\n

52. AIPN Warszawa, sygn. MSW II, Departament I, 3394, Biuletyn nr VI sporz\u0105dzony na podstawie materia\u0142\u00f3w agenturalnych\u2026, k. 72.<\/p>\r\n\r\n

53. AIPN Warszawa, sygn. MSW II, Departament I, 3394, Biuletyn nr IV sporz\u0105dzony na podstawie materia\u0142\u00f3w agenturalnych\u2026, k. 27.<\/p>\r\n\r\n

54. AIPN Warszawa, sygn. MSW II, Departament I, 3394, Biuletyn nr VI sporz\u0105dzony na podstawie materia\u0142\u00f3w agenturalnych\u2026, k. 65.<\/p>\r\n\r\n

55. Ibidem, k. 66.<\/p>\r\n\r\n

56. Ibidem, k. 66.<\/p>\r\n\r\n

57. Ibidem, k. 70.<\/p>\r\n\r\n

58. Ibidem, k. 70.<\/p>\r\n\r\n

59. Ibidem, k. 68.<\/p>\r\n\r\n

60. Ibidem, k. 69.<\/p>\r\n\r\n

61. Ibidem, k. 69.<\/p>\r\n\r\n

62. Na temat ewolucji stanowiska kard. Spellmana podczas Soboru (a w zasadzie ju\u017c wcze\u015bniej), zw\u0142aszcza na tle dyskusji o wolno\u015bci religijnej i propozycji zg\u0142aszanych przez ojca Johna C. Murraya, pisze Michael Davies w ksi\u0105\u017cce Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II o wolno\u015b\u0107 religijna, Warszawa 2002, 115 i n. Zob. tak\u017ce: J. Cooney, The American Pope. The Life and Times of Francis Cordinal Spellman (1889-1967), New York 1984, 246-294 i i n.<\/p>\r\n\r\n

63. AIPN Warszawa, sygn. MSW II, Departament I, 3394, Biuletyn nr VI sporz\u0105dzony na podstawie materia\u0142\u00f3w agenturalnych\u2026, k. 62.<\/p>\r\n\r\n

64. Ibidem, k. 63.<\/p>\r\n\r\n

65. Ibidem, k.63.<\/p>\r\n\r\n

66. Ibidem, k.67.<\/p>\r\n\r\n

67. AIPN Warszawa, sygn. MSW II, Departament I, 3394, Biuletyn nr IV sporz\u0105dzony na podstawie materia\u0142\u00f3w agenturalnych\u2026, k. 29.<\/p>\r\n\r\n

68. Ibidem, k. 30.<\/p>\r\n\r\n

69. Ibidem, k. 49. Zdaniem biografa kard. Spellmana, Johna Cooney\u2019a, o „watyka\u0144skim Pentagonie\u201d (kardyna\u0142owie Canali, Pizzardo, Miara, Ottaviani i Mimmi) mo\u017cna mowie ju\u017c u schy\u0142ku pontyfikatu Piusa XII. Do „anty-Pentagonu\u201d Cooney zaliczy\u0142 kardyna\u0142\u00f3w Lercaro i Roncalli\u2019ego oraz abp. Montiniego. Co ciekawe, za wspieraj\u0105cego „anty-Pentagon\u201d uzna\u0142 Cooney – opr\u00f3cz kard. Garciasa i francuskich purpurat\u00f3w – tak\u017ce Prymasa Wyszy\u0144skiego. Zob. J. Cooney, op. c i t., 259.<\/p>\r\n\r\n

70. AIPN Warszawa, sygn. Y-14-4L-33, Notatka dotyczy: oceny dostojnik\u00f3w ko\u015bcielnych przez Wyszy\u0144skiego, Warszawa, 14 IV 1970 r., k. 55.<\/p>\r\n\r\n

71. AIPN Warszawa, sygn, MSW II, Departament I, 3394, Biuletyn nr IV sporz\u0105dzony na podstawie materia\u0142\u00f3w agenturalnych\u2026, k. 31-32.<\/p>\r\n\r\n

72. Ibidem, k. 20.<\/p>\r\n\r\n

73. AIPN Warszawa, sygn. MSW II, Departament I, 3394, Biuletyn nr VI sporz\u0105dzony na podstawie materia\u0142\u00f3w agenturalnych\u2026, k. 75.<\/p>\r\n\r\n

74. Ibidem, k. 75.<\/p>\r\n\r\n

75. AIPN Warszawa, sygn. MSW II, Departament I, 3394, Biuletyn nr IV sporz\u0105dzony na podstawie materia\u0142\u00f3w agenturalnych\u2026, k. 36.<\/p>\r\n\r\n

76. Ibidem, k. 36.<\/p>\r\n\r\n

77. Ibidem, k. 30-31.<\/p>\r\n\r\n

78. Ibidem, k. 31.<\/p>\r\n\r\n

79. Na temat inspiracji Zenona Kliszki zob. AIPN Warszawa, sygn. IPN 0639\/27, p\u0142k Stanis\u0142aw Morawski, Notatka dot. opracowania i sposobu wykorzystania materia\u0142\u00f3w nt. wypaczenia przez Wyszy\u0144skiego kultu maryjnego w Polsce, Warszawa, 14 XI 1963 r., k. 71.<\/p>\r\n\r\n

80. Ibidem, k. 72. Owa operacja SB jest na tyle interesuj\u0105ca, \u017ce doczeka\u0142a ju\u017c odr\u0119bnego opracowania: S. Cenckiewicz, Sprawa anty-maryjnego memoria\u0142u czyli o tym jak bezpieka „uczestniczy\u0142a\u201d w Soborze Watyka\u0144skim II, „Arcana\u201d, nr 55-56, 2004, 118-135. Tam\u017ce r\u00f3wnie\u017c pe\u0142ny tekst memoria\u0142u.<\/p>\r\n\r\n

81. AIPN Warszawa, sygn. IPN 0639\/27, Notatka Naczelnika Wydzia\u0142u I Departamentu IV MSW p\u0142k. Cyka\u0142y, Warszawa, 24 X 1963 r., k. l.<\/p>\r\n\r\n

82.. Ibidem, Notatka ze spotkania z TW „Stolarski\u201d, Warszawa, 28 X 1963 r., k. 2.<\/p>\r\n\r\n

83 Ibidem, Uwagi na temat „Memoria\u0142u o niekt\u00f3rych aspektach kultu maryjnego w Polsce\u201d, k. 73.<\/p>\r\n\r\n

84. Ibidem, Do Ojc\u00f3w Soboru. Memoria\u0142 o niekt\u00f3rych aspektach kultu maryjnego w Polsce, k. 9-10.<\/p>\r\n\r\n

85 Ibidem, k. 10.<\/p>\r\n\r\n

86. Ibidem, k. 11.<\/p>\r\n\r\n

87. Ibidem, Wyci\u0105g z doniesienia \u017ar\u00f3d\u0142o „Alfa\u201d, Warszawa, 13 XII 1963 r., k. 83; Notatka dotycz\u0105ca kolportowanej w Rzymie broszury dot. kultu maryjnego. \u0179r\u00f3d\u0142o sprawdzone. Warszawa, 4 XII 1963 r., k. 88-89.<\/p>\r\n\r\n

88. Tym bardziej musi dziwi\u0107 fakt, \u017ce dwumiesi\u0119cznik Bractwa Kap\u0142a\u0144skiego \u00a7w. Piusa X w Polsce – „Zawsze Wierni\u201d (nr 6, 2003, 42-45) wydrukowa\u0142 tekst Jana Wierusza-Kowalskiego zaznaczaj\u0105c jedynie, i\u017c w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych zerwa\u0142 on z Ko\u015bcio\u0142em i publikowa\u0142 artyku\u0142y w duchu ateistycznym, podczas gdy w rzeczywisto\u015bci porzuci\u0142 on stan kap\u0142a\u0144ski i przeszed\u0142 na s\u0142u\u017cb\u0119 w Urz\u0119dzie do Spraw Wyzna\u0144 i IV Departamentu MSW staj\u0105c si\u0119 ju\u017c za \u017cycia symbolem (obok by\u0142ego franciszkanina Tadeusza W\u0142odarczyka) zdrady Ko\u015bcio\u0142a katolickiego i Polski.<\/p>\r\n\r\n

89. P.Raina, Kardyna\u0142 Wyszy\u0144ski. Czasy Prymasowskie 1962-1963, Warszawa 1994, 190.<\/p>\r\n\r\n

90. AIPN Warszawa, sygn. IPN 0639\/27, Informacja nr 3 dotyczy tzw. „dokumentu maryjnego\u201d za okres 6-7 XII 1963 r.. \u0179r\u00f3d\u0142a sprawdzone, warszawa, 9 XII 1963 r., k. 91<\/p>\r\n\r\n

91. Pe\u0142ny tekst Pro memoria, (w: ) P. Raina, op. cit., s. 190-192._<\/p>\r\n\r\n


<\/p>\r\n\r\n

KOMENTARZ BIBU\u0141Y<\/em><\/strong>: \u00a0 1. W ” z\u0142o\u017cono\u015bci problemu”, analizowanego przez dr. Cenckiewicza, wyra\u017anie brakuje jakichkolwiek wzmianek o wp\u0142ywie indywidualnych os\u00f3b, \u015brodowisk i organizacji \u017cydowskich, na postawy hierarch\u00f3w ko\u015bcielnych oraz na losy Soboru. Czy nie ma takowych informacji w materia\u0142ach SB – kt\u00f3re przecie\u017c w zadziwiaj\u0105co wielu aspektach s\u0105 bardzo precyzyjne – czy te\u017c Autor zastosowa\u0142 swoist\u0105 selekcj\u0119 – nie wiadomo, w ka\u017cdym razie brak nawet wzmianki o tych, doskonale udokumentowanych, silnych i wp\u0142ywowych dzia\u0142aniach, mo\u017ce by\u0107 argumentem na niepe\u0142n\u0105 obiektywno\u015b\u0107 opracowania.<\/p>\r\n\r\n

2.\u00a0 Ponadto, razi kilka osobistych uwag Autora, np. w ocenie ksi\u0105\u017cki Petera Hebblethwaite\u00a0 („Peter Hebblethwaite w interesuj\u0105cej ksi\u0105\u017cce zatytu\u0142owanej Paul VI. The First Modern Pope<\/em> pisze…”). Czy ksi\u0105\u017cka jest interesuj\u0105ca<\/em> czy te\u017c nie – jest to na pewno subiektywna ocena czytelnika, lecz historyk powinien zwr\u00f3ci\u0107 raczej uwag\u0119 z jakiej pozycji zosta\u0142a ona napisana, czy przedstawia rzetelnie zagadnienie, no i kim jest jej autor. We wszystkich przypadkach dr. Cenckiewicz zawodzi, bowiem nale\u017cy przypomnie\u0107, \u017ce m\u0142ody, 33-letni Hebblethwaite, zaledwie w dwa lata po wy\u015bwi\u0119ceniu zosta\u0142 korespondentem jezuickiego pisma w Watykanie i w tendencyjny, lewacki spos\u00f3b relacjonowa\u0142 wydarzenia soborowe, \u017ce w kap\u0142a\u0144stwie wytrwa\u0142 tylko 11 lat, by o\u017ceni\u0107 si\u0119 ze swoj\u0105, m\u0142odsz\u0105 o 21 lat studentk\u0105, a nast\u0119pnie by pisa\u0107 tendencyjne, modernistyczne ergo <\/em>antykatolickie ksi\u0105\u017cki, w tym wspomnian\u0105 biografi\u0119 o Pawle VI, kt\u00f3r\u0105 nazwa\u0107 mo\u017cna hagiografi\u0105 nie-\u015bwi\u0119tego papie\u017ca, czy te\u017c „biografi\u0119” innego papie\u017ca – Jana XXIII. Tego typu informacje musz\u0105 by\u0107 przekazane Czytelnikowi, a przynajmniej wzi\u0119te pod uwag\u0119, gdy\u017c bezpo\u015brednio rzutuj\u0105 na podawane informacje.<\/p>\r\n\r\n

3. Czekamy na warty rozwini\u0119cia, w oparciu o szersz\u0105 analiz\u0119 i badania \u017ar\u00f3d\u0142owe,\u00a0 osobny w\u0105tek, migawkowo zaznaczony w stwierdzeniu, \u017ce: „Jedynym, kt\u00f3ry wa\u017cy\u0142 si\u0119 otwarcie oponowa\u0107 Wyszy\u0144skiemu by\u0142 biskup krakowski Wojty\u0142a.” Jak wielki by\u0142 ten konflikt, czego dotyczy\u0142, w czym bp Wojty\u0142a sprzeciwia\u0142 si\u0119 kard. Wyszy\u0144skiemu? Odpowiedzi na te pytania s\u0105 tym wa\u017cniejsze, \u017ce usi\u0142uje si\u0119 zamaza\u0107 wszelkie w\u0105tki niesprzyjaj\u0105ce lansowanej linii, wyra\u017conej szalonym wo\u0142aniem o Santo Subito<\/em>.<\/p>\r\n\r\n

W powy\u017cszym opracowaniu Redakcja BIBU\u0141Y dokona\u0142a nieznacznych korekt literowych, powsta\u0142ych zapewne w wyniku skanowania tekstu \u017ar\u00f3d\u0142owego.<\/em><\/p><\/blockquote>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Wypisy \u017ar\u00f3d\u0142owe z materia\u0142\u00f3w S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa o genezie i pocz\u0105tkach Vaticanum II Komunistyczny aparat bezpiecze\u0144stwa pr\u00f3bowa\u0142 zg\u0142\u0119bi\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107 procesu przemian wewn\u0105trzko\u015bcielnych. W obszarze zainteresowa\u0144 polskiej bezpieki znalaz\u0142y si\u0119 m.in. objawienia fatimskie, kongresy apostolstwa \u015bwieckich, ekumenizm, reforma Kurii Rzymskiej, zmiany liturgiczne, nowe spojrzenie na sakramenty (w tym przede wszystkim problem szerszego orzekania niewa\u017cno\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144stwa), seminaria i […]","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[66,36,41,33],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28591"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=28591"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28591\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=28591"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=28591"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=28591"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}