{"id":28578,"date":"2010-11-18T23:03:46","date_gmt":"2010-11-19T04:03:46","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=28578"},"modified":"2010-11-18T23:04:07","modified_gmt":"2010-11-19T04:04:07","slug":"%e2%80%9eprawa-czlowieka%e2%80%9d-jako-legitymizacja-wladzy-w-spoleczenstwie-ponowoczesnym-arkadiusz-barut","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=28578","title":{"rendered":"\u201ePrawa cz\u0142owieka” jako legitymizacja w\u0142adzy w spo\u0142ecze\u0144stwie ponowoczesnym – Arkadiusz Barut<\/em>"},"content":{"rendered":"

Niniejszy tekst dotyczy praw cz\u0142owieka rozumianych jako prawa do polityczno-prawnego wyra\u017cania odmienno\u015bci. Nie jest to wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie jedyny spos\u00f3b ich interpretacji, niepodobna jednak zaprzeczy\u0107, i\u017c jest to rozumienie coraz powszechniejsze. Tendencj\u0119 t\u0119 t\u0142umacz\u0119 z funkcjonalnego punktu widzenia – jako wym\u00f3g cywilizacji potrzebuj\u0105cej jednostek niekoniecznie autentycznych, lecz koniecznie mobilnych.<\/em><\/p>\r\n\r\n

K<\/strong>onserwatyzm zawsze zwraca\u0142 uwag\u0119, \u017ce prawa cz\u0142owieka daj\u0105 mniejsze zabezpieczenie interes\u00f3w indywidualnych, ani\u017celi przywileje oparte na tradycji – najs\u0142ynniejszym przyk\u0142adem takiego podej\u015bcia jest Edmund Burke preferuj\u0105cy \u201eprawa Anglik\u00f3w\u201d. Uzasadniano to przede wszystkim ich abstrakcyjnym charakterem – \u201enigdy nie spotka\u0142em cz\u0142owieka\u201d (Joseph de Maistre). Dawa\u0142o to konserwatystom podstaw\u0119 nawet do quasi-indywidualistycznej ich krytyki, prowadzonej bardziej w obronie specyfiki empirycznej jednostki, ni\u017c jej pozycji w tradycyjnej spo\u0142eczno\u015bci (Maurice Barr\u00c3\u00a8s). Wraz z ponowoczesno\u015bci\u0105 prawa cz\u0142owieka przestaj\u0105 by\u0107 pojmowane jako aprioryczna idea, podlegaj\u0105ca realizacji bez wzgl\u0119du na pragnienia i potrzeby rzeczywistych ludzi. Pr\u00f3buje si\u0119 je zakorzeni\u0107 w autentyzmie ludzkiego do\u015bwiadczenia wewn\u0119trznego i zewn\u0119trznego. Nie chodzi jednak o ludzi pojmowanych przez pryzmat cech definiuj\u0105cych dot\u0105d cz\u0142owiecze\u0144stwo – takich jak rozumno\u015b\u0107, uczucia wy\u017csze, czyli kwalifikacji mog\u0105cych by\u0107 cho\u0107by w prowizoryczny spos\u00f3b zdefiniowanymi. Prawa cz\u0142owieka maj\u0105 umo\u017cliwia\u0107 ca\u0142kowicie suwerenne wybieranie to\u017csamo\u015bci oraz w pe\u0142ni swobodne kszta\u0142towanie biografii. Na \u201edrugim planie\u201d, za has\u0142ami ponowoczesnej etyki, pojawia si\u0119 obraz jednostki zasymilowanej z procesami globalizacji.<\/p>\r\n\r\n

Dla funkcjonalnego wyja\u015bnienia tego zjawiska warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na koncepcj\u0119, kt\u00f3ra rozw\u00f3j tak rozumianych praw cz\u0142owieka warto\u015bciuje pozytywnie – teori\u0119 modernizacji refleksyjnej.<\/p>\r\n\r\n

Indywidualizm p\u00f3\u017anej nowoczesno\u015bci – autekspresja i ryzyko<\/h4>\r\n\r\n

Modernizacja refleksyjna nale\u017cy do nurtu tzw. p\u00f3\u017anej nowoczesno\u015bci, deklaruj\u0105cej nie tyle odrzucenie o\u015bwieceniowej idei podmiotu (tak jak ma to czyni\u0107 postmodernizm, a w szczeg\u00f3lno\u015bci poststrukturalizm), lecz radykalizacj\u0119 jej krytycznego wyd\u017awi\u0119ku. Najog\u00f3lniej m\u00f3wi\u0105c, koncepcja modernizacji refleksyjnej opiera si\u0119 na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce cz\u0142owiek wsp\u00f3\u0142czesny pozostaje podmiotem tak dla samego siebie, jak i w stosunkach spo\u0142ecznych i politycznych, w spos\u00f3b mniej lub bardziej \u015bwiadomy buduj\u0105c sw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, tak w oderwaniu od tradycyjnych, przednowoczesnych wzorc\u00f3w, jak i ideologii posto\u015bwieceniowych. O jego to\u017csamo\u015bci stanowi\u0105 wci\u0105\u017c na nowo odkrywane potrzeby i pragnienia. Nowa sytuacja jednostki nie polega jednak wy\u0142\u0105cznie na samorozwoju i autoafirmacji. W perspektywie jednostki modernizacja jest zar\u00f3wno wytworem jej aktywno\u015bci, jak i obiektywnym czynnikiem na ni\u0105 oddzia\u0142uj\u0105cym. Indywidualizacja jawi si\u0119 jako wymuszona przez ostateczny zanik struktur tradycyjnych (rodziny wielopokoleniowej itd.), a tak\u017ce przez g\u0142\u0119bokie przeobra\u017cenia struktur spo\u0142ecze\u0144stwa przemys\u0142owego (np. rodziny nuklearnej). Nadto, we wsp\u00f3\u0142czesnym spo\u0142ecze\u0144stwie – \u201espo\u0142ecze\u0144stwie ryzyka\u201d (jak to okre\u015bli\u0142 U. Beck), wiara w rozum sta\u0142a si\u0119 problematyczna. Zwi\u0119kszenie racjonalno\u015bci i, paradoksalnie, realizacja cz\u0119\u015bci z obietnic scjentyzmu – wp\u0142ywu na przyrod\u0119, zwi\u0119kszenia dobrobytu itd., doprowadzi\u0142y do zakwestionowania funkcji nauki jako metafizyki spo\u0142ecze\u0144stwa nowoczesnego. Nie spe\u0142ni\u0142a si\u0119 bowiem nadzieja pe\u0142nego opanowania rzeczywisto\u015bci, uczynienia jej przewidywaln\u0105, a zarazem zaspokojenia wszelkich indywidualnych pragnie\u0144. Spo\u0142ecze\u0144stwo i jednostka staj\u0105 w obliczu niepewno\u015bci, kt\u00f3rej nie mo\u017cna unikn\u0105\u0107 drog\u0105 technicyzacji i zwi\u0119kszenia produkcji. Odpowiedzi na nowe pytania nie daj\u0105 te\u017c \u201etradycyjne\u201d ideologie emancypacyjne (marksizm, freudyzm itd.).<\/p>\r\n\r\n

Jednostka niemaj\u0105ca ju\u017c oparcia ani w strukturach tradycyjnych, ani w podziale funkcji spo\u0142ecze\u0144stwa przemys\u0142owego, musi sama kszta\u0142towa\u0107 sw\u0105 biografi\u0119 (do czego ma lub nie ma obiektywnych mo\u017cliwo\u015bci). W tym celu musi si\u0119 wpisa\u0107 w kontekst instytucjonalny (np. wybieraj\u0105c odpowiednie wykszta\u0142cenie), co jawi si\u0119 jako jeden z rodzaj\u00f3w ryzyka (Beck, 2002, 192-205). <\/em>W \u201espo\u0142ecze\u0144stwie ryzyka\u201d indywidualizacja natychmiast przechodzi w (coraz bardziej niedookre\u015blon\u0105) instytucjonalizacj\u0119. Indywidualizacja jest wi\u0119c zar\u00f3wno prawem jednostki, implikuj\u0105cym uprawnienia do kontroli otoczenia spo\u0142eczno-politycznego, jak i wymogiem funkcjonowania nowego spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re potrzebuje jednostek mobilnych i potrafi\u0105cych porusza\u0107 si\u0119 sferze instytucjonalnej. Kontury r\u00f3l spo\u0142ecze\u0144stwa przemys\u0142owego zacieraj\u0105 si\u0119, poszczeg\u00f3lne jego funkcje \u0142\u0105cz\u0105, obiektywny pozostaje jednak \u201eimperatyw\u201d aktywno\u015bci i zmiany. Szczeg\u00f3lnie istotne jest wi\u0119c, by jednostka by\u0142a w stanie dzia\u0142a\u0107, mimo ci\u0105\u017c\u0105cego na niej ci\u0119\u017caru wybor\u00f3w. Potrzebne jest, m\u00f3wi\u0105c j\u0119zykiem Anthony\u2019ego Giddensa (Giddens, 2001) poczucie bezpiecze\u0144stwa ontologicznego, dzi\u0119ki kt\u00f3remu ryzyka jawi\u0105 si\u0119 jako normalna kolej rzeczy, a jednostka uwa\u017ca, i\u017c dysponuje instrumentami, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 je zminimalizowa\u0107. Konieczne jest wytworzenie, jak to okre\u015bla wskazany autor, \u201ekokonu ochronnego\u201d.<\/p>\r\n\r\n

Niepowtarzalno\u015b\u0107 w \u015bwiecie instytucji<\/h4>\r\n\r\n

Pojawia si\u0119 wi\u0119c, dostrze\u017cona m.in. przez Daniela Bella, sprzeczno\u015b\u0107 mi\u0119dzy wymogami spontaniczno\u015bci w \u017cyciu prywatnym – w szczeg\u00f3lno\u015bci w sferze konsumpcji, a wymogami konformizmu, ascezy i racjonalno\u015bci instrumentalnej w funkcjonowaniu spo\u0142ecznym. W przestrzeni prywatnej wolno zaj\u0105\u0107 postaw\u0119, kt\u00f3r\u0105 za Robertem Bellahem mo\u017cna nazwa\u0107 indywidualizmem ekspresyjnym – procesem autokreacji to\u017csamo\u015bci poprzez kultywowanie niepowtarzalno\u015bci, niewyra\u017calno\u015bci itd. Druga sfera \u017cycia wymaga natomiast tego, co Magdalena \u015aroda nazywa indywidualizmem r\u00f3wno\u015bci – uznania jednostkowo\u015bci, ale nie w jej wyj\u0105tkowo\u015bci, lecz w tym, co da si\u0119 wyrazi\u0107 poprzez powszechne, racjonalne regu\u0142y. Sprzeczno\u015b\u0107 ta grozi rozerwaniem \u201ekokonu ochronnego\u201d zaufania cz\u0142owieka do \u015bwiata.<\/p>\r\n\r\n

Zaradzi\u0107 maj\u0105 tu prawa cz\u0142owieka. Jednostka wsp\u00f3\u0142czesna jest zarazem nosicielem praw, jak i przedmiotem dyscypliny – zarazem subiectum,<\/em> podstaw\u0105 porz\u0105dku, jak i subiectus<\/em> – podporz\u0105dkowanym (Douzinas 2002, 224-227). Prawa cz\u0142owieka wyra\u017caj\u0105 oba te aspekty. Podmiot praw cz\u0142owieka jest, tak samo jak podmiot modernizacji refleksyjnej, nieokre\u015blony. Wyra\u017caj\u0105c to w j\u0119zyku poststrukturalizmu, mo\u017cna je uznawa\u0107 za nieokre\u015blon\u0105 \u201eznacz\u0105c\u0105\u201d, niepowi\u0105zan\u0105 koniecznie z \u017cadnym \u201eznaczonym\u201d (Douzinas, 2002, 399). O niezdefiniowaniu tych praw decyduje jednak nie tylko wsp\u00f3\u0142czesny klimat intelektualny, niech\u0119tny \u201ewielkim narracjom\u201d. Instytucjonalizacja, a przy tym nieokre\u015blono\u015b\u0107 praw cz\u0142owieka jest generowana przez przejawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 w procesie ich definiowania dialektyk\u0119 indywidualizmu i systemowo\u015bci. Ten, kto zg\u0142asza nowe roszczenie – jednostka lub grupa, powinien wykaza\u0107 jego podobie\u0144stwo z roszczeniami ju\u017c uznanymi, czyli to, \u017ce mie\u015bci si\u0119 ono w uniwersalnym, aktualnie uznanym modelu. Zarazem jednak, wysuwaj\u0105c je musi podkre\u015bli\u0107 ich inno\u015b\u0107 od roszcze\u0144 ju\u017c uznanych. Prawo w sensie przedmiotowym zawsze operuje za\u015b na abstrakcjach – cho\u0107by tak \u201eskonkretyzowanych\u201d, jak kobiety czy homoseksuali\u015bci. Nie wyra\u017ca natomiast konkretnej jednostki. Prawa cz\u0142owieka wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 rozdarte mi\u0119dzy niemo\u017cliw\u0105 uniwersalno\u015bci\u0105 a niemo\u017cliw\u0105 r\u00f3\u017cno\u015bci\u0105 – zak\u0142adaj\u0105 ci\u0105g\u0142\u0105 pr\u00f3b\u0119 tworzenia definicji, kt\u00f3ra jednak zawsze okazuje si\u0119 niewystarczaj\u0105ca (Douzinas, 2002, 400-401).<\/p>\r\n\r\n

W tym jednak tkwi ich si\u0142a ideologiczna. Ka\u017cde ich konceptualne dookre\u015blenie, w szczeg\u00f3lno\u015bci za\u0142o\u017cenie, \u017ce jaki\u015b akt lub system prawny zdo\u0142a\u0142 je w pe\u0142ni wyrazi\u0107, niezawodnie by\u0142by uznany za opresj\u0119. Zarazem ich pozytywizacja nie musi by\u0107 sprzeczna z ich dynamik\u0105 – ka\u017cde prawo, dzi\u0119ki interwencji w\u0142adzy, mo\u017ce by\u0107 na nowo zadekretowane. Prawa cz\u0142owieka, b\u0119d\u0105c \u201epust\u0105 znacz\u0105c\u0105\u201d, mog\u0105 nabra\u0107 znaczenia symbolicznego (Williams, 1991). Odzwierciedlaj\u0105 one nadziej\u0119 na przeniesienie niepowtarzalnej ekspresji jednostkowej na pole instytucjonalno-polityczne, uzasadniaj\u0105c przymus prawny. Skoro za\u015b mog\u0105 by\u0107 zawsze na nowo zdefiniowane, rola ich interpretatora mo\u017ce przypa\u015b\u0107 w\u0142adzy – w\u0142adza jest bowiem tak samo uprawniona do kreacji ich sensu praw, jak jednostka1<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n

Jednostce pozostaje natomiast przekonanie, \u017ce w\u0142adza dba o prawa cz\u0142owieka. Przekonanie to trudno zakwestionowa\u0107, skoro pr\u00f3ba ostatecznego zdefiniowania, o co ma dba\u0107 w\u0142adza, by\u0142oby aktem opresji wobec grup upo\u015bledzonych, wci\u0105\u017c odnajduj\u0105cych nowe, jeszcze niezrealizowane uprawnienia.<\/p>\r\n\r\n

Arkadiusz Barut<\/em><\/h3>\r\n\r\n

Literatura:<\/p>\r\n\r\n

Beck U., Spo\u0142ecze\u0144stwo ryzyka<\/em>, prze\u0142. Stanis\u0142aw Cie\u015bla, Scholar, Warszawa 2002.<\/p>\r\n\r\n

Douzinas C., Identity, recognition, rights, or what can Hegel teach us about human rights?<\/em>, \u201eJournal of Law and Society\u201d, vol. 29, No. 3, September 2002.<\/p>\r\n\r\n

Giddens A., Nowoczesno\u015b\u0107 i to\u017csamo\u015b\u0107<\/em>, prze\u0142. A. Szul\u017cycka, PWN, Warszawa 2001.<\/p>\r\n\r\n

Williams P., The alchemy of race and rights<\/em>, Cambridge 1991.<\/p>\r\n\r\n

\r\n

Autor jest doktorem nauk humanistycznych w dziedzinie nauk o polityce oraz czynnym zawodowo adwokatem (Izba Adwokacka w Opolu); opublikowa\u0142 m.in. monografi\u0119: Egotyzm, etyka, polityka. My\u015bl konserwatywna Maurycego Barr\u00c3\u00a8sa<\/em>, Wydawnictwo ARCANA, Krak\u00f3w 2009.<\/p><\/blockquote>\r\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Niniejszy tekst dotyczy praw cz\u0142owieka rozumianych jako prawa do polityczno-prawnego wyra\u017cania odmienno\u015bci. Nie jest to wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie jedyny spos\u00f3b ich interpretacji, niepodobna jednak zaprzeczy\u0107, i\u017c jest to rozumienie coraz powszechniejsze. Tendencj\u0119 t\u0119 t\u0142umacz\u0119 z funkcjonalnego punktu widzenia – jako wym\u00f3g cywilizacji potrzebuj\u0105cej jednostek niekoniecznie autentycznych, lecz koniecznie mobilnych. Konserwatyzm zawsze zwraca\u0142 uwag\u0119, \u017ce prawa cz\u0142owieka daj\u0105 […]","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28578"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=28578"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28578\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=28578"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=28578"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=28578"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}