{"id":27345,"date":"2010-10-13T22:27:21","date_gmt":"2010-10-14T03:27:21","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=27345"},"modified":"2010-10-13T22:27:21","modified_gmt":"2010-10-14T03:27:21","slug":"bezprawna-grabiez-dobr-kosciola-dr-jacek-zurek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=27345","title":{"rendered":"Bezprawna grabie\u017c d\u00f3br Ko\u015bcio\u0142a – dr Jacek \u0179urek<\/em>"},"content":{"rendered":"

Sekularyzacja maj\u0105tk\u00f3w duchownych w Polsce<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n

Wszystkie instytucje charytatywne, drukarnie i ksi\u0119garnie, szko\u0142y, grunty rolne i lasy odebra\u0142y Ko\u015bcio\u0142owi w\u0142adze PRL. Zagrabiono nawet kopalni\u0119 w\u0119gla nale\u017c\u0105c\u0105 do diecezji katowickiej i bank w Poznaniu. <\/strong>
\r\n
\r\nPrawodawstwo powojenne w Polsce by\u0142o wzorowane – co naturalne – na ustawodawstwie Rosji sowieckiej, w kt\u00f3rej zlikwidowano z racji ideologicznych wszelkie dobra duchowne, i to niezale\u017cnie od przynale\u017cno\u015bci religijnej posiadaczy.
\r\n
\r\nLasy, wody, grunty<\/strong>
\r\nPowojenna reforma rolna wprowadzona dekretem PKWN z wrze\u015bnia 1944 r. pozostawia\u0142a decyzj\u0119 o parcelacji ko\u015bcielnych d\u00f3br ziemskich przysz\u0142emu Sejmowi. Jednak dekret nie mia\u0142 charakteru bezwzgl\u0119dnego i sam ustawodawca, jak si\u0119 rych\u0142o okaza\u0142o, poczyni\u0142 z niego liczne wyj\u0105tki.
\r\nDekret PKWN z grudnia tego roku postanawia\u0142 o upa\u0144stwowieniu las\u00f3w powy\u017cej 25 ha, w tym \u015br\u00f3dle\u015bnych grunt\u00f3w, \u0142\u0105k i w\u00f3d, a tak\u017ce wszelkich nale\u017c\u0105cych do nich nieruchomo\u015bci oraz ruchomo\u015bci. Pa\u0144stwo mog\u0142o tak\u017ce wykupi\u0107 przymusowo mniejsze obszary le\u015bne. Tak zwany ma\u0142y kodeks karny obowi\u0105zuj\u0105cy do 1970 r. grozi\u0142 za sprzeciw b\u0105d\u017a samo jego pochwalanie (ambona!) nawet kar\u0105 \u015bmierci. Wody i zwi\u0105zane z nimi grunty orne przej\u0105\u0142 za\u015b Skarb Pa\u0144stwa w roku 1962.
\r\n
\r\nMaj\u0105tki poniemieckie<\/strong>
\r\nZa to dekret z 1946 r. postanawia\u0142, \u017ce „polskie osoby prawne”, kt\u00f3re wesz\u0142y w posiadanie maj\u0105tk\u00f3w poniemieckich b\u0105d\u017a opuszczonych, sta\u0142y si\u0119 ich w\u0142a\u015bcicielami, co dotyczy\u0142o tak\u017ce nieruchomo\u015bci ko\u015bcielnych r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144 na ziemiach zachodnich i p\u00f3\u0142nocnych oraz na obszarze Wolnego Miasta Gda\u0144ska (ko\u015bcio\u0142y, kaplice, inne budynki, cmentarze). Dopiero kolejne decyzje w\u0142adz administracyjnych (Urz\u0105d do spraw Wyzna\u0144, minister gospodarki komunalnej) i s\u0105dowych (S\u0105d Najwy\u017cszy) z lat 1957-1959 ustali\u0142y wyk\u0142adni\u0119 zaw\u0119\u017caj\u0105c\u0105, jako \u017ce zakwestionowano osobowo\u015b\u0107 prawn\u0105 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Polsce. W rezultacie w\u0142adze komunalne przej\u0119\u0142y w zarz\u0105d poniemieckie ko\u015bcielne obiekty mieszkalne i u\u017cytkowe, poza tymi o charakterze sakralnym. Ostateczn\u0105, jak zdawa\u0142o si\u0119 \u00f3wcze\u015bnie, wyk\u0142adni\u0119 da\u0142a ustawa z 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach, kt\u00f3ra mienie poniemieckie w powy\u017cszym zakresie przekaza\u0142a pa\u0144stwu, za\u015b na wniosek rad narodowych dokonywano odt\u0105d odpowiedniego wpisu do ksi\u0105g wieczystych. Gdy dotychczasowych w\u0142a\u015bcicieli nie mo\u017cna by\u0142o z zajmowanych obiekt\u00f3w usun\u0105\u0107, nak\u0142adano na nich – cz\u0119sto przekraczaj\u0105ce mo\u017cliwo\u015bci zap\u0142aty – czynsze za u\u017cytkowanie.
\r\nOsobny dekret z 1946 r. postanawia\u0142 o przekazaniu Pa\u0144stwowemu Funduszowi Ziemi poniemieckich nieruchomo\u015bci rolnych, w tym nale\u017c\u0105cych do zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych, \u0142\u0105cznie z gospodarstwami dotychczasowych proboszcz\u00f3w.
\r\nW 1971 r. wzgl\u0119dy polityczne zadecydowa\u0142y o nadaniu Ko\u015bcio\u0142owi na zasadzie status quo prawa do nieruchomo\u015bci poniemieckich oraz tych, kt\u00f3re omin\u0119\u0142a ustawa o tzw. dobrach martwej r\u0119ki z 1950 roku. Na w\u0142asno\u015b\u0107 ko\u015bcielnych instytucji przesz\u0142o oko\u0142o 4700 u\u017cytkowanych ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic, oko\u0142o 1500 r\u00f3\u017cnych budynk\u00f3w (plebanie, klasztory itd.), cmentarze oraz oko\u0142o 830 ha grunt\u00f3w. Dodatkowo Rada Ministr\u00f3w mog\u0142a przekaza\u0107 Ko\u015bcio\u0142om i zwi\u0105zkom wyznaniowym nieruchomo\u015bci (b\u0105d\u017a ich cz\u0119\u015bci), jakich te nie u\u017cytkowa\u0142y w 1971 r., lecz kt\u00f3re by\u0142y im niezb\u0119dne do sprawowania kultu. Spo\u015br\u00f3d zg\u0142oszonych spraw uznano za zasadne w 1973 r. 629 wniosk\u00f3w instytucji ko\u015bcielnych.
\r\n
\r\nZagrabili wszystko<\/strong>
\r\nZa to mienie nale\u017c\u0105ce do wyznawc\u00f3w obrz\u0105dku greckokatolickiego przesz\u0142o prawie w ca\u0142o\u015bci na rzecz Skarbu Pa\u0144stwa na podstawie dekret\u00f3w z 1947 i 1949 r. jako nieruchomo\u015bci ziemskie os\u00f3b przesiedlonych do Zwi\u0105zku Sowieckiego b\u0105d\u017a na ziemie zachodnie i p\u00f3\u0142nocne (akcja „Wis\u0142a”). Ponadto obrz\u0105dek greckokatolicki, po kr\u00f3tkim okresie przej\u015bciowym, zosta\u0142 przez w\u0142adze pa\u0144stwowe uznany za nieistniej\u0105cy, w zwi\u0105zku z oficjalnym wcieleniem Cerkwi greckokatolickiej do Cerkwi prawos\u0142awnej w ZSRS (tzw. synod lwowski w 1946 r.). To zamyka\u0142o drog\u0119 do ewentualnych rewindykacji, za\u015b w imieniu dawnych instytucji greckokatolickich mog\u0142y czasem wyst\u0119powa\u0107, jako osoby prawne, instytucje \u0142aci\u0144skie (parafie, kurie itd.). W wielu przypadkach uda\u0142o si\u0119 za\u015b w\u0142adzom ko\u015bcielnym przej\u0105\u0107, via facti, cerkwie greckokatolickie – zamkni\u0119te, niszczej\u0105ce b\u0105d\u017a przeznaczone dot\u0105d na inne cele (diecezja przemyska).
\r\n
\r\nZab\u00f3r Caritas<\/strong>
\r\nTolerowana przez w\u0142adze pa\u0144stwowe akcja charytatywna i wychowawcza odbywa\u0142a si\u0119 w plac\u00f3wkach Zrzeszenia Katolik\u00f3w „Caritas”, powsta\u0142ego z przekszta\u0142cenia przez pa\u0144stwo ko\u015bcielnej Caritas w 1950 r., pod has\u0142em jej „sanacji” i „uspo\u0142ecznienia”. Plac\u00f3wki podleg\u0142e Zrzeszeniu w znacznej mierze stanowi\u0142y zak\u0142ady prowadzone wcze\u015bniej przez zakonne osoby prawne b\u0105d\u017a zatrudnia\u0142y cz\u0142onk\u00f3w zgromadze\u0144 zakonnych. W 1950 r. ko\u015bcielna Caritas prowadzi\u0142a 334 sieroci\u0144ce z 16 tys. 676 dzieci, 38 dom\u00f3w dla dzieci specjalnej troski, 17 dom\u00f3w dla dziewcz\u0105t, 258 dom\u00f3w starc\u00f3w, 18 dom\u00f3w dla samotnych kobiet, a tak\u017ce 364 kuchnie, z kt\u00f3rych wydawano oko\u0142o 100 tys. posi\u0142k\u00f3w dziennie. Wobec zaboru niekt\u00f3re plac\u00f3wki Caritas zosta\u0142y przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1950 r. zlikwidowane, niekt\u00f3re za\u015b zosta\u0142y przej\u0119te przez inne ko\u015bcielne instytucje. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych w\u0142adze pa\u0144stwowe odebra\u0142y Zrzeszeniu cz\u0119\u015b\u0107 obiekt\u00f3w wraz z podopiecznymi. W 1989 r. nadal prowadzi\u0142o ono 216 zak\u0142ad\u00f3w opieku\u0144czych, w kt\u00f3rych na oko\u0142o 7 tys. pracownik\u00f3w zatrudnionych by\u0142o oko\u0142o 2,5 tys. cz\u0142onk\u00f3w 49 zgromadze\u0144 zakonnych (w wi\u0119kszo\u015bci \u017ce\u0144skich).
\r\n
\r\nDobra martwej r\u0119ki<\/strong>
\r\nReform\u0105 roln\u0105 obj\u0119to maj\u0105tki ko\u015bcielne w roku 1950, gdy Sejm uchwali\u0142 ustaw\u0119 o przej\u0119ciu tzw. d\u00f3br martwej r\u0119ki, czyli nieruchomo\u015bci pozostaj\u0105cych dot\u0105d we w\u0142adaniu ko\u015bcielnych os\u00f3b prawnych. Spod dzia\u0142ania ustawy wyj\u0119to grunty proboszczowskie do 50 ha (w wojew\u00f3dztwach pomorskim, pozna\u0144skim i \u015bl\u0105skim do 100 ha) oraz znajduj\u0105ce si\u0119 na nich obiekty s\u0142u\u017c\u0105ce potrzebom kultu religijnego (ko\u015bcio\u0142y, kaplice) lub niezb\u0119dne dla cel\u00f3w mieszkalnych (klasztory, siedziby kurii itd.). Jednak grunt, na kt\u00f3rym sta\u0142y, przechodzi\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 pa\u0144stwa. Tak zwane Porozumienie zawarte mi\u0119dzy rz\u0105dem a Episkopatem zagwarantowa\u0142o dodatkowo po 5 ha dla dom\u00f3w zakonnych i po 50 ha dla ordynariuszy diecezji i seminari\u00f3w duchownych. Ogranicze\u0144 tych jednak cz\u0119sto nie przestrzegano. W rezultacie w ci\u0105gu nieca\u0142ego roku pa\u0144stwo przej\u0119\u0142o z r\u0105k wszystkich Ko\u015bcio\u0142\u00f3w i zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych oko\u0142o 980 nieruchomo\u015bci zajmuj\u0105cych oko\u0142o 88 tys. ha ziemi (z czego do rozdysponowania pozosta\u0142o w styczniu 1951 r. jeszcze oko\u0142o 14 tys. ha). W ramach rekompensaty utworzono Fundusz Ko\u015bcielny administrowany przez Urz\u0105d do spraw Wyzna\u0144, kt\u00f3ry mia\u0142 wspomaga\u0107 materialnie instytucje duchowne, jednak s\u0142u\u017cy\u0142 wy\u0142\u0105cznie do wspierania os\u00f3b i podmiot\u00f3w uznanych przez w\u0142adze pa\u0144stwowe za u\u017cyteczne.
\r\nUzupe\u0142nieniem ustawy by\u0142 dekret z 1952 r. o likwidacji fundacji, w tym fundacji ko\u015bcielnych. Wchodz\u0105ce w ich sk\u0142ad maj\u0105tki proboszczowskie b\u0105d\u017a obiekty kultu przesz\u0142y do Skarbu Pa\u0144stwa, kt\u00f3ry pozostawi\u0142 dotychczasowym posiadaczom prawa u\u017cytkowe (\u00f3wcze\u015bnie wszystkie fundacje posiada\u0142y oko\u0142o 35 tys. ha grunt\u00f3w nale\u017c\u0105cych do gospodarstw rolnych).
\r\nW roku 1962 r. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w Polsce posiada\u0142 oko\u0142o 33 tys. ha ziemi rolnej (w tym zakony oko\u0142o 2 tys. ha).
\r\n
\r\nIdeologiczna pazerno\u015b\u0107<\/strong>
\r\nSpo\u015br\u00f3d innych upa\u0144stwowionych obiekt\u00f3w do tych wa\u017cniejszych nale\u017ca\u0142y: drukarnie ko\u015bcielne przej\u0119te przez Skarb Pa\u0144stwa w 1946 r. w ramach nacjonalizacji „podstawowych ga\u0142\u0119zi gospodarki narodowej”, plac\u00f3wki s\u0142u\u017cby zdrowia (szpitale, o\u015brodki, sanatoria, \u017c\u0142obki, domy ma\u0142ego dziecka) przej\u0119te przez pa\u0144stwo w 1948 r., jednak z pozostawieniem dotychczasowym posiadaczom (g\u0142\u00f3wnie zgromadzeniom zakonnym \u017ce\u0144skim) w\u0142asno\u015bci grunt\u00f3w, apteki od 1951 r. wraz z ca\u0142ym maj\u0105tkiem (sieci apteczne bonifratr\u00f3w i kamilian\u00f3w); do ciekawostek mo\u017cna zaliczy\u0107 przej\u0119cie kopalni w\u0119gla „Eminencja” b\u0119d\u0105cej w\u0142asno\u015bci\u0105 diecezji katowickiej czy Banku Sp\u00f3\u0142ek Zarobkowych w Poznaniu.
\r\nW latach 1949-1956 i 1958-1964 pa\u0144stwo przej\u0119\u0142o wi\u0119kszo\u015b\u0107 plac\u00f3wek o\u015bwiatowych, opieku\u0144czych i wychowawczych prowadzonych przez ko\u015bcielne osoby prawne, w znacznej mierze przez \u017ce\u0144skie zgromadzenia zakonne, a tak\u017ce przez zgromadzenia m\u0119skie i diecezje (ochronki, przedszkola, szko\u0142y, ni\u017csze seminaria duchowne itd.). Do 1961 r. wyw\u0142aszczenia mia\u0142y charakter administracyjny i uzasadniane by\u0142y r\u00f3\u017cnorodnie (zaleg\u0142o\u015bci podatkowe, nieprzestrzeganie prawa, brak spo\u0142ecznego zapotrzebowania itd.). Ustawa o rozwoju systemu o\u015bwiaty i wychowania z 1961 r. uprawomocni\u0142a ten proces (za\u0142\u0105cznik 2.).
\r\nOsobno zaznaczy\u0107 nale\u017cy wielorakie utrudnienia w zakresie tzw. wykonywania praw maj\u0105tkowych (obr\u00f3t nieruchomo\u015bciami, wynajem, przyjmowanie darowizn i zapis\u00f3w, sprawy podatkowe itd.).
\r\nNadanie Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu osobowo\u015bci prawnej, a tym samym mo\u017cliwo\u015b\u0107 rewindykacji d\u00f3br, nast\u0105pi\u0142a wraz z uchwaleniem przez Sejm PRL w 1989 r. tzw. ustaw majowych (art. 61 Ustawy o stosunku Pa\u0144stwa do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w PRL).
\r\n
\r\nKasata jezuit\u00f3w<\/strong>
\r\nProces sekularyzacji, czyli – dos\u0142ownie – ze\u015bwiecczenia, drog\u0105 kasat (administracyjnej likwidacji), upa\u0144stwowienia, nacjonalizacji b\u0105d\u017a wyw\u0142aszczenia (dzier\u017cawy, sprzeda\u017ce, rozdawnictwo) ko\u015bcielnych d\u00f3br ziemskich rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 w latach siedemdziesi\u0105tych XVIII wieku na ziemiach Polski, Litwy oraz Rusi, obejmuj\u0105c potem ca\u0142\u0105 Europ\u0119. Przetrwa\u0142 zmiany granic i ustroj\u00f3w i zako\u0144czy\u0142 si\u0119 (czy skutecznie?) w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego stulecia.
\r\nPierwsz\u0105 powa\u017cn\u0105 sekularyzacj\u0105 d\u00f3br ko\u015bcielnych by\u0142a kasata jezuit\u00f3w przez Klemensa XIV i przej\u0119cie d\u00f3br pojezuickich w Koronie i na Litwie. Ca\u0142o\u015b\u0107 maj\u0105tku lustratorzy oszacowali podczas sejmu rozbiorowego w 1775 r. na 32 mln z\u0142otych. Sze\u015b\u0107 lat p\u00f3\u017aniej w r\u0119kach Komisji Edukacyjnej pozosta\u0142o 21 milion\u00f3w. „Dobra te, jak wiemy, cz\u0119\u015bciowo rozdrapali mo\u017cni, nie brak\u0142o w ich liczbie te\u017c niekt\u00f3rych biskup\u00f3w” (ks. Jan Wysocki). Sejm Czteroletni, szukaj\u0105c pieni\u0119dzy na stutysi\u0119czn\u0105 armi\u0119, uchwali\u0142 w 1789 r. przej\u0119cie d\u00f3br biskupich po \u015bmierci aktualnych rz\u0105dc\u00f3w jako rekompensat\u0119, gwarantuj\u0105c ich nast\u0119pcom do\u017cywotni\u0105 roczn\u0105 pensj\u0119 w wysoko\u015bci 100 tys. z\u0142otych. Jednak rok p\u00f3\u017aniej postanowi\u0142, wskutek nacisk\u00f3w Rzymu i w wyniku dokonanych lustracji, \u017ce biskupstwa, zw\u0142aszcza te ubogie i z regu\u0142y greckokatolickie, b\u0119d\u0105 odt\u0105d obdarzane po r\u00f3wno ziemi\u0105 na sum\u0119 100 tys. z\u0142 rocznego dochodu. Zd\u0105\u017cono za to przej\u0105\u0107 i wydzier\u017cawi\u0107 dobra biskupstwa krakowskiego, kt\u00f3rymi administrowa\u0142 dot\u0105d prymas.
\r\n
\r\nPazerne Prusy<\/strong>
\r\nFryderyk Wielki, kr\u00f3l pruski, by\u0142 bardziej konsekwentny. Ju\u017c w 1771 r. komisarze kr\u00f3lewscy obje\u017cd\u017cali Ksi\u0119stwo Warmi\u0144skie i wojew\u00f3dztwo pomorskie (Prusy Zachodnie) w celu taksacji przysz\u0142ych nabytk\u00f3w. Dwa lata p\u00f3\u017aniej ca\u0142e duchowie\u0144stwo katolickie zosta\u0142o pozbawione w\u0142asno\u015bci ziemskiej, tak\u017ce nominalnie, co sprzeczne by\u0142o nawet z traktatem rozbiorowym. Pensje rz\u0105dowe odt\u0105d wyp\u0142acane stanowi\u0142y mniej wi\u0119cej czwart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 uzyskiwanych dochod\u00f3w z nieruchomo\u015bci. Na ziemiach II i III rozbioru (Wielkopolska, Mazowsze itd.) wszystkie dobra duchowne przej\u0119\u0142o pa\u0144stwo pruskie w 1796 roku. Osobny edykt kr\u00f3lewski z 1800 roku zakazywa\u0142 sprzeda\u017cy tej ziemi w polskie r\u0119ce. W latach 1815-1833 kolejne edykty znios\u0142y za\u015b klasztory w Wielkopolsce i na Pomorzu (na \u015al\u0105sku pozostali bonifratrzy, czarne el\u017cbietanki oraz urszulanki), przeznaczaj\u0105c ich maj\u0105tki na rozw\u00f3j ko\u015bcio\u0142\u00f3w i szk\u00f3\u0142 protestanckich, a tak\u017ce na cele rz\u0105dowe. W okresie kulturkampfu nie by\u0142o ju\u017c czego zabiera\u0107.
\r\n
\r\nBezwzgl\u0119dny j\u00f3zefinizm<\/strong>
\r\nCesarzowa Maria Teresa wprowadzi\u0142a w Galicji rygorystyczn\u0105 polityk\u0119 fiskaln\u0105, co jednak nie zadowoli\u0142o jej reformuj\u0105cego wszystko syna J\u00f3zefa II (j\u00f3zefinizm). Ju\u017c patent jego matki z 1775 r. stwierdza\u0142, \u017ce wszelkie dobra duchowie\u0144stwa zosta\u0142y nabyte nieprawnie, otwieraj\u0105c drog\u0119 do ich przejmowania oraz do nadu\u017cy\u0107. „Historyk tych czas\u00f3w stwierdza, \u017ce Maria Teresa troskliwie dba\u0142a o to, aby duchowie\u0144stwo nie op\u0142ywa\u0142o w dostatki, a czyni\u0142a to g\u0142\u00f3wnie dlatego, aby lud nie by\u0142 uciskany” (ks. Jan Wysocki). J\u00f3zef za\u015b przeprowadzi\u0142 istotn\u0105 sekularyzacj\u0119 d\u00f3br ko\u015bcielnych – zabrano galicyjskie posiad\u0142o\u015bci biskup\u00f3w krakowskich, za\u015b nowe diecezje, jak tarnowska, utworzona w 1785 r., korzysta\u0142y ju\u017c z tzw. Funduszu Religijnego. Zniesiono tak\u017ce dobra biskup\u00f3w przebywaj\u0105cych na sta\u0142e poza granicami cesarstwa (Prymas Gabriel Podoski), uwi\u0119zionych (Kajetan So\u0142tyk), zmar\u0142ych (Jan Aleksandrowicz). Znaczne posiad\u0142o\u015bci musia\u0142y nast\u0119pnie odda\u0107 kapitu\u0142y, duchowie\u0144stwo diecezjalne i zakonne, szczeg\u00f3lnie krakowskie, cho\u0107 i w samym Lwowie skasowano 8 klasztor\u00f3w m\u0119skich i 7 \u017ce\u0144skich. Na kr\u00f3tko sekularyzacja obj\u0119\u0142a zakon jezuit\u00f3w (1848-1852). W rezultacie w latach 1782-1785 skarb pa\u0144stwa przej\u0105\u0142 w administracj\u0119 od Ko\u015bcio\u0142a 339 wsi, 106 folwark\u00f3w i 3 miasta poddane. Za w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tk\u00f3w ko\u015bcielnych uznano za\u015b Fundusz Religijny. Instytucje duchowne, aczkolwiek pozosta\u0142y osobami prawnymi, sta\u0142y si\u0119 tylko zarz\u0105dcami u\u017cytkowanych d\u00f3br, z funduszu za\u015b wyp\u0142acano procenty od uzyskiwanych dochod\u00f3w. \u0141\u0105czn\u0105 jego warto\u015b\u0107 (dobra i kapita\u0142y) okre\u015blano na oko\u0142o 40 mln floren\u00f3w. Duchowie\u0144stwo jednak utrzymywano z do\u015b\u0107 skomplikowanego systemu podatkowego, gwarantuj\u0105c mu ubezpieczenia i emerytur\u0119, za\u015b fundusz jedynie uzupe\u0142nia\u0142 brakuj\u0105ce sumy. Zadowoleni byli najubo\u017csi, przede wszystkim kap\u0142ani greckokatoliccy, obci\u0105\u017ceni dodatkowo utrzymaniem rodzin.
\r\n
\r\nWyw\u0142aszczenia w Rosji<\/strong>
\r\nProces przejmowania w\u0142asno\u015bci ko\u015bcielnej przez Cesarstwo Rosyjskie rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 wraz z I rozbiorem (1772). Ukazem carycy Katarzyny na rzecz skarbu przej\u0119to wszystkie maj\u0105tki, kt\u00f3rych w\u0142a\u015bciciele nie zaprzysi\u0119gli wierno\u015bci cesarzowej b\u0105d\u017a rezydowali w Rzeczypospolitej. Dobra te przesz\u0142y w r\u0119ce szlachty rosyjskiej. Najwi\u0119cej straci\u0142y diecezje: wile\u0144ska, smole\u0144ska, inflancka, a po II rozbiorze – kamieniecka. Nowi biskupi otrzymali sta\u0142\u0105 pensj\u0119. Folwarki i klasztory utraci\u0142y r\u00f3wnie\u017c kapitu\u0142y oraz zakony. Jezuici, kt\u00f3rzy unikn\u0119li kasaty na terenie cesarstwa, zostali wydaleni w roku 1820, co poci\u0105gn\u0119\u0142o za sob\u0105 zab\u00f3r ich nieruchomo\u015bci. Nast\u0119pnie w tzw. Guberniach Zachodnich, zwanych przez Polak\u00f3w ziemiami zabranymi, ukazy carskie w ci\u0105gu \u0107wier\u0107wiecza doprowadzi\u0142y do stopniowej likwidacji w\u0142asno\u015bci ko\u015bcielnej: w 1832 r. nakazano zamkni\u0119cie 202, czyli dw\u00f3ch trzecich klasztor\u00f3w \u0142aci\u0144skich i unickich, w tym s\u0142ynnej \u0141awry Poczajowskiej; w 1841 r. oddano maj\u0105tki zakon\u00f3w i wy\u017cszych duchownych w administracj\u0119 skarbu pa\u0144stwa; w 1843 r. zarz\u0105dzono rekwizycj\u0119 maj\u0105tk\u00f3w parafialnych; w 1850 r. postanowiono zamkni\u0119cie 21 klasztor\u00f3w i przej\u0119cie ich maj\u0105tk\u00f3w w administracj\u0119 rz\u0105dow\u0105; po Powstaniu Styczniowym (1864-1867) zamkni\u0119to w Rosji, przenosz\u0105c duchowie\u0144stwo na pensje, \u0142\u0105cznie 140 miejsc kultu.
\r\nKasata unii na Bia\u0142orusi w 1839 r. odda\u0142a ca\u0142o\u015b\u0107 d\u00f3br Cerkwi greckokatolickiej w prawos\u0142awne r\u0119ce, czego jednak nie nale\u017cy uto\u017csamia\u0107 z sekularyzacj\u0105, skoro biskupi uniccy po prostu zmienili wyznanie, a diecezje pozosta\u0142y przy maj\u0105tkach. Kasaty za to spotka\u0142y oporne duchowie\u0144stwo zakonne – bazylian\u00f3w i bazylianki. Podobnie rzecz si\u0119 mia\u0142a z likwidacj\u0105 w 1875 r. ostatniej le\u017c\u0105cej w Kr\u00f3lestwie Polskim unickiej diecezji che\u0142mskiej.
\r\nOsobnym zagadnieniem pozostaj\u0105 plany wyw\u0142aszcze\u0144 d\u00f3br ko\u015bcielnych w Ksi\u0119stwie Warszawskim (gdzie zniesiono jednak zgromadzenie redemptoryst\u00f3w) oraz – szczeg\u00f3lnie dotkliwe dla zakon\u00f3w – carskie kasaty w Kr\u00f3lestwie Polskim (do 1867 r.).
\r\nUstawodawstwa polskie, pocz\u0105wszy od XVIII wieku, a tak\u017ce regulacje pa\u0144stw zaborczych mia\u0142y jedn\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 cech\u0119 – w teorii cho\u0107 d\u0105\u017cy\u0142y do wyr\u00f3wnania materialnego po\u0142o\u017cenia duchowie\u0144stwa, przeznaczenia „nadwy\u017cek” na wa\u017cne cele pa\u0144stwowe lub potrzeby spo\u0142eczne b\u0105d\u017a – w ostateczno\u015bci – dawa\u0142y przynajmniej jaki\u015b ekwiwalent, cz\u0119stokro\u0107 niewystarczaj\u0105cy, za utracone dobra. Czy w\u0142adza pa\u0144stwowa by\u0142a \u015bwiecka (II Rzeczpospolita), katolicka (Rzeczpospolita, Ksi\u0119stwo Warszawskie, Kr\u00f3lestwo Polskie, Austria), prawos\u0142awna (Rosja) czy protestancka (Prusy), kierowa\u0142a si\u0119 mniej lub bardziej zasad\u0105 wzgl\u0119dnego zado\u015b\u0107uczynienia. Je\u015bli za\u015b XX-wieczne partie polityczne, a nawet rz\u0105dy, domaga\u0142y si\u0119 wprowadzenia pierwszej z tych zasad w \u017cycie, to wykonanie jej z racji politycznych omija\u0142o Ko\u015bci\u00f3\u0142 (reformy rolne lat 1919-1939 i 1944-1945). W dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wszystkich obrz\u0105dk\u00f3w by\u0142 posiadaczem oko\u0142o 400 tys. ha ziemi oraz las\u00f3w (w tym obrz\u0105dek greckokatolicki – oko\u0142o 140 tys. ha). Konkordat z 1925 r. dopuszcza\u0142 parcelacj\u0119 cz\u0119\u015bci ko\u015bcielnych d\u00f3br ziemskich o \u0142\u0105cznej powierzchni – jak \u00f3wcze\u015bnie obliczano – 153 tys. 200 hektar\u00f3w. Wielko\u015b\u0107 t\u0119 – b\u0142\u0119dnie – podawa\u0107 b\u0119d\u0105 nast\u0119pnie historycy jako sum\u0119 tzw. d\u00f3br martwej r\u0119ki przej\u0119tych przez pa\u0144stwo w 1950 roku.<\/p>\r\n\r\n

Dr Jacek \u0179urek<\/strong><\/em><\/p>\r\n\r\n

Autor jest historykiem, nauczycielem, zajmuje si\u0119 histori\u0105 najnowsz\u0105 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Polsce.
\r\n
\r\n<\/p>\r\n\r\n

Za\u0142\u0105cznik 1.: Straty nieruchomo\u015bci w latach 1945-1953*<\/strong>
\r\n
\r\n rodzaj\tilo\u015b\u0107\tog\u00f3\u0142em \todsetek
\r\n ko\u015bcio\u0142y i kaplice\t2.143\t8.273\t26
\r\n domy zakonne m\u0119skie\t150\t370\t41
\r\n domy zakonne \u017ce\u0144skie\t608\t1.568\t39
\r\n szko\u0142y\t85\t135\t63
\r\n instytucje charytatywne\t3.900\t3.900\t100
\r\n drukarnie i ksi\u0119garnie\t150\t150\t100
\r\n czasopisma\t300\t329\t91
\r\n maj\u0105tki ziemskie\t145a\t?\t80
\r\n
\r\n* Wg Alberta Galtera (1956). Zapewne szacunki te po cz\u0119\u015bci dotycz\u0105 ziem polskich w granicach przedwojennych, a wi\u0119c tak\u017ce wszystkich obrz\u0105dk\u00f3w, a by\u0107 mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c maj\u0105tku Ko\u015bcio\u0142a katolickiego na ziemiach zachodnich i p\u00f3\u0142nocnych (czyli poniemieckiego).
\r\n
\r\na Maj\u0105tki najwi\u0119ksze, przej\u0119te na pocz\u0105tku 1950 roku.<\/p>\r\n\r\n


<\/p>\r\n\r\n

Za\u0142\u0105cznik 2.: Statystyka strat zakon\u00f3w w latach 1949-1964<\/strong>
\r\nZakony \u017ce\u0144skie w Polsce utraci\u0142y w dw\u00f3ch falach kasat (1949-1956 i 1960-1964):
\r\n215 miejsc kultu,
\r\n35 szk\u00f3\u0142 \u015brednich,
\r\n39 szk\u00f3\u0142 podstawowych,
\r\n327 przedszkoli,
\r\n53 internaty,
\r\n117 dom\u00f3w dziecka,
\r\n52 domy starc\u00f3w,
\r\n63 szpitale.
\r\n
\r\nPozbawiono pracy 7326 os\u00f3b, przej\u0119to 658 budynk\u00f3w niegospodarczych i 155 gospodarstw rolnych. W roku 1962 usuni\u0119to tak\u017ce zakonnice z 72 szpitali.
\r\n
\r\nZakony m\u0119skie utraci\u0142y \u0142\u0105cznie:
\r\n63 miejsca kultu,
\r\n29 seminari\u00f3w duchownych,
\r\n14 szk\u00f3\u0142 \u015brednich,
\r\n4 szko\u0142y podstawowe,
\r\n6 przedszkoli,
\r\n15 internat\u00f3w,
\r\n14 dom\u00f3w dziecka,
\r\n12 szpitali.
\r\n
\r\nPozbawiono pracy 1080 os\u00f3b, przej\u0119to 149 budynk\u00f3w niegospodarczych i 57 gospodarstw rolnych.
\r\nPod koniec 1962 r. liczba ni\u017cszych seminari\u00f3w duchownych ograniczona zosta\u0142a do 9, wobec istniej\u0105cych w 1950 r. 38 seminari\u00f3w.
\r\nGdy chodzi o plac\u00f3wki o\u015bwiatowe i wychowawcze, to do roku 1964 Ministerstwo O\u015bwiaty zlikwidowa\u0142o og\u00f3\u0142em 680 przedszkoli, 79 szk\u00f3\u0142 i 224 domy dziecka prowadzone przez ko\u015bcielne osoby prawne, w znakomitej wi\u0119kszo\u015bci zgromadzenia zakonne. W rezultacie w roku szkolnym 1978\/1979 \u017ce\u0144skie zgromadzenia zakonne prowadzi\u0142y 8 szk\u00f3\u0142 na terenie ca\u0142ego kraju, gdzie \u0142\u0105cznie przebywa\u0142o 1287 uczennic i podopiecznych.<\/p><\/blockquote>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Sekularyzacja maj\u0105tk\u00f3w duchownych w Polsce Wszystkie instytucje charytatywne, drukarnie i ksi\u0119garnie, szko\u0142y, grunty rolne i lasy odebra\u0142y Ko\u015bcio\u0142owi w\u0142adze PRL. Zagrabiono nawet kopalni\u0119 w\u0119gla nale\u017c\u0105c\u0105 do diecezji katowickiej i bank w Poznaniu. Prawodawstwo powojenne w Polsce by\u0142o wzorowane – co naturalne – na ustawodawstwie Rosji sowieckiej, w kt\u00f3rej zlikwidowano z racji ideologicznych wszelkie dobra duchowne, […]","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[132,66],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27345"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=27345"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27345\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=27345"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=27345"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=27345"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}