{"id":27212,"date":"2010-10-09T22:02:36","date_gmt":"2010-10-10T03:02:36","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=27212"},"modified":"2010-10-09T22:02:36","modified_gmt":"2010-10-10T03:02:36","slug":"recenzja-ksiazki-l-w-reeda-%e2%80%9ewielkie-mity-wielkiego-kryzysu%e2%80%9d","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=27212","title":{"rendered":"Recenzja ksi\u0105\u017cki L. W. Reeda \u201eWielkie mity wielkiego kryzysu”"},"content":{"rendered":"

Maj\u0105ce miejsce dwa lata temu za\u0142amanie koniunktury na \u015bwiatowych rynkach finansowych nazywane tak\u017ce kryzysem gospodarczym uruchomi\u0142o ca\u0142\u0105 lawin\u0119 \u017c\u0105da\u0144 maj\u0105cych na celu jedynie zwi\u0119kszenie rozdawnictwa publicznych pieni\u0119dzy zw\u0142aszcza na rzecz prywatnych przedsi\u0119biorstw. Jak zwykle w takich sytuacjach odezwa\u0142y si\u0119 g\u0142osy wzywaj\u0105ce do zwi\u0119kszenia sfery socjalnej i jeszcze wi\u0119kszego interwencjonizmu pa\u0144stwowego. Automatycznie zacz\u0119\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 por\u00f3wnania do Wielkiego Kryzysu z ko\u0144ca lat dwudziestych i pocz\u0105tku lat trzydziestych ubieg\u0142ego wieku, a jako wzorzec maj\u0105cy by\u0107 panaceum na problemy ekonomiczne i na \u201ez\u0142o\u201d wolnego rynku zacz\u0119to stawia\u0107 roosveltowski Nowy Porz\u0105dek.<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Pr\u00f3b\u0105 rozprawienia si\u0119 z mitami naros\u0142ymi wok\u00f3\u0142 czterokrotnego prezydenta USA i jego polityki ekonomicznej jest esej opublikowany w formie ksi\u0105\u017ckowej pt. \u201eWielkie mity wielkiego kryzysu\u201d autorstwa Lawrence\u2019a W. Reed\u2019a – ameryka\u0144skiego ekonomisty, prezesa Mackinac Center for Public Policy, publicysty m.in. magazynu \u201eThe Freeman\u201d.
\r\n
\r\n Ubieg\u0142owieczny kryzys, kt\u00f3ry do\u015bwiadczy\u0142y Stany Zjednoczone A.P. by\u0142 jednym z wielu za\u0142ama\u0144 koniunktury w historii \u015bwiata. Jednak o jego wyj\u0105tkowo\u015bci \u015bwiadczy\u0142 przede wszystkim czas jego trwania, kt\u00f3ry na skutek b\u0142\u0119dnych decyzji politycznych trwa\u0142 o wiele d\u0142u\u017cej ni\u017c poprzednie, zazwyczaj ko\u0144cz\u0105ce si\u0119 po dw\u00f3ch latach, oraz ze wzgl\u0119du na skutki – z prawie 1,5 miliona bezrobotnych w 1929 roku w przeci\u0105gu czterech nast\u0119pnych lat liczba os\u00f3b bez pracy zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 do prawie 13 milion\u00f3w. W powszechnym mniemaniu winn\u0105 za spowodowanie Wielkiego Kryzysu obwinia si\u0119 prezydenta Herberta Hoovera, kt\u00f3remu przypisuje si\u0119 \u201ezbytni\u201d liberalizm gospodarczy. W takiej interpretacji prezydent Franklin D. Roosvelt jawi si\u0119 jako osoba, kt\u00f3ra za pomoc\u0105 etatystycznych rozwi\u0105za\u0144 zrywaj\u0105cych z liberalizmem uratowa\u0142a kraj przed katastrof\u0105 gospodarcz\u0105. Lawrence W. Reed powy\u017csze zakorzenione w ameryka\u0144skiej \u015bwiadomo\u015bci twierdzenia nazywa najwi\u0119kszymi XX-wiecznymi mitami ekonomicznymi i politycznymi.
\r\n
\r\n Powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Austriack\u0105 Szko\u0142\u0119 Ekonomiczn\u0105 stwierdza, \u017ce przyczyn\u0105 pojawienia si\u0119 kryzysu gospodarczego, zreszt\u0105 podobnie jak w 2008 roku, by\u0142o sterowanie przez bank centralny poda\u017c\u0105 pieni\u0105dza, co nieuchronnie musia\u0142o doprowadzi\u0107 do kryzysu. Proces ten, jak podaje autor, przebiega\u0142 w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy: \u201eKiedy rz\u0105d sztucznie zwi\u0119ksza poda\u017c pieni\u0105dza i kredytu, pocz\u0105tkowo stopy procentowe spadaj\u0105. Przedsi\u0119biorstwa inwestuj\u0105 ten \u0142atwy pieni\u0105dz w plany produkcji i w dobrach inwestycyjnych nast\u0119puje hossa. Kiedy hossa dojrzewa, koszty biznesowe wzrastaj\u0105, stopy procentowe wzrastaj\u0105, stopy procentowe dostosowuj\u0105 si\u0119, przyjmuj\u0105c r\u00f3wnie\u017c tendencje wzrostowe, dochody za\u015b zostaj\u0105 zredukowane. Dlatego te\u017c efekt \u0142atwego pieni\u0105dza s\u0142abnie, a w\u0142adze zajmuj\u0105ce si\u0119 polityk\u0105 monetarn\u0105, obawiaj\u0105c si\u0119 inflacji cen, spowalniaj\u0105 wzrost albo nawet zmniejszaj\u0105 poda\u017c pieni\u0105dza. W obu przypadkach manipulacja jest wystarczaj\u0105ca, aby wyeliminowa\u0107 niepewn\u0105 podpor\u0119 spod ekonomicznego domku z kart\u201d .
\r\n
\r\n Odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do ustale\u0144 Murraya Rothbarda autor wskaza\u0142, \u017ce od 1921 do 1929 roku System Rezerw Federalnych (FED) ca\u0142y czas zwi\u0119ksza\u0142 poda\u017c pieni\u0105dza (analogia z dzia\u0142aniami Alana Greenspana jest oczywista), co z kolei si\u0142\u0105 rzeczy musia\u0142o postawi\u0107 bank centralny przed \u015bcian\u0105, co ostatecznie przejawi\u0142o si\u0119 ju\u017c w 1928 roku w konieczno\u015bci \u201ewyhamowywania\u201d gospodarki poprzez stopowanie poda\u017cy pieni\u0105dza, co oznacza\u0142o podnoszenie st\u00f3p procentowych. Do 1932 roku nast\u0105pi\u0142 spadek warto\u015bci pieni\u0105dza a\u017c o 30 procent. Tym samym wydarzenia, kt\u00f3re nast\u0105pi\u0142y na nowojorskiej gie\u0142dzie 24 pa\u017adziernika 1929 roku by\u0142y, wed\u0142ug autora, bezpo\u015brednim skutkiem wcze\u015bniejszych dzia\u0142a\u0144 podejmowanych przez FED i administracj\u0119 federaln\u0105.
\r\n
\r\n Wed\u0142ug publicysty \u201eThe Freeman\u201d, gdyby nie interwencjonistyczna polityka rz\u0105dowa kryzys trwa\u0142by znacznie kr\u00f3cej. Zreszt\u0105 tu\u017c u jego progu bezrobocie wynosi\u0142o oko\u0142o 9% – co jest charakterystyczne dla recesji, a nie dla zapa\u015bci gospodarczej. Przyczyn\u0105 wyja\u015bniaj\u0105c\u0105 dlaczego kryzys trwa\u0142 tak d\u0142ugo i przybra\u0142 tak drastyczny kszta\u0142t by\u0142y etatystyczne dzia\u0142ania podejmowane pocz\u0105tkowo przez Herberta Hoovera, a dalej kontynuowane przez Franklina D. Roosvelta.
\r\n
\r\n Jednym z mit\u00f3w, z kt\u00f3rymi rozprawia si\u0119 w swojej pracy autor to ten m\u00f3wi\u0105cy, \u017ce H. Hoover w przeciwie\u0144stwie do swojego nast\u0119pcy by\u0142 libera\u0142em gospodarczym posuni\u0119tym niemal do ekstremum, co doprowadzi\u0142o do krachu gospodarczego. Jak to wskazuje autor \u201eWielkich mit\u00f3w wielkiego kryzysu\u201d to w stron\u0119 Herberta Hoovera, podczas kampanii wyborczej z 1932 roku, kierowano zarzuty, \u017ce w spos\u00f3b beztroski roztrwania publiczne \u015brodki. O dziwo sami demokraci zarzucali mu, \u017ce chce zaprowadzi\u0107 socjalizm w Stanach Zjednoczonych. Prezydent H. Hoover, zdaniem autora omawianej ksi\u0105\u017cki, zamiast podj\u0105\u0107 u pocz\u0105tk\u00f3w recesji dzia\u0142ania maj\u0105ce na celu uwolnienie przedsi\u0119biorczo\u015bci z okow\u00f3w biurokracji zdecydowa\u0142 si\u0119 na jeszcze wi\u0119ksze restrykcje uderzaj\u0105ce w woln\u0105 przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107. Przyk\u0142adem takiego zachowania by\u0142a Ustaw\u0119 o Taryfie celnej Smootha-Hawleya z czerwca 1930 roku, kt\u00f3rej ostrze zosta\u0142o skierowana bezpo\u015brednio w import, a po\u015brednio w ca\u0142\u0105 ameryka\u0144sk\u0105 gospodark\u0119. Ot\u00f3\u017c jak podaje Lawrence W. Reed przed wprowadzeniem w \u017cycie wspomnianego aktu prawnego \u201eliczniki wskazywa\u0142y taryf\u0119 45 procent, ustawa za\u015b podnios\u0142a j\u0105 do 55 procent i dodatkowo o kolejne 4,50 dolara od ka\u017cdego licznika. Gwa\u0142townie podwojono taryfy celne na zbo\u017ce i mas\u0142o. Pierwszy raz na\u0142o\u017cono c\u0142o nawet na kiszon\u0105 kapust\u0119. Po\u015br\u00f3d niewielu d\u00f3br wolnych od op\u0142at celnych pozosta\u0142y – co do\u015b\u0107 niezwyk\u0142e – pijawki i szkielety (\u2026)\u201d . Takie dzia\u0142ania przyczyni\u0142y si\u0119 do niczego innego jak tylko do spadku produkcji zw\u0142aszcza rolnej oraz tekstylnej. Gie\u0142da b\u0142yskawicznie zareagowa\u0142a na ustaw\u0119 zwi\u0119kszaj\u0105c\u0105 obci\u0105\u017cenia celne, gdy\u017c w dniu jej podpisania notowania na nowojorskiej gie\u0142dzie spad\u0142y o 20%. Na domiar z\u0142ego republika\u0144ski prezydent w 1932 roku podpisa\u0142 ustaw\u0119 zwi\u0119kszaj\u0105c\u0105 ucisk fiskalny pa\u0144stwa. W jej wyniku nast\u0105pi\u0142o:
\r\n –\tponad dwukrotne podniesienie podatku dochodowego,
\r\n –\tzniesienie ulg podatkowych,
\r\n –\tpodwy\u017cszenie podatku p\u0142aconego przez przedsi\u0119biorstwa,
\r\n –\twprowadzenie nowych podatk\u00f3w takich jak np. federalny podatek akcyzowy czy te\u017c samochodowy.
\r\n
\r\n Na krytyce interwencjonistycznych rozwi\u0105za\u0144, kt\u00f3re jedynie przynosi\u0142y szkody gospodarcze wybory prezydenckie w 1932 roku wygra\u0142 Franklin D. Roosvelt, kt\u00f3ry zdecydowanie sprzeciwia\u0142 si\u0119 polityce ekonomicznej swojego poprzednika zarzucaj\u0105c mu zbytni etatyzm. Jednak jak pokaza\u0142 najbli\u017cszy rozw\u00f3j wypadk\u00f3w nowy prezydent zapisa\u0142 si\u0119 w historii USA jako g\u0142owa pa\u0144stwa kojarzona wy\u0142\u0105cznie z interwencjonizmem o afiliacjach niemal\u017ce bolszewickich. Do bardziej \u201einteresuj\u0105cych\u201d posuni\u0119\u0107 czterokrotnego prezydenta Stan\u00f3w Zjednoczonych A.P. nale\u017cy zaliczy\u0107 m.in.:
\r\n –\tog\u0142oszenie na kilka dni po obj\u0119ciu urz\u0119du prezydenta w 1933 roku og\u00f3lnokrajowego \u201eurlopu od bankowo\u015bci\u201d, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do tego, \u017ce tysi\u0105ce bank\u00f3w po jego zako\u0144czeniu zaprzesta\u0142o kontynuowania swojej dzia\u0142alno\u015bci,
\r\n –\todebranie obywatelom prawa do posiadania z\u0142ota oraz odg\u00f3rne ustalanie jego cen,
\r\n –\tustaw\u0119 o pomocy rolnikom, \u201ekt\u00f3ra \u015bci\u0105ga\u0142a z przetw\u00f3rc\u00f3w rolnych nowy podatek, a nast\u0119pnie u\u017cywa\u0142a tego dochodu do nadzorowania upraw i uboju byd\u0142a\u201d
\r\n –\tustanowienie w 1938 roku \u201eprawa\u201d do pensji minimalnej,
\r\n –\tnieustanne podnoszenie podatk\u00f3w, do tego stopnia \u017ce najwy\u017cszy pr\u00f3g podatku dochodowego wyni\u00f3s\u0142 90% (nale\u017cy jednak przypomnie\u0107, \u017ce w 1941 roku prezydent nosi\u0142 si\u0119 z zamiarem wprowadzenia 99,5% stawki),
\r\n –\tpowo\u0142anie do \u017cycia w 1935 roku pa\u0144stwowej agencji ubezpieczeniowej (Social Security Administration),
\r\n –\twprowadzenie w 1935 roku ustawy o krajowych stosunkach pracy (tzw. Ustawa Wagnera) – wprowadza\u0142a ona uprzywilejowanie zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych oraz za pomoc\u0105 federalnej agencji – Krajowej Rady Stosunk\u00f3w Pracy doprowadzi\u0142a do sytuacji, w kt\u00f3rej nie do pomy\u015blenia by\u0142o przeprowadzenie rozwi\u0105zania niezgodnego z opini\u0105 zwi\u0105zkowc\u00f3w; oczywi\u015bcie takie uprzywilejowanie spowodowa\u0142o niemal lawinowy nap\u0142yw nowych cz\u0142onk\u00f3w w zwi\u0105zkach, bo a\u017c dwa i p\u00f3\u0142 razy wi\u0119cej w 1941 w por\u00f3wnaniu z 1935 rokiem.
\r\n
\r\n Rozbudowie aparatu biurokratycznego s\u0142u\u017cy\u0142o ustanowienie w 1933 roku Administracji na rzecz Narodowego Uzdrowienia (National Recovery Administration), czego m.in. skutkiem by\u0142o przej\u0119cie prywatnych przedsi\u0119biorstw wytw\u00f3rczych przez pa\u0144stwowe kartele. Ponadto dano tej\u017ce instytucji prerogatywy wkraczaj\u0105ce szeroko w dziedzin\u0119 \u017cycia gospodarczego poprzez mo\u017cliwo\u015b\u0107 tworzenia nowego prawodawstwa reguluj\u0105cego spos\u00f3b produkcji: \u201eOstatecznie funkcjonowa\u0142o 500 kodeks\u00f3w NRA zawieraj\u0105cych regulacje prawne, pocz\u0105wszy od produkcji piorunochron\u00f3w a\u017c do produkcji gorset\u00f3w i biustonoszy, obejmuj\u0105cych ponad 2 miliony pracodawc\u00f3w i 22 miliony pracownik\u00f3w. Istnia\u0142y kodeksy reguluj\u0105ce produkcj\u0119 \u015brodk\u00f3w wzmacniaj\u0105cych w\u0142osy, smyczy dla ps\u00f3w, a nawet komedii muzycznych. Krawiec z New Jersey, Jack Magid, zosta\u0142 aresztowany i osadzony w wi\u0119zieniu za zbrodni\u0119 polegaj\u0105c\u0105 na uprasowaniu garnituru za 35, nie za\u015b za 40 cent\u00f3w, jak przewidywa\u0142 kodeks krawiectwa NRA\u201d . Skutkiem tych absurdalnych przepis\u00f3w by\u0142o zahamowanie polepszaj\u0105cej si\u0119 sytuacji gospodarczej – m.in. na ich skutek zatrudnienie w przemy\u015ble spad\u0142o o 25%;
\r\n
\r\n Szczyty biurokratycznej aberacji osi\u0105gn\u0119\u0142a istniej\u0105ca zaledwie kilka miesi\u0119cy na prze\u0142omie 1933\/1934 Administracja Prac Cywilnych (Civil Works Administration), kt\u00f3ra dawa\u0142a zatrudnienie osobom paraj\u0105cymi si\u0119 tak \u201eproduktywnymi\u201d zaj\u0119ciami jak np. patrolowanie ulic w celu odstraszania szpak\u00f3w czy te\u017c studiowanie historii agrafki; dzia\u0142alno\u015b\u0107 tej instytucji kontynuowa\u0142a istniej\u0105ca od 1935 roku organizacja Works Progress Administration, kt\u00f3rej sensem istnienia te\u017c by\u0142o \u201ewynajdywanie\u201d co bardziej oryginalnych zaj\u0119\u0107, ot\u00f3\u017c: \u201eW Kentucky pracownicy WPA skatalogowali 350 r\u00f3\u017cnych sposob\u00f3w gotowania szpinaku. Agencja zatrudni\u0142a 6 tysi\u0119cy aktor\u00f3w, chocia\u017c narodowy zwi\u0105zek aktor\u00f3w utrzymywa\u0142, \u017ce liczy zaledwie 4,5 tysi\u0105ca cz\u0142onk\u00f3w. Setki pracownik\u00f3w WPA kierowano do zbierania wp\u0142at na rzecz kampanii wyborczych kandydat\u00f3w Partii Demokratycznej. W Tennessee pracownicy WPA byli zwalniani, je\u015bli odm\u00f3wili przekazania 2 procent pensji urz\u0119duj\u0105cemu gubernatorowi. Do roku 1941 jedynie 59 procent bud\u017cetu WPA przeznaczano na jak\u0105kolwiek zap\u0142at\u0119 dla pracownik\u00f3w; pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 by\u0142a wsysana przez administracj\u0119 i koszty og\u00f3lne\u201d ,
\r\n
\r\n Ksi\u0105\u017cka Lawrence W. Reeda ukazuje, \u017ce w sytuacjach za\u0142amania gospodarczego do g\u0142osu dochodz\u0105 opinie etatystyczne o skrajnym zabarwieniu. Podobie\u0144stwo mi\u0119dzy obecnym za\u0142amaniem rynk\u00f3w finansowych, a sytuacj\u0105 sprzed 70 lat jest a\u017c nadto wyra\u017ane. Zar\u00f3wno jak w okresie mi\u0119dzywojennym tak i obecnie coraz wi\u0119ksze poparcie zyskuje interwencjonizm. Jednak o tyle jest on niebezpieczny, \u017ce jest kreowany przez organizacje mi\u0119dzynarodowe, nie licz\u0105ce si\u0119 z suwerenno\u015bci\u0105 pa\u0144stwow\u0105. Pozostaje mie\u0107 jedynie nadziej\u0119, \u017ce historia nie powt\u00f3rzy si\u0119 i nie doczekamy si\u0119 nowego New Dealu.
\r\n
\r\n Arkadiusz Meller<\/strong><\/em>
\r\n
\r\n Lawrence W. Reed, Wielkie mity wielkiego kryzysu, Wyd. Prohibita, t\u0142. K. Jurak, Warszawa 2009<\/em><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Maj\u0105ce miejsce dwa lata temu za\u0142amanie koniunktury na \u015bwiatowych rynkach finansowych nazywane tak\u017ce kryzysem gospodarczym uruchomi\u0142o ca\u0142\u0105 lawin\u0119 \u017c\u0105da\u0144 maj\u0105cych na celu jedynie zwi\u0119kszenie rozdawnictwa publicznych pieni\u0119dzy zw\u0142aszcza na rzecz prywatnych przedsi\u0119biorstw. Jak zwykle w takich sytuacjach odezwa\u0142y si\u0119 g\u0142osy wzywaj\u0105ce do zwi\u0119kszenia sfery socjalnej i jeszcze wi\u0119kszego interwencjonizmu pa\u0144stwowego. Automatycznie zacz\u0119\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 por\u00f3wnania […]","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[52],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27212"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=27212"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27212\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=27212"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=27212"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=27212"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}