{"id":27031,"date":"2010-10-04T12:59:41","date_gmt":"2010-10-04T17:59:41","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=27031"},"modified":"2010-10-04T12:59:41","modified_gmt":"2010-10-04T17:59:41","slug":"pospolite-pulapki-utopijnego-myslenia-milosz-szuba","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=27031","title":{"rendered":"Pospolite pu\u0142apki utopijnego my\u015blenia – Mi\u0142osz Szuba<\/em>"},"content":{"rendered":"

Powiedzieli: \u201ekrzy\u017c nie powinien dzieli\u0107\u201d. Jasne, \u017ce nie powinien. Dodajmy, \u017ce woda w morzu stanowczo nie powinna by\u0107 s\u0142ona, r\u00f3\u017ce nie powinny mie\u0107 kolc\u00f3w, doba powinna mie\u0107 30 godzin, a wakacje powinny trwa\u0107 ca\u0142y rok.<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Podczas gdy g\u0142\u00f3wnymi motywami teorii spiskowych s\u0105 domniemane wydarzenia z przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3rych prawdziwo\u015bci nie da si\u0119 jednoznacznie potwierdzi\u0107 ani zaprzeczy\u0107, my\u015blenie utopijne z regu\u0142y wi\u0105\u017ce si\u0119 \u017ce spojrzeniem w przysz\u0142o\u015b\u0107 – rzekomo \u015bwietlan\u0105. W pierwszym przypadku paliwem s\u0105 podejrzenia, w drugim – marzenia. Mimo tej r\u00f3\u017cnicy my\u015blenie utopijne spe\u0142nia podobn\u0105 rol\u0119 jak teorie spiskowe – w tym sensie, \u017ce zaczarowuje i upraszcza rzeczywisto\u015b\u0107, aby by\u0142a bardziej strawna dla odbiorc\u00f3w (a mo\u017ce konsument\u00f3w), wyja\u015bnia t\u0119 rzeczywisto\u015b\u0107 pod czyje\u015b dyktando, a jednocze\u015bnie j\u0105 wypacza i zatruwa uwodz\u0105c zacne umys\u0142y.<\/p>\r\n\r\n

Rzecz jasna jedna koncepcja nie jest r\u00f3wna drugiej – warto odr\u00f3\u017cni\u0107 teorie spiskowe bzdurne (Kennedy\u2019ego zabili kosmici, a Johnson o tym wiedzia\u0142, tylko zatai\u0142) od teorii spiskowych z pogranicza fakt\u00f3w historycznych, a wi\u0119c trudniejszych do natychmiastowego odrzucenia przez rozum (np. dotycz\u0105cych wp\u0142yw\u00f3w mason\u00f3w na konkretne wydarzenia w dziejach Europy). Warto te\u017c odr\u00f3\u017cni\u0107 utopie bzdurne (sekciarskie wizje szcz\u0119\u015bcia i zbawienia) od utopii do pewnego stopnia osadzonych w realiach zmieniaj\u0105cego si\u0119 \u015bwiata (ro\u017cne koncepcje dotycz\u0105ce jednoczenia ludzko\u015bci, natury cz\u0142owieka czy technologii).<\/p>\r\n\r\n

Przyk\u0142adem utopijnego my\u015blenia okaza\u0142o si\u0119 na przyk\u0142ad mniemanie, \u017ce nowe technologie doprowadz\u0105 do zwi\u0119kszenia ilo\u015bci wolnego czasu. Trudno zauwa\u017cy\u0107, by spo\u0142ecze\u0144stwo informacyjne dysponowa\u0142o wi\u0119ksz\u0105 ilo\u015bci\u0105 wolnego czasu ni\u017c dawne spo\u0142eczno\u015bci feudalne czy przemys\u0142owe, mimo, \u017ce innowacje mia\u0142y skutecznie wyr\u0119czy\u0107 cz\u0142owieka w jego obowi\u0105zkach. Okazuje si\u0119 tak\u017ce, \u017ce podniesienie standardu \u017cycia (w Europie) do poziomu nie spotykanego w historii, a zarazem ograniczenie zjawiska biedy, nie doprowadzi\u0142y do tego \u017ce ludzie mniej kradn\u0105, lecz raczej kradn\u0105 wi\u0119ksze sumy. Wzrost konsumpcji nie nasyca, tylko sk\u0142ania do bardziej intensywnej konsumpcji itd. Nie zmienia to faktu, \u017ce same idee zaoszcz\u0119dzenia czasu czy ograniczenia z\u0142odziejstwa s\u0105 warto\u015bciowe, nawet je\u017celi podszyte utopijnym my\u015bleniem.<\/p>\r\n\r\n

W my\u015bleniu utopijnym, opr\u00f3cz motywu \u201eszcz\u0119\u015bcia\u201d, przewijaj\u0105 si\u0119 od wiek\u00f3w dwa nie\u015bmiertelne w\u0105tki: jeden dotyczy \u201edobrej ludzkiej natury\u201d, drugi – \u201ezjednoczenia ludzko\u015bci\u201d (w mniejszym lub wi\u0119kszym zakresie). Na takiej glebie wyrastaj\u0105 pomys\u0142y, postulaty, zakl\u0119cia – powtarzane p\u00f3\u017aniej jak mantry, przypominane do znudzenia. Regularnie wznosz\u0105 one marzycieli na wysoko\u015b\u0107 z kt\u00f3rej s\u0142abo wida\u0107 ziemi\u0119, a ci karmi\u0105 nas codziennie now\u0105 porcj\u0105 zgni\u0142ych owoc\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n

Ludzie s\u0105 \u201edobrzy\u201d, czy tylko lubi\u0105 s\u0142ysze\u0107, \u017ce s\u0105 \u201edobrzy\u201d?<\/p>\r\n\r\n

Adam czyli cz\u0142owiek sam siebie nie wymy\u015bli\u0142, sam si\u0119 nie zmaterializowa\u0142 ani nie okre\u015bli\u0142 samodzielnie swoich praw. Na dodatek swym grzechem \u015bci\u0105gn\u0105\u0142 na siebie gniew Najwy\u017cszego S\u0119dziego – sobie i innym zgotowa\u0142 \u015bmier\u0107, zarazi\u0142 ludzko\u015b\u0107 dziedziczn\u0105 skaz\u0105 znacz\u0105c\u0105 jego natur\u0119. Zaci\u0105gn\u0105\u0142 wi\u0119c szczeg\u00f3lny d\u0142ug u Stw\u00f3rcy, kt\u00f3remu zawdzi\u0119cza\u0142 swoje istnienie i ten d\u0142ug nie zosta\u0142 umorzony bezwarunkowo.<\/p>\r\n\r\n

Je\u015bli chodzi o ludzk\u0105 u\u0142omno\u015b\u0107 i grzeszno\u015b\u0107, od czas\u00f3w Adama niewiele si\u0119 zmieni\u0142o, natomiast w dziedzinie ludzkiej pychy i bezpodstawnego samouwielbienia uczyniono wielki krok naprz\u00f3d. Mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce tzw. \u015brodowiska opiniotw\u00f3rcze: politycy, publicy\u015bci, teolodzy, filozofowie, etycy, naukowcy, pisarze – \u015bcigaj\u0105 si\u0119, kto jest bardziej antropocentryczny, kto bardziej porazi optymizmem, kto bardziej poprawi publice nastr\u00f3j. St\u0105d zapewnienia: \u201eludzie s\u0105 dobrzy\u201d, \u201ebardziej dobrzy ni\u017c \u017ali\u201d, \u201ew \u015bwiecie jest wi\u0119cej dobra ni\u017c z\u0142a\u201d, \u201enie wiadomo, czy istnieje piek\u0142o, je\u017celi istnieje to mo\u017ce puste, ale za to na pewno istnieje post\u0119p spo\u0142eczny\u201d. Komu jeszcze ma\u0142o i chcia\u0142by si\u0119 zupe\u0142nie zaczadzi\u0107, mo\u017ce zg\u0142\u0119bia\u0107 popularn\u0105 teori\u0119 prof. Fukuyamy o \u201eko\u0144cu historii\u201d: ludzko\u015b\u0107 osi\u0105gn\u0119\u0142a szczyt rozwoju, niczego lepszego ni\u017c demokracja ju\u017c nie b\u0119dzie wi\u0119c mamy by\u0107 szcz\u0119\u015bliwi i tyle. A te wszystkie na\u0142ogi, samob\u00f3jstwa, zaburzenia psychiczne, ca\u0142a wsp\u00f3\u0142czesna anomia – to pewnie z nadmiaru szcz\u0119\u015bcia.<\/p>\r\n\r\n

Ile mo\u017cna \u0142adowa\u0107 tego kadzid\u0142a dla ba\u0142wan\u00f3w? Jak daleko mo\u017cna si\u0119 posun\u0105\u0107 w idealizowaniu ludzkiego gatunku i bombardowaniu optymizmem? Oczywi\u015bcie mo\u017cna si\u0119 posun\u0105\u0107 tak daleko jak kto chce – Ikar te\u017c ocenia\u0142 swe mo\u017cliwo\u015bci z du\u017c\u0105 doz\u0105 optymizmu i lecia\u0142 tak wysoko jak chcia\u0142, zanim upad\u0142.<\/p>\r\n\r\n

P\u00f3\u0142 biedy je\u017celi utopijne, przesadnie pozytywne my\u015blenie o ludzkiej naturze wyst\u0119puje tylko w codziennych kontaktach – kto nieustannie dopatruje si\u0119 u innych szlachetnych intencji i oczekuje od wszystkich \u017cyczliwo\u015bci, zwykle pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej sam odkryje, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo sk\u0142ada si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z pospolitych egoist\u00f3w z domieszk\u0105 socjopat\u00f3w o nienormatywnej to\u017csamo\u015bci. Gorzej, je\u017celi taki bezpodstawny optymizm wypiera wysi\u0142ek obliczony na przeciwdzia\u0142anie patologii (np. przest\u0119pczo\u015bci), bo wtedy zamiast dzia\u0142a\u0144 mamy intelektualny smrodek i dobrotliwe m\u0119drkowanie, kt\u00f3rymi usprawiedliwia si\u0119 w\u0142asn\u0105 gnu\u015bno\u015b\u0107 i tch\u00f3rzostwo. Kto z nas nie zna tej ob\u0142udnej troski, gdy si\u0119 w k\u00f3\u0142ko usprawiedliwia szwarccharaktery, kt\u00f3re wcale nie prosi\u0142y o wsparcie, gdy si\u0119 rozgrzesza oprych\u00f3w hurtem i detalicznie, gdy si\u0119 na\u0107panego brudasa utwierdza w przekonaniu, \u017ce nic nie musi ze sob\u0105 robi\u0107, bo jest \u201efajny\u201d, gdy si\u0119 szuka usprawiedliwienia dla sprawc\u00f3w przemocy domowej czy agresywnych meneli, jakby wychylenie flachy dawa\u0142o uprawnienie do \u0142amania cudzych praw? Rozczulanie si\u0119 nad oprychami jest dlatego godne pogardy, \u017ce w\u0142a\u015bnie m.in. dzi\u0119ki biernym, poczciwym safandu\u0142om bandytyzm mo\u017ce rozwija\u0107 si\u0119 naszym kosztem i je\u017celi kto\u015b dzi\u015b jeszcze tego nie odczuwa, to odczuje jutro lub pojutrze.<\/p>\r\n\r\n

Ale niezale\u017cnie od konieczno\u015bci rozliczenia oprych\u00f3w – warto te\u017c uwa\u017ca\u0107, \u017ceby nie popa\u015b\u0107 w drug\u0105 skrajno\u015b\u0107, tj. z utopii w paranoj\u0119 i zacz\u0105\u0107 wsz\u0119dzie doszukiwa\u0107 si\u0119 z\u0142ej woli, oszustw i podst\u0119p\u00f3w. Lepiej troch\u0119 \u201ezaczarowa\u0107\u201d rzeczywisto\u015b\u0107 i stara\u0107 si\u0119 lubi\u0107 innych za to, co w nich dobre, ni\u017c koncentrowa\u0107 si\u0119 na podejrzeniach, t\u0119pieniu wrog\u00f3w i w ten spos\u00f3b zapracowa\u0107 sobie na opini\u0119 monstrum. Dziwne, \u017ce cz\u0119sto nie rozumiej\u0105 tego do\u015bwiadczeni, zaprawieni w bojach politycy, kt\u00f3rym na wizerunku powinno szczeg\u00f3lnie zale\u017ce\u0107.<\/p>\r\n\r\n

Szukanie tego co \u0142\u0105czy czy dewastacja to\u017csamo\u015bci?<\/strong><\/p>\r\n\r\n

\u201eKrzy\u017c nie powinien dzieli\u0107\u201d – powtarzali w k\u00f3\u0142ko. Ten slogan-postulat ma du\u017c\u0105 warto\u015b\u0107 dla tych, co \u201ena salonach\u201d zbieraj\u0105 brawa albo w zwi\u0105zku ze startem w wyborach chc\u0105 roztoczy\u0107 wok\u00f3\u0142 siebie sympatyczn\u0105 aur\u0119. Na tym jednak ko\u0144czy si\u0119 rola tego sloganu-postulatu, kt\u00f3ry zupe\u0142nie nie pasuje do rzeczywisto\u015bci i jest przejawem utopijnego my\u015blenia o \u201ejednoczeniu\u201d.<\/p>\r\n\r\n

Symbole takie jak krzy\u017c, Gwiazda Dawida, szahada czy p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyc tym si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105 od malowanych dzbank\u00f3w, \u017ce wyra\u017caj\u0105 konkretne, trwa\u0142e idee. Budowano na tych ideach cywilizacje, kszta\u0142towa\u0142y to\u017csamo\u015b\u0107 pokole\u0144 malarzy, kompozytor\u00f3w, kr\u00f3l\u00f3w, rybak\u00f3w i pastuch\u00f3w, zatem potrafi\u0142y tworzy\u0107 wsp\u00f3lnoty, ale jednocze\u015bnie cechowa\u0142 je zawsze pewien ekskluzywizm: \u201eNie ma b\u00f3stwa ponad Boga Jedynego, a Mahomet jest jego prorokiem”, \u201eS\u0142uchaj Izraelu, tylko Jahwe jest twym Bogiem\u201d, \u201eNie b\u0119dziesz mia\u0142 bog\u00f3w cudzych\u2026\u201d, \u201eBogowie pogan to demony\u201d itd. Nie da si\u0119 np. pogodzi\u0107 chrze\u015bcija\u0144stwa z judaizmem bez sprowadzenia jednego z tych system\u00f3w – lub ich obu – do absurdu, wypaczenia ich tre\u015bci lub przekr\u0119cenia historii, gdy\u017c wzajemny antagonizm jest wpisany w ich skomplikowan\u0105 genez\u0119. Podobnie nie da si\u0119 pogodzi\u0107 islamu z chrze\u015bcija\u0144stwem, itd.<\/p>\r\n\r\n

To co dzieli, cz\u0119sto stanowi o to\u017csamo\u015bci jednostek i grup, zarazem czyni spo\u0142ecze\u0144stwo policentrycznym, heterogenicznym, komplementarnym. To\u017csamo\u015bci nie mo\u017cna pozamiata\u0107, zredukowa\u0107 do dzbanka. Unikn\u0105\u0107 spor\u00f3w te\u017c si\u0119 nie da – zar\u00f3wno tych cywilizowanych, kt\u00f3re prowadz\u0105 do rozwi\u0105zania problem\u00f3w, jak i tych bezsensownych, w kt\u00f3rych o nic konkretnego nie chodzi (jeden drugiego nazwa\u0142 durniem i wszystkie agencje o tym pisa\u0142y).<\/p>\r\n\r\n

Czasy s\u0105 specyficzne: sztaby ludzi (czasem wraz z ksi\u0119dzem i rabinem, a czasem wbrew nim) staraj\u0105 si\u0119 budowa\u0107 utopi\u0119 jedno\u015bci nie tylko przez unikanie wzajemnej agresji, k\u0142amstw i krzywdz\u0105cych os\u0105d\u00f3w, ale poprzez zacieranie kontur\u00f3w, unikanie tego, co dzieli – w tym wyznaniowego ekskluzywizmu. Najbardziej popularne pomys\u0142y orbituj\u0105 wok\u00f3\u0142 idei dostosowania religii do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci (czyli ich zniszczenia), ograniczenia do w\u0105sko rozumianej prywatno\u015bci (druga w nocy: piwnica) lub praktycznego zredukowania do og\u00f3lnik\u00f3w. Oficjalnie wci\u0105\u017c \u017cywa jest te\u017c idea \u201echrze\u015bcija\u0144skiej\u201d demokracji, tj. pogodzenia dw\u00f3ch wzajemnie \u201eniekompatybilnych\u201d sfer. Nazwa wprowadza zreszt\u0105 w b\u0142\u0105d i powinna raczej brzmie\u0107 \u201edemokracja z elementami chrze\u015bcija\u0144skimi\u201d. Jedno\u015b\u0107 za wszelk\u0105 cen\u0119, po\u0142\u0105czona z odsuwaniem na bok konstytutywnych element\u00f3w czyjej\u015b to\u017csamo\u015bci przywodzi na my\u015bl \u201ewsp\u00f3ln\u0105 ruin\u0119\u201d jednocz\u0105c\u0105 przeciwie\u0144stwa przepowiadan\u0105 przez czcigodnego P12 w kontek\u015bcie pot\u0119pienia fa\u0142szywego irenizmu (Humani Generis<\/em>).<\/p>\r\n\r\n

Ci\u0105gle s\u0142yszy si\u0119 w debacie publicznej has\u0142a b\u0119d\u0105ce przejawem utopijnego my\u015blenia na temat \u201e\u0142\u0105czenia\u201d i \u201ejednoczenia\u201d. Niedawno znany pose\u0142, na konferencji w Sejmie podkre\u015bla\u0142, co mu w polskim prawie przeszkadza (oczywi\u015bcie przeszkadza mu to, co dotyczy ochrony \u017cycia) i postulowa\u0142 konieczno\u015b\u0107 \u201etworzenia prawa na podstawie warto\u015bci akceptowalnych dla wszystkich\u201d. Problem polega na tym, \u017ce \u201eakceptowalny dla wszystkich\u201d mo\u017ce by\u0107 malowany dzbanek, ale nie system warto\u015bci. Nie mo\u017cna u\u0142o\u017cy\u0107 przepis\u00f3w tak, \u017ceby zadowoleni byli \u201ewszyscy\u201d, chyba \u017ce uznamy, \u017ce osoby obecne na tej konferencji to ju\u017c s\u0105 \u201ewszyscy\u201d, albo za\u0142o\u017cymy, \u017ce faktycznie w przysz\u0142o\u015bci b\u0119dziemy jednakowi jak stado pingwin\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n

Wiele mo\u017cna osi\u0105gn\u0105\u0107 dzi\u0119ki zgodzie, nawet je\u017celi pokojowa aktywno\u015b\u0107 jest mniej medialna ni\u017c przepychanki przed pa\u0142acem prezydenckim i dlatego mniej rzuca si\u0119 w oczy. Warto wi\u0119c szuka\u0107 tego, co \u0142\u0105czy ale tam gdzie faktycznie ma to szanse powodzenia, tworzy warto\u015b\u0107 dodan\u0105 i nie burzy czego\u015b warto\u015bciowego.<\/p>\r\n\r\n

Unikanie skrajno\u015bci czy stygmatyzacja niezale\u017cnych?<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Z postulatem \u201eszukania tego co \u0142\u0105czy\u201d cz\u0119sto idzie w parze inny popularny, pachn\u0105cy utopi\u0105 postulat: \u201eunikajmy skrajno\u015bci\u201d – nadu\u017cywany zw\u0142aszcza przez zwolennik\u00f3w tzw. \u201esilnego centrum\u201d, kt\u00f3re w za\u0142o\u017ceniu ma gwarantowa\u0107 polityczn\u0105 stabilizacj\u0119, przeciwdzia\u0142a\u0107 radykalizacji nastroj\u00f3w spo\u0142ecznych i oczywi\u015bcie sprzyja\u0107 \u201ejedno\u015bci\u201d i \u201esp\u00f3jno\u015bci\u201d.<\/p>\r\n\r\n

Rzeczywi\u015bcie. Niezale\u017cnie od tego, kt\u00f3re \u015brodowisko czy \u015brodowiska w danej chwili w okolicach \u201ecentrum\u201d si\u0119 zagnie\u017cd\u017c\u0105 (mo\u017ce to by\u0107 partia lub jej cz\u0119\u015b\u0107, kilka partii, \u201eniezale\u017cne\u201d autorytety, itp.) tzw. \u201eludzie centrum\u201d przeciwstawiaj\u0105 si\u0119 \u201eskrajno\u015bciom\u201d, a poniewa\u017c nie ma precyzyjnej definicji \u201eskrajno\u015bci\u201d czy \u201epostawy skrajnej\u201d – tylko od fantazji, inwencji i granic percepcji \u201eludzi centrum\u201d zale\u017cy kogo i co do \u201eskrajno\u015bci\u201d zechc\u0105 zaliczy\u0107: w praktyce mo\u017ce to by\u0107 ka\u017cdy, kto im si\u0119 nie podoba lub nie pasuje do ich wizji i koncepcji, zar\u00f3wno ten, co podk\u0142ada bomby (postawa skrajna!), jak i ten, co chcia\u0142by obni\u017cenia podatk\u00f3w (te\u017c postawa skrajna!). Osoby wyraziste, zaliczane s\u0105 do \u201eskrajnych\u201d w pierwszej kolejno\u015bci, no bo kto \u015bmie by\u0107 wyrazistym, gdy \u201enic w \u015bwiecie nie jest czarno-bia\u0142e, a cz\u0142owiek jest tajemnic\u0105\u2026\u201d? (brrr!).<\/p>\r\n\r\n

Mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce tych najbardziej gorliwych ideolog\u00f3w \u201ecentrum\u201d, tych administrator\u00f3w ludzkich sumie\u0144, tych specjalist\u00f3w od dzielenia ludzi na \u201es\u0142usznych\u201d i \u201enies\u0142usznych\u201d, r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa po prostu przerasta i w zwi\u0105zku z tym pr\u00f3buj\u0105 przykroi\u0107 je do swych ograniczonych mo\u017cliwo\u015bci poznawczych: fakt istnienia opinii i postaw odmiennych ni\u017c ich w\u0142asne t\u0142umacz\u0105 sobie frustracj\u0105 cz\u0119\u015bci obywateli, jakim\u015b anormalnym stanem ich psychiki, jakim\u015b niedorozwojem umys\u0142owym, jakim\u015b zap\u00f3\u017anieniem cywilizacyjnym, cholera wie czym jeszcze. Naprawd\u0119 nie wiem, czy rzeczywi\u015bcie nie radz\u0105 sobie z poj\u0119ciem wolno\u015bci sumienia, czy kto\u015b im p\u0142aci za to, \u017ceby udawali durni\u00f3w. Jak ci \u201eludzie centrum\u201d chc\u0105 z kim\u015b prowadzi\u0107 dialog skoro \u201einny\u201d znaczy dla nich tyle co \u201estukni\u0119ty i wybrakowany\u201d?<\/p>\r\n\r\n

Ma\u0142o tego: wok\u00f3\u0142 politycznego \u201ecentrum\u201d nast\u0105pi\u0142a swego rodzaju sakralizacja. Tzw. \u201eautorytety\u201d (\u015awi\u0119te Oficjum?) stoj\u0105 na stra\u017cy demokratycznych warto\u015bci (dogmat\u00f3w?) zwalczaj\u0105c skrajno\u015bci i postawy nieodpowiedzialne (herezje?). Wierni pochlebcy popularyzuj\u0105 has\u0142a typu: \u201eautorytet moralny\u201d, \u201eniekwestionowany autorytet\u201d, \u201eautorytet niepodwa\u017calny\u201d (dogmat o nieomylno\u015bci?). Wok\u00f3\u0142 \u201eautorytet\u00f3w\u201d wytwarza si\u0119 taka aura, \u017ce zbieraj\u0105 oni oklaski nawet gdy gadaj\u0105 bzdury, a g\u0142osy spoza kr\u0119gu pochlebc\u00f3w cz\u0119sto po prostu do nich nie docieraj\u0105 – mo\u017cna krzycze\u0107, \u017ce kr\u00f3l jest nagi, a on nic – dalej dumnie paraduje bez odzie\u017cy.<\/p>\r\n\r\n

Prawdziwe bogactwo idei i opinii zaczyna si\u0119 tam, gdzie ko\u0144czy si\u0119 oddzia\u0142ywanie pazernego \u201ecentrum\u201d i b\u0119dzie trwa\u0142o dop\u00f3ki \u017car\u0142oczne \u201ecentrum\u201d tego bogactwa nie zniszczy poprzez lansowanie jedynie s\u0142usznej opcji i monopolizacj\u0119 wp\u0142ywu na opini\u0119 publiczn\u0105.<\/p>\r\n\r\n

Mi\u0142osz Szuba<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Powiedzieli: \u201ekrzy\u017c nie powinien dzieli\u0107\u201d. Jasne, \u017ce nie powinien. Dodajmy, \u017ce woda w morzu stanowczo nie powinna by\u0107 s\u0142ona, r\u00f3\u017ce nie powinny mie\u0107 kolc\u00f3w, doba powinna mie\u0107 30 godzin, a wakacje powinny trwa\u0107 ca\u0142y rok. Podczas gdy g\u0142\u00f3wnymi motywami teorii spiskowych s\u0105 domniemane wydarzenia z przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3rych prawdziwo\u015bci nie da si\u0119 jednoznacznie potwierdzi\u0107 ani zaprzeczy\u0107, […]","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[20],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27031"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=27031"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27031\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=27031"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=27031"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=27031"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}