{"id":26350,"date":"2010-08-29T09:56:52","date_gmt":"2010-08-29T14:56:52","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=26350"},"modified":"2010-08-29T10:00:29","modified_gmt":"2010-08-29T15:00:29","slug":"dwusetlecie-jakuba-balmesa-nazwanego-przez-papieza-piusa-xii-ksieciem-apologetow-wspolczesnych","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=26350","title":{"rendered":"Dwusetlecie Jakuba Balmesa, nazwanego przez papie\u017ca Piusa XII „ksi\u0119ciem apologet\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych”"},"content":{"rendered":"

28 sierpnia min\u0119\u0142a dwusetna rocznica urodzin wielkiego apologety katolickiego, kt\u00f3rego papie\u017c Pius XII nazwa\u0142 \u201eksi\u0119ciem apologet\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych\u201d, filozofa – prekursora odrodzenia tomizmu oraz konserwatywnego my\u015bliciela politycznego – Jaime\u2019a Balmesa. Z tej okazji i w ho\u0142dzie naszemu mistrzowi my\u015blenia przedrukowujemy fragment rozdzia\u0142u J. L. Balmes i tradycjonalizm w Katalonii<\/em> z ksi\u0105\u017cki Jacka Bartyzela \u201eUmiera\u0107, ale powoli!\u201d. O monarchistycznej i katolickiej kontrrewolucji w krajach roma\u0144skich 1815-2000<\/em> (Wydawnictwo ARCANA, Krak\u00f3w 2002, 2006[2], ss. 333-342).<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n

Dwusetlecie Jakuba Balmesa (Bicentenario de Jaime Balmes) (28 VIII 1810 – \u201d\u00a0 9 VII 1848)<\/h2>\r\n\r\n

Z dziejami i kultur\u0105 Katalonii \u0142\u0105czy si\u0119 posta\u0107 najwybitniejszego – obok Juana Donoso Cort\u00c3\u00a9sa – reprezentanta hiszpa\u0144skiej my\u015bli tradycjonalistycznej w pierwszej po\u0142owie XIX wieku. My\u015bliciel, o kt\u00f3rym mowa, to ksi\u0105dz Jaime Luciano Antonio Balmes y Urpi\u00e1<\/strong> (katal. Jaume Lluci\u00c3\u00a0 Antoni Balmes i Urpi\u00c3\u00a0<\/strong>).<\/p>\r\n\r\n

\"balmes.jpg\"<\/p>\r\n\r\n

Swoj\u0105 tak znakomit\u0105 pozycj\u0119 zawdzi\u0119cza ks. Balmes niezwyk\u0142ej intensywno\u015bci i wszechstronno\u015bci dokona\u0144: by\u0142 apologet\u0105 religijnym, filozofem, matematykiem, poet\u0105, publicyst\u0105, wreszcie my\u015blicielem – a przez cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia tak\u017ce dzia\u0142aczem – politycznym. Znamienne, \u017ce \u00c3\u2030tienne Gilson w\u0142a\u015bnie od niego zaczyna sw\u00f3j przegl\u0105d wsp\u00f3\u0142czesnych renowator\u00f3w tomizmu1<\/a><\/sup>. Jest przy tym zdumiewaj\u0105ce jak Balmes m\u00f3g\u0142 zdzia\u0142a\u0107, przemy\u015ble\u0107 i napisa\u0107 tak wiele2<\/a><\/sup> w ci\u0105gu tak kr\u00f3tkiego \u017cywota (zmar\u0142 w 38 roku \u017cycia!), borykaj\u0105c si\u0119 z chorobami i ub\u00f3stwem, co zmusi\u0142o go do przyj\u0119cia – pr\u00f3cz zwyk\u0142ych obowi\u0105zk\u00f3w duszpasterskich i dziennikarskich – posady prowincjonalnego nauczyciela matematyki.<\/p>\r\n\r\n

Na \u015bwiat przyszed\u0142 Balmes 28 sierpnia 1810 roku w prostej rodzinie w Vich k. Barcelony. Studia matematyczne, filozoficzne i teologiczne rozpocz\u0105\u0142 w szesnastym roku \u017cycia na uniwersytecie w Cerverze, a uko\u0144czy\u0142 je w 1835; w tym samym roku otrzyma\u0142 te\u017c \u015bwi\u0119cenia kap\u0142a\u0144skie. Mimo i\u017c uczelnia by\u0142a peryferyjna, da\u0142a mu mo\u017cno\u015b\u0107 dog\u0142\u0119bnego poznania popad\u0142ego od dawna w zapomnienie dorobku wielkich scholastyk\u00f3w: nie tylko Akwinaty, ale r\u00f3wnie\u017c kardyna\u0142a Kajetana, \u015bw. Roberta Bellarmina i oczywi\u015bcie Hiszpan\u00f3w: Franciszka de Vitorii oraz Franciszka Su\u00e1reza. Zrazu zosta\u0142 wikarym w rodzinnym Vich, ale wkr\u00f3tce otrzyma\u0142 parafi\u0119 w Barcelonie, gdzie od razu podj\u0105\u0142 intensywn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 publiczn\u0105. Przypad\u0142a ona na bardzo ci\u0119\u017ckie dla Hiszpanii czasy – tu\u017c po pokonaniu, po cz\u0119\u015bci zdrad\u0105 g\u0142\u00f3wnodowodz\u0105cego si\u0142ami karlist\u00f3w genera\u0142a Maroto, katolickich partyzant\u00f3w Don Carlosa – kiedy dyktatur\u0119 (formalnie regencj\u0119 w imieniu ma\u0142oletniej kr\u00f3lowej Izabeli II) obj\u0105\u0142 liberalny radyka\u0142 (exaltado<\/em>), genera\u0142 Baldomero Espartero. Wznieci\u0142 on kolejn\u0105 ju\u017c fal\u0119 prze\u015bladowa\u0144 religii i Ko\u015bcio\u0142a, wyp\u0119dzaj\u0105c wi\u0119kszo\u015b\u0107 biskup\u00f3w z ich stolic, likwiduj\u0105c klasztory i zrywaj\u0105c stosunki dyplomatyczne ze Stolic\u0105 \u015awi\u0119t\u0105; na porz\u0105dku dziennym by\u0142y tak\u017ce akty profanacji, podpale\u0144 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i napa\u015bci fizycznych na ksi\u0119\u017cy i zakonnik\u00f3w. Nieustraszony ksi\u0105dz Balmes znalaz\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas na pierwszej linii publicystycznego ognia walki z antykatolick\u0105 tyrani\u0105, publikuj\u0105c Refleksje o celibacie <\/em>(Reflexiones sobre el celibato<\/em>, 1839) i Obserwacje spo\u0142eczne, polityczne i ekonomiczne na temat przywilej\u00f3w duchowie\u0144stwa <\/em>(Observaciones sociales, pol\u00c3\u00adticas y econ\u00f3micas sobre los bie\u00c3\u00b1es del clero<\/em>, 1840). Op\u00f3r ten przybra\u0142 jeszcze bardziej systematyczn\u0105 posta\u0107, gdy Balmes za\u0142o\u017cy\u0142 w 1842 roku czasopismo La Civilizaci\u00f3n<\/em>, n\u0119kane zreszt\u0105 nieustannie cenzur\u0105 i szykanami administracyjnymi. Gdy ju\u017c po p\u00f3\u0142roczu re\u017cim zamkn\u0105\u0142 gazet\u0119, Balmes otworzy\u0142 natychmiast now\u0105, pod tytu\u0142em La Sociedad<\/em>, co nie na wiele si\u0119 zda\u0142o, gdy\u017c tak\u017ce i ona zosta\u0142a zakazana, a jej redaktor musia\u0142 uchodzi\u0107 za granic\u0119.<\/p>\r\n\r\n

Podr\u00f3\u017c po Europie, odbywana ju\u017c cz\u0119\u015bciowo tak\u017ce po szcz\u0119\u015bliwej odmianie sytuacji w Hiszpanii, gdzie konserwatywnym (moderados<\/em>) genera\u0142om (R. Narv\u00e1ez, J. Guti\u00c3\u00a9rrez de la Concha) uda\u0142o si\u0119 obali\u0107 tyrani\u0119 Espartera, by\u0142a dla Balmesa bardzo owocna. Zwiedzaj\u0105c Francj\u0119, Belgi\u0119 i Angli\u0119 zdo\u0142a\u0142 nawi\u0105za\u0107 osobisty kontakt z takimi znakomito\u015bciami \u015bwiata religijnego, kulturalnego i politycznego, jak Chateaubriand, b. premierzy Mol\u00c3\u00a9 i Guizot, Charles hr. de Montalembert, b\u0142. Fryderyk Ozanam, Louis Veuillot, kardyna\u0142 Pecci (p\u00f3\u017aniejszy papie\u017c Leon XIII, a w owym czasie nuncjusz apostolski w Belgii), a nawet kanclerz Austrii, ksi\u0105\u017c\u0119 Metternich. Nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce zw\u0142aszcza w aspekcie religijnym by\u0142 to bardzo bogaty wachlarz pogl\u0105d\u00f3w, albowiem obejmowa\u0142 zar\u00f3wno \u201eultramontan\u00f3w\u201d, jak i libera\u0142\u00f3w katolickich, a nawet protestanta (Guizota), z kt\u00f3rym wkr\u00f3tce Balmes podejmie zasadnicz\u0105, lecz w niczym nie zbaczaj\u0105c\u0105 od respektu dla przeciwnika, polemik\u0119.<\/p>\r\n\r\n

Podczas podr\u00f3\u017cy przypad\u0142o Balmesowi tak\u017ce zadanie wype\u0142nienia misji politycznej o wyj\u0105tkowej dla Hiszpanii wadze: doprowadzenia do rozwi\u0105zania sporu dynastycznego, a tym samym zako\u0144czenia stanu raz \u201ezimnej\u201d, raz \u201egor\u0105cej\u201d wojny domowej pomi\u0119dzy karlistami a izabelistami. Plan Balmesa, przedstawiony przeze\u0144 w 1844 roku, zak\u0142ada\u0142, \u017ce Don Carlos (Karol V) przeka\u017ce swoje prawa do Korony synowi, hrabiemu Montemol\u00c3\u00adn, ten za\u015b po\u015blubi swoj\u0105 kuzynk\u0119, panuj\u0105c\u0105 w Madrycie formalnie od 1833 roku, Izabel\u0119 II, i z t\u0105 chwil\u0105 b\u0119d\u0105 panowa\u0107 wsp\u00f3lnie, jak to ju\u017c by\u0142o w Hiszpanii w epoce Kr\u00f3l\u00f3w Katolickich: Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Arago\u0144skiego. Zrazu wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce rozwi\u0105zanie to ma wszelkie szanse powodzenia. Przysta\u0142 na nie Don Carlos, kt\u00f3ry dokona\u0142 formalnego przelania swoich uprawnie\u0144 na hr. Montemol\u00c3\u00adn (Karola VI), a z dworu madryckiego dochodzi\u0142y r\u00f3wnie\u017c pozytywne sygna\u0142y; na 14-letni\u0105 pod\u00f3wczas (a wi\u0119c w sensie prawnym dopiero od roku pe\u0142noletni\u0105) kr\u00f3low\u0105 wp\u0142yw wywierali, po odsuni\u0119cia Espartera, konserwaty\u015bci. Niestety, misterny, a zarazem prosty plan Balmesa, kt\u00f3ry oszcz\u0119dzi\u0142by Hiszpanii kolejnych wojen domowych i uratowa\u0142 jej zarazem polityczn\u0105 i wyznaniow\u0105 jedno\u015b\u0107, zosta\u0142 zniweczony po cz\u0119\u015bci oporem k\u00f3\u0142 maso\u0144sko-liberalnych, kt\u00f3re obawia\u0142y si\u0119 rz\u0105d\u00f3w kr\u00f3la tak katolickiego, po cz\u0119\u015bci za\u015b intryg\u0105 dyplomatyczn\u0105 Dworu Orlea\u0144skiego we Francji. Trzeba przyzna\u0107, \u017ce Ludwik-Filip mia\u0142 powody obawia\u0107 si\u0119 takiego obrotu rzeczy: przecie\u017c zwyci\u0119stwo zasady legitymistycznej u m\u0142odszych Burbon\u00f3w w Hiszpanii mog\u0142oby spowodowa\u0107 ponowne postawienie analogicznej kwestii na porz\u0105dku dziennym r\u00f3wnie\u017c po drugiej stronie Pirenej\u00f3w. Szybka kontrakcja dyplomacji francuskiej sprawi\u0142a, \u017ce zamiast prawie ju\u017c postanowionego ma\u0142\u017ce\u0144stwa Izabeli z Carlosem-juniorem dosz\u0142o do podw\u00f3jnego maria\u017cu w obr\u0119bie obu bocznych linii potomk\u00f3w Ludwika XIV: Izabeli z ksi\u0119ciem Kadyksu, Franciszkiem d\u2019As\u00c3\u00ads, oraz jej siostry – Ludwiki Ferdynandy z najm\u0142odszym synem Ludwika-Filipa, Antonim ksi\u0119ciem de Montpensier. Franciszek nie zosta\u0142 jednak wsp\u00f3\u0142w\u0142adc\u0105 Hiszpanii (do czego nie mia\u0142 zreszt\u0105 \u017cadnych uprawnie\u0144), a jedynie \u201ekr\u00f3lem-ma\u0142\u017conkiem\u201d.<\/p>\r\n\r\n

Po doznanym niepowodzeniu Balmes nie anga\u017cowa\u0142 si\u0119 ju\u017c w bezpo\u015bredni\u0105 akcj\u0119 polityczn\u0105. Powr\u00f3ci\u0142 natomiast do Hiszpanii i zaj\u0105\u0142 si\u0119 prac\u0105 naukow\u0105 oraz redagowaniem – ju\u017c w Madrycie – czasopisma El Pensamiento de Naci\u00f3n<\/em> [\u201eMy\u015bl Narodowa\u201d]. Tu\u017c przed \u015bmierci\u0105 zosta\u0142 powo\u0142any do Kr\u00f3lewskiej Akademii Hiszpa\u0144skiej. Zmar\u0142 na gru\u017alic\u0119 9 lipca 1848 roku. Wrogowie katolicyzmu i Hiszpanii nie oszcz\u0119dzili go nawet po \u015bmierci: na samym pocz\u0105tku wojny domowej 1936-1939 oddzia\u0142 Czerwonych zniszczy\u0142 jego grobowiec i zbezcze\u015bci\u0142 zw\u0142oki. Natomiast ju\u017c w Pa\u0144stwie Hiszpa\u0144skim pod rz\u0105dami Caudilla<\/em>, w stulecie zgonu filozofa, utworzono w Barcelonie po\u015bwi\u0119cony specjalnie studiowaniu jego my\u015bli Instituto Balmesiano<\/em>.<\/p>\r\n\r\n

G\u0142\u00f3wn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 naukowego dorobku Balmesa stanowi\u0105 dzie\u0142a z zakresu filozofii pierwszej oraz teorii poznania, kt\u00f3re zapewni\u0142y mu miejsce jednego z najwa\u017cniejszych – na kilka dziesi\u0119cioleci przed encyklik\u0105 Leona XIII Aeterni Patris <\/em>– prekursor\u00f3w neotomizmu. Przyczyni\u0142 si\u0119 swoimi pracami do odrodzenia realistycznej metafizyki3<\/a><\/sup>, bodaj jednak szczeg\u00f3ln\u0105 jego zas\u0142ug\u0105 pozostanie pr\u00f3ba zbudowania epistemologii jednocze\u015bnie realistycznej i podejmuj\u0105cej wyzwania ze strony rozmaitych filozofii nowo\u017cytnych. Adaptuj\u0105c tedy niekt\u00f3re uj\u0119cia Kartezjusza, Leibniza oraz \u201efilozofii zdrowego rozs\u0105dku\u201d Thomasa Reida, stara\u0142 si\u0119 jednocze\u015bnie Balmes oczy\u015bci\u0107 teori\u0119 poznania z dominuj\u0105cego w epoce pokartezja\u0144skiej idealizmu i subiektywizmu, zwalczaj\u0105c zw\u0142aszcza sensualizm Locke`a, kantyzm, panteizm i sceptycyzm4<\/a><\/sup>. Centralnym problemem teoriopoznawczym by\u0142o dla Balmesa zagadnienie pewno\u015bci i prawdziwo\u015bci poznania, przy czym nie traktowa\u0142 ich synonimicznie, albowiem prawda oznacza\u0142a dla\u0144 zgodno\u015b\u0107 porz\u0105dku idealnego z rzecz\u0105, pewno\u015b\u0107 za\u015b – przylgni\u0119cie my\u015bli do prawdy, co wymaga przynajmniej posiadania jej iluzji5<\/a><\/sup>. Punktem wyj\u015bcia w poszukiwaniu pewno\u015bci godzi\u0142 si\u0119 nawet uczyni\u0107 kartezja\u0144skie cogito<\/em>, jako prawd\u0119 oczywist\u0105, lecz dostrzegaj\u0105c niebezpiecze\u0144stwo subiektywnej jednostronno\u015bci (a przez to zagubienia w polu poznawczym porz\u0105dku realno\u015bci) uzupe\u0142nia\u0142 t\u0119 tez\u0119 aksjomatem Reida, i\u017c oczywiste jest tak\u017ce istnienie \u015bwiata poza nasz\u0105 ja\u017ani\u0105, o czym upewnia nas zdrowy rozs\u0105dek.<\/p>\r\n\r\n

Zasadniczo, koncepcja epistemologiczna Balmesa jest teori\u0105 \u201etrzech podstawowych prawd\u201d (El criterio<\/em>, Barcelona 1845)6<\/a><\/sup> – kryteri\u00f3w pewno\u015bci: 1) wynikaj\u0105cego ze \u015bwiadomo\u015bci, stwierdzenia faktu istnienia; 2) zasady niesprzeczno\u015bci; 3) \u201eintelektualnego instynktu\u201d, czyli postulatu poznawalno\u015bci \u015bwiata przez nasze w\u0142adze umys\u0142owe i gwaranta obiektywno\u015bci poznania. Istnienia tego\u017c instynktu nie trzeba dowodzi\u0107, poniewa\u017c wszelkie dowodzenie odbywa si\u0119 przez idee, a bez niego nic – czyli r\u00f3wnie\u017c \u017cadnej idei – nie da\u0142oby si\u0119 pomy\u015ble\u0107. Ostatecznym uzasadnieniem poznania idei og\u00f3lnych i \u201efakt\u00f3w ideowych\u201d, jak r\u00f3wnie\u017c istnienia fakt\u00f3w realnych, mo\u017ce by\u0107 tylko istnienie Boga, albowiem istnienie fakt\u00f3w w \u015bwietle idei jest tylko hipotetyczne, a cech\u0119 konieczno\u015bci mo\u017ce im nada\u0107 jedynie B\u00f3g. Jak konkluduje Gilson, osi\u0105 epistemologii Balmesa jest zatem na jednym kra\u0144cu B\u00f3g, a na drugim ludzka \u015bwiadomo\u015b\u01077<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n

Przekonania polityczne Balmesa8<\/a><\/sup> ugruntowane by\u0142y na tych samych zasadach, co metafizyczne i epistemologiczne, poniewa\u017c uwa\u017ca\u0142, \u017ce zdrowy rozs\u0105dek winien rz\u0105dzi\u0107 nami\u0119tno\u015bciami i kierowa\u0107 cz\u0142owieka ku temu, co dobre i po\u017cyteczne zarazem, a o\u015bwiecony przez Objawienie mo\u017ce pouczy\u0107 o prawdziwie trwa\u0142ych podstawach porz\u0105dku spo\u0142ecznego. Spo\u0142ecze\u0144stwo, kt\u00f3re zapomina o wi\u0105\u017c\u0105cej mocy zasad lub otwarcie im si\u0119 sprzeciwia, skazane jest na anarchi\u0119 lub despotyzm. Ku despotyzmowi wiedzie demokracja typu jakobi\u0144skiego, natomiast anarchia szerzy si\u0119 raczej w demokracji liberalnej, w obu jednak wypadkach w\u0142a\u015bciwy cel w\u0142adzy – dobro wsp\u00f3lne, przestaje by\u0107 realizowany, gdy\u017c elity zdobywaj\u0105ce w\u0142adz\u0119 w drodze rewolucji, albo na podstawie demokratycznych wybor\u00f3w, kieruj\u0105 si\u0119 zawsze interesem w\u0142asnym lub tych, kt\u00f3rzy je poparli, nie za\u015b ponadpartykularnym dobrem publicznym. Podzielone na partie parlamenty rz\u0105dzone s\u0105 przez oligarchi\u0119 szef\u00f3w stronnictw, a politycy demokratyczni bez skrupu\u0142\u00f3w zmieniaj\u0105 zdanie w zale\u017cno\u015bci od koniunktury. R\u00f3wnie krytyczny, co Donoso Cort\u00c3\u00a9s, wobec parlamentarnej \u201eklasy dyskutuj\u0105cej\u201d stwierdza\u0142 Balmes, \u017ce \u201ebezp\u0142odno\u015b\u0107 dyskusji, przede wszystkim w kwestii rz\u0105dzenia, jest rzecz\u0105 podpowiadan\u0105 przez rozum, udowodnion\u0105 przez histori\u0119 i potwierdzon\u0105 przez do\u015bwiadczenie\u201d9<\/a><\/sup>, a z\u0142o\u017cone nawet z ludzi indywidualnie rozumnych i szczerze poszukuj\u0105cych prawdy \u201ezgromadzenie ca\u0142e wzi\u0119te razem jest tylko ludzi szalonych zbiorem\u201d10<\/a><\/sup>. W demokracji – i to nie tylko jakobi\u0144skiej, lecz r\u00f3wnie\u017c w liberalnej – myli si\u0119 nar\u00f3d i wol\u0119 narodu z przypadkowym wynikiem g\u0142osowania jednego tylko sekwensu wyborc\u00f3w podnieconych i otumanionych agitacj\u0105 partyjn\u0105; ten zbi\u00f3r jednostek, kt\u00f3ry za lada podmuchem mo\u017ce zupe\u0142nie odmieni\u0107 swoje sympatie, nie zas\u0142uguje na miano \u201eludu\u201d, a w ka\u017cdym b\u0105d\u017a razie nie jest \u201eludem prawdziwym\u201d (verdadero pueblo<\/em>), wsp\u00f3lnot\u0105, kt\u00f3ra od wiek\u00f3w \u017cyje pod w\u0142adz\u0105 wyobra\u017ce\u0144 religijnych i tradycyjnych. Ustr\u00f3j liberalno-parlamentarny jest przy tym ca\u0142kowicie obcy patriarchalno-rolniczemu spo\u0142ecze\u0144stwu hiszpa\u0144skiemu i odpowiada jedynie potrzebom w\u0105skiej grupy mieszcza\u0144stwa zapatrzonego w obce wzory. \u201eHiszpa\u0144ski lud jest patriotyczny, rozs\u0105dny, pos\u0142uszny, dumny; to elity go nie rozumiej\u0105, kieruj\u0105c si\u0119 swymi interesami\u201d11<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n

W\u0142a\u015bciwy porz\u0105dek rzeczy, jednako odleg\u0142y od despotyzmu i anarchii, zasadza si\u0119 na istnieniu w\u0142adzy prowadz\u0105cej roztropnie podleg\u0142\u0105 jej spo\u0142eczno\u015b\u0107 ku w\u0142a\u015bciwemu celowi, a jednocze\u015bnie podporz\u0105dkowanej autorytetowi boskiemu i ustanowionym przez Opatrzno\u015b\u0107 zasadom \u0142adu spo\u0142ecznego (tj. prawu naturalnemu). Zwalczaj\u0105c doktryn\u0119 demokratyczn\u0105 jako bezzasadne roszczenie do r\u00f3wno\u015bci politycznej, aprobowa\u0142 jednak, a nawet afirmowa\u0142 Balmes koncepcj\u0119 wolno\u015bci \u201ereprezentatywnej\u201d, czyli nale\u017cnej cia\u0142om spo\u0142ecznym: stanom, prowincjom i municypiom. Dowodzi\u0142, \u017ce proponowana przez demokrat\u00f3w r\u00f3wno\u015b\u0107 polityczna, jak r\u00f3wnie\u017c zachwalana przez libera\u0142\u00f3w nieograniczona wolno\u015b\u0107 jednostki, prowadzi\u0107 musz\u0105 z jednej strony do upadku \u0142adu, poniewa\u017c ideologie te odrzucaj\u0105 boski porz\u0105dek i neguj\u0105 grzeszno\u015b\u0107 cz\u0142owieka, z drugiej za\u015b strony – do ustanowienia w\u0142adzy tyra\u0144skiej, o niespotykanym od czas\u00f3w przedchrze\u015bcija\u0144skich zakresie kontroli nad obywatelami, jako \u017ce porzucenie chrze\u015bcija\u0144skiej nauki o godno\u015bci cz\u0142owieka pozbawia rz\u0105dz\u0105cych hamulc\u00f3w w realizacji dowolnie wytyczanych przez nich cel\u00f3w. Z tego powodu: \u201eKonieczn\u0105 jest rzecz\u0105, by istnia\u0142 pewien porz\u0105dek spo\u0142eczny, kt\u00f3remu jednostka by\u0142aby podleg\u0142\u0105, lecz r\u00f3wnie\u017c jednostka nie powinna by\u0107 poch\u0142anian\u0105 przez spo\u0142ecze\u0144stwo do tego stopnia, by o niej nie mo\u017cna pomy\u015ble\u0107 jak tylko o tego\u017c spo\u0142ecze\u0144stwa cz\u0105stce, pozbawionej zupe\u0142nie w\u0142asnej sfery dzia\u0142ania\u201d12<\/a><\/sup>. Zwa\u017cywszy jednak, \u017ce w spo\u0142ecze\u0144stwie zdominowanym przez demoliberalizm bardziej zagro\u017cony jest \u0142ad ni\u017c wolno\u015b\u0107 osobista, \u201eto, czego nam brakuje, to nie element\u00f3w rz\u0105dzonych (gobernables<\/em>), ale element\u00f3w rz\u0105dz\u0105cych (gobernantes<\/em>)\u201d13<\/a><\/sup>. Sk\u0105din\u0105d, burzyciele powagi O\u0142tarza i Tronu zwiastowali nieograniczony przyrost wolno\u015bci harmonizowanej powszechnym braterstwem, tymczasem: \u201eEpoka nasza jest prawdziwie czasem zam\u0119tu, rzec by mo\u017cna rewolucji literackiej i naukowej, rewolucji we wszystkim do [rewolucji] politycznych podobnej, podczas kt\u00f3rych ludzie s\u0105dz\u0105, \u017ce najwi\u0119cej u\u017cywaj\u0105 wolno\u015bci dlatego, \u017ce w\u0142adz\u0119 rozdzielono mi\u0119dzy wi\u0119cej os\u00f3b, i \u017ce maj\u0105 sposobno\u015b\u0107 pozbycia si\u0119 tych, co nimi rz\u0105dzili\u201d14<\/a><\/sup>. Naprawd\u0119 jednak \u201ena arenie politycznej czy\u017c nie co innego widzimy, jak dwa lub trzy cia\u0142a walcz\u0105cych, a spe\u0142niaj\u0105cych swe ruchy wedle rozkaz\u00f3w przyw\u00f3dc\u00f3w, z ca\u0142\u0105 karno\u015bci\u0105 i regularno\u015bci\u0105?\u201d15<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n

R\u00f3wnie negatywnie, co demoliberalizm polityczny, ocenia\u0142 Balmes liberalizm ekonomiczny (leseferyzm), kt\u00f3ry kieruj\u0105c si\u0119 wy\u0142\u0105cznie przes\u0142ankami utylitarnymi, prowadzi do zniszczenia solidarnych ongi\u015b wsp\u00f3lnot i \u017cywych wi\u0119zi spo\u0142ecznych, wyzwala i usprawiedliwia egoizm jednostek, a niesprawiedliwym podzia\u0142em d\u00f3br materialnych powoduje wzrost proletaryzmu, daj\u0105c tym samym po\u017cywk\u0119 zbrodniczym doktrynom socjalistycznym. R\u00f3wnie\u017c i w dziedzinie spo\u0142eczno-ekonomicznej liberalizm musi by\u0107 tedy zast\u0105piony nawi\u0105zuj\u0105cym do personalistycznej my\u015bli \u015bw. Tomasza z Akwinu solidaryzmem spo\u0142ecznym, kt\u00f3ry uczy, i\u017c \u201ecz\u0142owiek to co\u015b wi\u0119cej ni\u017ali pracuj\u0105ca maszyna, a spo\u0142ecze\u0144stwo nie ogranicza si\u0119 do prostego zbioru producent\u00f3w i konsument\u00f3w\u201d; za\u015b chwalcom konkurencji przypomina, \u017ce \u201enar\u00f3d nie jest aren\u0105, na kt\u00f3rej si\u0119 walczy, lecz bratersk\u0105 rodzin\u0105\u201d16<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n

Form\u0105 rz\u0105du najlepiej chroni\u0105c\u0105 przed anarchi\u0105 i despotyzmem, zdoln\u0105 tak\u017ce do utrzymania w\u0142a\u015bciwej relacji pomi\u0119dzy wymogami \u017cycia wsp\u00f3lnotowego a s\u0142uszn\u0105 autonomi\u0105 jednostki jest, wed\u0142ug Balmesa, monarchia dziedziczna, nie daj\u0105ca przyst\u0119pu nadmiernej ambicji rz\u0105dz\u0105cych, co wyst\u0119puje zar\u00f3wno w monarchiach elekcyjnych, jak w republikach. Musi to by\u0107 jednak monarchia chrze\u015bcija\u0144ska, nie tylko czerpi\u0105ca sw\u00f3j mandat do rz\u0105dzenia z woli Bo\u017cej, ale i odpowiedzialna za jej respektowanie. W\u0142adz\u0119 monarchy limituj\u0105 r\u00f3wnie\u017c tradycyjne przywileje (fueros<\/em>) i wolno\u015bci (libertades<\/em>) historycznych wsp\u00f3lnot lokalnych, b\u0119d\u0105ce zapor\u0105 przed absolutystycznym centralizmem. Obie te nierozdzielne idee: monarchii chrze\u015bcija\u0144skiej Kr\u00f3l\u00f3w Katolickich (los Reyes Cat\u00f3licos<\/em>), zobowi\u0105zanych do strze\u017cenia religijnej jedno\u015bci Hiszpan\u00f3w, oraz decentralizacji, czyni\u0142y zatem Balmesa my\u015blicielem reprezentatywnym dla hiszpa\u0144skiego tradycjonalizmu. Monarchizm Balmesa przypomina\u0142 tak\u017ce \u201elegitymizm konstytucjonalistyczny\u201d Chateaubrianda z jego zasadami: \u201ereligia, Kr\u00f3l, wolno\u015b\u0107, Karta i zacni ludzie\u201d, jako \u017ce wspiera\u0142 si\u0119 na dw\u00f3ch \u201eteorematach\u201d ustrojowych: \u201e1. Kr\u00f3l jest suwerenny. 2. Nar\u00f3d jest reprezentowany w Kortezach\u201d17<\/a><\/sup>. W razie atoli pogr\u0105\u017cenia pa\u0144stwa w zupe\u0142nej anarchii lub zagro\u017cenia zewn\u0119trznego, kiedy w\u0142adza ustanowiona nie potrafi opanowa\u0107 chaosu, zwyk\u0142a (konstytucyjna) legalno\u015b\u0107 (legalidad<\/em>) nie wystarczy, tedy dla przywr\u00f3cenia niesko\u0144czenie od niej wy\u017cszej i stanowi\u0105cej \u201ewieczn\u0105\u201d konstytucj\u0119 narodu prawowito\u015bci (legitimidad<\/em>), dopuszcza\u0142 Balmes – tak samo jak Donoso Cort\u00c3\u00a9s – jako \u015brodek nadzwyczajny dyktatur\u0119 (una dictadura gubernativa<\/em>), pod warunkiem wszelako, \u017ce jej celem b\u0119dzie przywr\u00f3cenie \u0142adu zakotwiczonego w tradycji i w religii katolickiej18<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n

Jako ultramontanin, Balmes broni\u0142 tak\u017ce nieugi\u0119cie \u015bwieckiej w\u0142adzy papie\u017ca, a jednocze\u015bnie pochwala\u0142 umiarkowane reformy konstytucyjne w Pa\u0144stwie Ko\u015bcielnym (Pio IX<\/em>, bmw 1847). Tak\u017ce i na tym gruncie tradycjonalizm Balmesa dopuszcza\u0142 \u201eszczypt\u0119\u201d liberalizmu – w tym sensie, \u017ce aprobowa\u0142 niekt\u00f3re instytucje zalecane tak\u017ce przez liberalizm, ale nie ideologiczny (resp. <\/em>laicystyczny) sens nadawany im przez libera\u0142\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n

Szczeg\u00f3ln\u0105 donios\u0142o\u015b\u0107 posiada w dorobku Balmesa dzie\u0142o komparatystyczno-apologetyczne Katolicyzm i protestantyzm w stosunku do cywilizacyi europejskiej <\/em>(El Protestantismo comparado con el Catolicismo en sus relaciones con <\/em>la Civilizaci\u00f3n Europea<\/em>, t. I-IV, Barcelona 1842-1844), b\u0119d\u0105ce wyczerpuj\u0105co odpowiedzi\u0105 na s\u0142awny traktat francuskiego libera\u0142a i protestanta Fran\u00c3\u00a7ois Guizota: Historia powszechna cywilizacji w Europie <\/em>(Histoire g\u00c3\u00a9n\u00c3\u00a9rale de la civilisation en Europe<\/em>, Paris 1828)19<\/a><\/sup>, podporz\u0105dkowanego tezie, i\u017c to dopiero Reformacja wznios\u0142a narody europejskie na szczyt kultury materialnej i duchowej oraz przynios\u0142a im wolno\u015b\u0107. W swojej refutacji twierdze\u0144 Guizota Balmes przedstawi\u0142 imponuj\u0105c\u0105 ilo\u015b\u0107 dowod\u00f3w na to, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki nie tylko jest depozytariuszem jedynej pe\u0142nej prawdy religijnej, ale te\u017c stworzy\u0142 naj\u015bwietniejsz\u0105 w dziejach cywilizacj\u0119; protestantyzm natomiast nie tylko, \u017ce zagubi\u0142 w herezji prawd\u0119 soteriologiczn\u0105, lecz tak\u017ce \u201enie jest \u017cycia pierwiastkiem, ale rozk\u0142adu \u017cywio\u0142em\u201d20<\/a><\/sup>. Bierze si\u0119 to z samej istoty i czysto ludzkiej genezy protestantyzmu, kt\u00f3ry \u201euwa\u017cany jako ca\u0142o\u015b\u0107, przedstawia niekszta\u0142tny zbi\u00f3r sekt przeciwnych sobie i w jednym tylko punkcie zgodnych: w protestowaniu przeciw powadze Ko\u015bcio\u0142a\u201d21<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n

Zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad powodami wybuchu protestantyzmu po wiekach ugruntowanej pozycji katolicyzmu wskazywa\u0142 Balmes na tkwi\u0105cy przecie\u017c, mimo to, w ska\u017conej grzechem naturze ludzkiej pierwiastek gor\u0105czkowego \u201enowatorstwa\u201d:<\/p>\r\n\r\n

\u201eTaka jest ruchliwo\u015b\u0107 ducha ludzkiego, taki pochop do chwytania wszelkich nowo\u015bci, \u017ce skoro sztandar b\u0142\u0119du zatkni\u0119to, niepodobna, by pod nim nie stan\u0119\u0142o mn\u00f3stwo zwolennik\u00f3w. [\u2026] Gdzie tyle kie\u0142kowa\u0142o doktryn, rzecz naturalna, \u017ce umys\u0142 ludzki z natury tak pochopny do b\u0142\u0119du, zachwia\u0142 si\u0119 na wszystkich punktach. [\u2026] Nie ma tu \u015brodka – narody cywilizowane albo pozostan\u0105 katolickimi, albo przejd\u0105 przez wszystkie b\u0142\u0119dy\u201d22<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n

Zreszt\u0105, sam Guizot – autor, b\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a, powa\u017cny i sumienny – zbija mniemanie, jakoby g\u0142\u00f3wnym impulsem Reformacji by\u0142o d\u0105\u017cenie do poprawy obyczaj\u00f3w po\u015br\u00f3d duchowie\u0144stwa albo do przywr\u00f3cenia czysto\u015bci wiary i doktryny, i akcentuje tez\u0119, i\u017c si\u0142\u0105 sprawcz\u0105 by\u0142o w tym wypadku d\u0105\u017cenie do \u201eoswobodzenia\u201d my\u015bli ludzkiej z \u201eokow\u00f3w\u201d dogmatu. Stawiaj\u0105c jednocze\u015bnie Ko\u015bcio\u0142owi Rzymskiemu zarzut obstawania przy niezmienno\u015bci dogmat\u00f3w, daje tym samym (mimowolnie) \u015bwiadectwo \u201enajpi\u0119kniejszej tego\u017c Ko\u015bcio\u0142a zalecie: wszak to dow\u00f3d niezbity, \u017ce [Ko\u015bci\u00f3\u0142] jest w posiadaniu prawdy; prawda jest niezmienn\u0105, poniewa\u017c jest jedn\u0105\u201d23<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n

Wa\u017ckim dowodem bosko\u015bci nauki katolickiej jest r\u00f3wnie\u017c jej trwanie w niezmiennym kszta\u0142cie ju\u017c przez ponad osiemna\u015bcie stuleci, a tak\u017ce istnienie nieprzerwanego \u0142a\u0144cucha m\u0119drc\u00f3w (Ojc\u00f3w i Doktor\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a) ca\u0142kowicie zgodnych w swych dociekaniach i ustaleniach z t\u0105 nauk\u0105, co rozwa\u017cane w kategoriach czysto naturalnych by\u0142oby zgo\u0142a niewyt\u0142umaczalne. R\u00f3wnie\u017c i ten fakt zdaje si\u0119 potwierdza\u0107 prawd\u0119, i\u017c istnienie niekwestionowanego autorytetu w Ko\u015bciele stanowi jedyn\u0105 i zarazem wystarczaj\u0105c\u0105 ostoj\u0119 dla miotanego niezdrow\u0105 ciekawo\u015bci\u0105 ducha ludzkiego: \u201eRozum i do\u015bwiadczenie zgadzaj\u0105 si\u0119 na to, \u017ce je\u015bli si\u0119 krytycyzm religijny postawi w miejsce katolickiej powagi, wszystkie wieczne pytania tycz\u0105ce si\u0119 Boga i cz\u0142owieka bez rozstrzygni\u0119cia pozostaj\u0105; [\u2026] umys\u0142 ludzki [\u2026] oszo\u0142omiony krzykami setnych szk\u00f3\u0142, kt\u00f3re sprzeczaj\u0105c si\u0119 nieustannie, niczego nie umiej\u0105 wyja\u015bni\u0107, wpada w prostracj\u0119 i niemoc, w jakiej chrystianizm go zasta\u0142, a z kt\u00f3rej z takim go trudem wydoby\u0142\u201d24<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n

Dlaczego jednak, pomimo ci\u0105g\u0142ego r\u00f3\u017cniczkowania si\u0119 na obiediencje dysponuj\u0105ce coraz s\u0142abszym, ju\u017c z samej natury rzeczy, autorytetem, protestantyzm wci\u0105\u017c jeszcze istnieje? Balmes t\u0142umaczy to tym, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwa ogarni\u0119te ongi\u015b Reformacj\u0105 musia\u0142yby albo pogr\u0105\u017cy\u0107 si\u0119 w zupe\u0142nym ateizmie, albo przej\u015b\u0107 na jak\u0105\u015b inn\u0105 ustalon\u0105 religi\u0119. To drugie dot\u0105d nie nast\u0105pi\u0142o, pierwsze za\u015b wydaje mu si\u0119 niemo\u017cliwe, albowiem z\u0142o mo\u017ce dotkn\u0105\u0107 jednostk\u0119, ale nie ca\u0142y lud. Spo\u0142ecze\u0144stwa – twierdzi Balmes powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na rudymentarny fakt dzia\u0142ania w duszach ludzkich nakaz\u00f3w prawa naturalnego – \u201eprzechowuj\u0105 grunt szczero\u015bci i pos\u0142usze\u0144stwa. [\u2026] Jednostka bezreligijn\u0105 by\u0107 mo\u017ce, rodzina i spo\u0142ecze\u0144stwo nigdy nie b\u0119dzie\u201d25<\/a><\/sup>. Zbiorowo\u015b\u0107 mo\u017ce zatem, przez zaciemnienie pojedynczych umys\u0142\u00f3w, popa\u015b\u0107 w b\u0142\u0105d cz\u0119\u015bciowy, zatraci\u0107 busol\u0119 wskazuj\u0105c\u0105 nieomyln\u0105 i nadprzyrodzon\u0105 prawd\u0119, przed\u0142o\u017cy\u0107 nad religi\u0119 bosk\u0105, religi\u0119 wymy\u015blon\u0105 przez ludzi, nie jest jednak mo\u017cliwa powszechna i ca\u0142kowita zatrata instynktu religijno\u015bci. Wyznawanie przez og\u00f3\u0142 jakiejkolwiek religii, cho\u0107by fa\u0142szywej do gruntu lub mieszaj\u0105cej fa\u0142sz z \u201eziarnami\u201d prawdy, jest – zdaniem Balmesa – konieczno\u015bci\u0105 psychologiczn\u0105 i egzystencjaln\u0105.<\/p>\r\n\r\n

Jacek Bartyzel<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n

1<\/a><\/sup> Zob. E. Gilson, Realizm tomistyczny <\/em>(Dodatek: Wsp\u00f3\u0142czesne kierunki epistemologiczne w tomizmie \/Przegl\u0105d stanowisk\/<\/em>), Warszawa 1968, ss. 169-174.<\/p>\r\n\r\n

2<\/a><\/sup> Jego Obras completas<\/em> (Barcelona 1925-27) licz\u0105 33 tomy!<\/p>\r\n\r\n

3<\/a><\/sup> Zob. zw\u0142aszcza Filosofia fundamental<\/em>, t. I-IV, Barcelona 1846.<\/p>\r\n\r\n

4<\/a><\/sup> Zob. J. Balmes, Listy do sceptyka w przedmiocie religii <\/em>(Cartas a un esc\u00c3\u00a9ptico en materia de la religi\u00f3n<\/em>, Barcelona 1841).<\/p>\r\n\r\n

5<\/a><\/sup> Zob. E. Gilson, op. cit.<\/em>, s. 169.<\/p>\r\n\r\n

6<\/a><\/sup> Przek\u0142ad polski – niestety pozostawiaj\u0105cy wiele do \u017cyczenia – ukaza\u0142 si\u0119 ju\u017c w pi\u0119\u0107 lat po \u015bmierci autora: O sposobie osi\u0105gnienia <\/em>[sic!] prawdy. Filozofia praktyczna<\/em>, <\/em>prze\u0142. L.P., Pozna\u0144 1853.<\/p>\r\n\r\n

7<\/a><\/sup> Zob. E. Gilson, op. cit.<\/em>, s. 174. Szerzej o filozofii og\u00f3lnej Balmesa zob.: Congreso Internacional de Filosofia Barcelona 4-10 X 1948. <\/em>Con motivo de los filosofos Francisco Su\u00e1rez y Jaime Balmes<\/em>, Madrid 1949; T. Tusquets, Jaim Balmes, son syst\u00c3\u00a8me philosophique<\/em>, Paris 1962; T. Alesanco, El instincto intelectual en la epistemologia de Jaime Balmes<\/em>, Salamanca 1965.<\/p>\r\n\r\n

8<\/a><\/sup> Najobszerniejszy zbi\u00f3r jego tekst\u00f3w politycznych to Escritos pol\u00c3\u00adticos<\/em>, Barcelona 1905[2]; zob. tak\u017ce Antolog\u00c3\u00ada<\/em>, <\/em>Madrid 1944. Pogl\u0105dy polityczne Balmesa i jego socjologi\u0119 polityczn\u0105 najszerzej omawiaj\u0105: E. La Orden Miracle, Jaime Balmes, pol\u00c3\u00adtico<\/em>, Barcelona 1942; H. Auhofer, Soziologie des Jaime Balmes<\/em>, M\u00fcnchen 1949; F. S\u00e1inz de Robles, Balmes<\/em>, Madrid 1964; F. M. Garc\u00c3\u00ada Escudero, Pol\u00c3\u00adtica espa\u00c3\u00b1ola y polit\u00c3\u00adca de Balmes<\/em>, Madrid 1970 i (por\u00f3wnawczo) E. M. Koch, Die katolische Soziologie in Spanien: Jaime Balmes und Juan Donoso Cort\u00c3\u00a9s<\/em>, Aachen 1994; w polskiej literaturze przedmiotu jedynie esej A. Wielomskiego: Konserwatywna socjologia Jaime\u2019a Balmesa<\/em>, \u201ePro Fide Rege et Lege\u201d 1999, nr 1(33) oraz has\u0142o biograficzne autorstwa B. Szlachty w S\u0142owniku Historii Doktryn Politycznych<\/em>, t. 1 A-C<\/em>, Warszawa 1997.<\/p>\r\n\r\n

9<\/a><\/sup> Zob. J. Balmes, Antolog\u00c3\u00ada\u2026<\/em>, s. 156.<\/p>\r\n\r\n

10<\/a><\/sup> Idem, O sposobie\u2026<\/em>, s. 123.<\/p>\r\n\r\n

11<\/a><\/sup> Idem, Antolog\u00c3\u00ada\u2026<\/em>, s. 24.<\/p>\r\n\r\n

12<\/a><\/sup> Idem, Katolicyzm i protestantyzm w stosunku do cywilizacyi europejskiej<\/em>, <\/em>prze\u0142. L. Puszet, t. I, Lw\u00f3w 1873, s. 282.<\/p>\r\n\r\n

13<\/a><\/sup> Idem, Antolog\u00c3\u00ada\u2026<\/em>, s. 24.<\/p>\r\n\r\n

14<\/a><\/sup> Idem, Katolicyzm\u2026<\/em>, ss. 62-63.<\/p>\r\n\r\n

15<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>, s. 63.<\/p>\r\n\r\n

16<\/a><\/sup> Cyt. za: M. Fraga Iribarne, El pensamiento conservador espa\u00c3\u00b1ol<\/em>, Barcelona 1981, s. 91 i 102. Na temat pogl\u0105d\u00f3w spo\u0142eczno-ekonomicznych Balmesa zob. tak\u017ce: I. Gonz\u00e1lez, La cuesti\u00f3n social seg\u00c3\u00ban Balmes<\/em>, Madrid 1943.<\/p>\r\n\r\n

17<\/a><\/sup> Cyt. za: BALMES Jaime Luciano<\/em>, [w:] Enciclopedia Universalis Ilustrada Europeo-Americana<\/em>, Madrid 1923, vol. VII, s. 382 [Oczywi\u015bcie, Balmes mia\u0142 na my\u015bli reprezentacj\u0119 \u201eorganiczn\u0105\u201d, tj. stanow\u0105 i prowincjonaln\u0105, a nie indywidualistyczno-partyjn\u0105].<\/p>\r\n\r\n

18<\/a><\/sup> Szeroko i przekonywuj\u0105co warunki oraz limitacje katolickiego autorytaryzmu w uj\u0119ciu Balmesa omawia A. Wielomski w op. cit.<\/em>, s. 18.<\/p>\r\n\r\n

19<\/a><\/sup> Istnieje bardzo stary przek\u0142ad polski tego dzie\u0142a: Dzieje cywilizacyi europejski\u00c3\u00a9j od upadku Cesarstwa Rzymskiego zachodniego do rewolucyi Francuzki<\/em>, <\/em>prze\u0142. F. Bentkowski, Warszawa 1842.<\/p>\r\n\r\n

20<\/a><\/sup> J. Balmes, Katolicyzm\u2026<\/em>, s. 7.<\/p>\r\n\r\n

21<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>, s. 10.<\/p>\r\n\r\n

22<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>, s. 19.<\/p>\r\n\r\n

23<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>, s. 27.<\/p>\r\n\r\n

24<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>, ss. 47-48.<\/p>\r\n\r\n

25<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>, ss. 107-108.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"28 sierpnia min\u0119\u0142a dwusetna rocznica urodzin wielkiego apologety katolickiego, kt\u00f3rego papie\u017c Pius XII nazwa\u0142 \u201eksi\u0119ciem apologet\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych\u201d, filozofa – prekursora odrodzenia tomizmu oraz konserwatywnego my\u015bliciela politycznego – Jaime\u2019a Balmesa. Z tej okazji i w ho\u0142dzie naszemu mistrzowi my\u015blenia przedrukowujemy fragment rozdzia\u0142u J. L. Balmes i tradycjonalizm w Katalonii z ksi\u0105\u017cki Jacka Bartyzela \u201eUmiera\u0107, ale powoli!\u201d. […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[35,119],"class_list":["post-26350","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-publicystyka","tag-bartyzel","tag-catholic-teaching"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26350","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=26350"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26350\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=26350"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=26350"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=26350"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}