{"id":2365,"date":"2008-08-06T22:17:14","date_gmt":"2008-08-07T02:17:14","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=2365"},"modified":"2014-12-08T21:59:33","modified_gmt":"2014-12-09T02:59:33","slug":"co-wskrzesic-z-ekonomii-sredniowiecznej-prof-feliks-koneczny","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=2365","title":{"rendered":"Co wskrzesi\u0107 z ekonomii \u015bredniowiecznej? – prof.Feliks Koneczny<\/em>"},"content":{"rendered":"

Dodano: 2008-08-6 10:17 pm<\/small><\/p>\r\n

Tysi\u0105czne s\u0105 sprawy ludzkie i tysi\u0105czne ich powik\u0142ania, skomplikowane coraz bardziej w miar\u0119 post\u0119puj\u0105cego rozwoju; dadz\u0105 si\u0119 jednak uj\u0105\u0107 wszystkie w pi\u0119\u0107 kategorii ludzkiego bytowania: dobra, prawdy, pi\u0119kna, zdrowia i dobrobytu. Nie ma takiego przejawu \u017cycia czy to z dziedziny czynu, czy to my\u015bli, czy te\u017c uczucia, kt\u00f3ry by nie pozostawa\u0142 w jakim\u015b stosunku do jednej z tych kategorii, cz\u0119sto do dw\u00f3ch i wi\u0119cej. Pozostaj\u0105 one w nieustannym ze sob\u0105 zwi\u0105zku, wywieraj\u0105 na siebie bez ustanku wzajemne wp\u0142ywy, zahaczaj\u0105c wci\u0105\u017c o siebie, a nieraz wkraczaj\u0105c jedna w drug\u0105. Od harmonii mi\u0119dzy nimi zale\u017cy pomy\u015blno\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stw, narod\u00f3w, pa\u0144stw.<\/p>\r\n

W systemach filozoficznych i w \u015bwiatopogl\u0105dach naszych utar\u0142o si\u0119, \u017ceby kategorii dobrobytu wyznacza\u0107 rol\u0119 kopciuszka; umys\u0142y za\u015b naiwne i g\u0142owy niedouczone mieszaj\u0105 na dodatek dobrobyt z materializmem. A tymczasem c\u00f3\u017c bardziej po\u017c\u0105danego jak to, \u017ceby ideali\u015bci rozporz\u0105dzali znacznymi \u015brodkami do urzeczywistnienia idea\u0142\u00f3w? Jakie\u015b nieugi\u0119te prawo bytu sprawia, i\u017c musimy si\u0119 doskonali\u0107 w obu sferach: duchowej i cielesnej, albo te\u017c w obu upada\u0107. Dobrobyt przymna\u017ca zdrowia, czyni nam przyst\u0119pniejszym pi\u0119kno, u\u0142atwia s\u0142u\u017cb\u0119 dobru, daje nam czas i mo\u017cno\u015b\u0107, by si\u0119 po\u015bwi\u0119ca\u0107 szukaniu prawdy. W miar\u0119 jak si\u0119 usuwa z \u017cycia zbiorowego dba\u0142o\u015b\u0107 ekonomiczn\u0105, popada si\u0119 w tym samym stopniu we frazeologi\u0119, kt\u00f3ra jest matk\u0105 nieszcz\u0119\u015b\u0107 publicznych.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
\r\n

Fot. mises.pl | Dziennik gajowego Maruchy<\/em><\/p>\r\n<\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n

Po\u015br\u00f3d narz\u0119dzi gospodarki spo\u0142ecznej handel wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 wszechstronno\u015bci\u0105, najdalszym zasi\u0119giem i precyzyjno\u015bci\u0105. Spo\u0142ecze\u0144stwa typowo rolnicze nie wyda\u0142y z siebie nigdy teatru, wielkiej muzyki ani powa\u017cniejszego ruchu naukowego, ani udoskonale\u0144 technicznych, gdy tymczasem kupiecka Wenecja i przemys\u0142owa Florencja zdoby\u0142y si\u0119 na wszystko. Niejedna dziedzina kultury kuleje w krajach typowo rolniczych, o ile nie wytworz\u0105 one tak\u017ce mieszcza\u0144stwa. Na przyk\u0142ad czy\u017c dzieje kultury polskiej nie biegn\u0105 ca\u0142kiem r\u00f3wnolegle do dziej\u00f3w rozwoju i upadku miast polskich? Miasta za\u015b zawdzi\u0119czaj\u0105 swoj\u0105 pomy\u015blno\u015b\u0107 handlowi, a wci\u0105gaj\u0105 w dziedzin\u0119 handlow\u0105 tak\u017ce wie\u015b.<\/p>\r\n

Gdyby ekonomia zajmowa\u0142a si\u0119 wy\u0142\u0105cznie handlem, zdarza\u0142yby si\u0119 wprawdzie pomy\u0142ki, ale suma b\u0142\u0119d\u00f3w by\u0142aby niezawodnie mniejsz\u0105, ni\u017c w razie, gdyby zajmowa\u0142a si\u0119 najskrupulatniej wszelkimi ga\u0142\u0119ziami dobrobytu, ale opr\u00f3cz handlu. Handel wchodzi bowiem we wszystkie pory cia\u0142a zbiorowego, wszystko ogarnia, ze wszystkim i we wszystko si\u0119 miesza, bez wzgl\u0119du na to czy ci i owi \u017cycz\u0105 sobie tego, czy te\u017c od\u017cegnuj\u0105 si\u0119 od niego. Trudno m\u00f3wi\u0107 o rozwoju nauki i literatury bez handlu ksi\u0119garskiego, a najlepszym materia\u0142em na uczonych i artyst\u00f3w bywaj\u0105 m\u0142odsi synowie wielkich firm patrycjatu miejskiego. Niczego te\u017c nie doka\u017ce rolnictwo, gdy zawiedzie handel zbo\u017cowy. A c\u00f3\u017c znaczy przemys\u0142 bez handlu? Zawis\u0142by doprawdy w powietrzu i musia\u0142by upa\u015b\u0107. Gdyby jaki nar\u00f3d nie posiada\u0142 warstwy handlowej, na pr\u00f3\u017cno dba\u0142by o przemys\u0142.<\/p>\r\n

Tote\u017c kwestia handlu nadaje si\u0119 w zupe\u0142no\u015bci do tego, by na nim zaznacza\u0107 kontury ekonomii; a je\u017celi chodzi o to, by jakie\u015b rozwa\u017cania og\u00f3lniejsze z dziedziny ekonomii przedstawi\u0107 – jak si\u0119 m\u00f3wi w malarstwie – „w skr\u00f3cie”, handel u\u0142atwi to najlepiej. On bowiem jest najbardziej tw\u00f3rczem narz\u0119dziem gospodarki spo\u0142ecznej. Kalekie s\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa nie posiadaj\u0105ce stanu kupieckiego w nale\u017cytym stosunku do ludno\u015bci i obszaru; niedostatek taki poci\u0105ga za sob\u0105 nast\u0119pstwa ujemne we wszystkim, tam nawet gdzie pozornie nie mo\u017ce by\u0107 zwi\u0105zku ze spraw\u0105 handlu. Nie tylko dziennikarstwo, ale nawet literatura zyskuje koloryt, przedstawiaj\u0105c kwestie handlowe. Czy\u017c to w Polsce nie do\u015b\u0107 mo\u017ce widoczne?<\/p>\r\n

Handel jest dwojaki: lokalny i uniwersalny. Nie jest to podzia\u0142 tylko ilo\u015bciowy, lecz zarazem jako\u015bciowy, albowiem ka\u017cdy z nich trzyma si\u0119 innych metod i operuje innymi \u015brodkami. Zacz\u0105\u0107 mo\u017cna i od tego, i od tamtego. Na przyk\u0142ad \u017bydzi w Polsce zacz\u0119li od uniwersalnego jako agenci wielkiej ekspansji handlu arabskiego, jako cz\u0142onkowie handlowych wypraw eksploracyjnych, a znacznie p\u00f3\u017aniej, bo dopiero w drugiej po\u0142owie wieku XVI pocz\u0119li zagarnia\u0107 polski handel lokalny; znacznie te\u017c wcze\u015bniej uprawiali handel pieni\u0119\u017cny ni\u017c detaliczny towarowy.<\/p>\r\n

Podobnie na uniwersalizmie handlowym opiera\u0142 si\u0119 dobrobyt Fenicji i Babilonii, nast\u0119pnie pogr\u0105\u017cony w gor\u0105czkowej gonitwie za ekspansj\u0105 handel pa\u0144stw hellenistycznych i rzymski doby cesarskiej.<\/p>\r\n

Po upadku imperium rzymskiego zanikn\u0105\u0142 wielki handel powszechny tak dalece, i\u017c w Europie Zachodniej zagin\u0119\u0142a nawet pami\u0119\u0107 o zwi\u0105zkach handlowych pomi\u0119dzy krajami od Morza Balearskiego i Liguryjskiego do dawnej Batawii, od uj\u015bcia Rodanu do uj\u015bcia Renu. A\u017c dopiero w wieku VIII po Chr. wysun\u0119\u0142y si\u0119 tu macki nowego handlu mi\u0119dzynarodowego, kt\u00f3ry posuwa\u0142 si\u0119 od Lewantu ku zachodowi wraz z „Saracenami” a\u017c do Hiszpanii, sk\u0105d nast\u0119pnie \u017cydowscy „radanici”, kupcy w\u0119drowni towar\u00f3w zbytkownych, prawdziwe obie\u017cy\u015bwiaty handlowe, zapu\u015bcili si\u0119 a\u017c nad Wis\u0142\u0119 w poszukiwaniu nowych mo\u017cliwo\u015bci kupieckich. Dwory Karoling\u00f3w, przenosz\u0105ce si\u0119 wci\u0105\u017c z miejsca na miejsce, sta\u0142y si\u0119 ogniskiem radanit\u00f3w i wsz\u0119dzie od dworu kr\u00f3lewskiego zaczyna\u0142 si\u0119 handel kosztownym towarem orientu. Nigdy z takiego handlu nie by\u0142by si\u0119 m\u00f3g\u0142 rozwin\u0105\u0107 rodzimy – lokalny francuski, niemiecki czy polski – handel wyrobami krajowymi. Te dwa rodzaje dzia\u0142alno\u015bci by\u0142y tak odmienne, i\u017c zupe\u0142nie nie wchodzi\u0142y sobie w drog\u0119, nie stanowi\u0142y dla siebie \u017cadnej konkurencji.<\/p>\r\n

\u015bredniowieczny handel mieszcza\u0144stwa europejskiego ma pochodzenie rzemie\u015blnicze. Towary spo\u017cywcze nie wchodz\u0105 w rachub\u0119 a\u017c do wieku XIV, a to z powodu wysokich koszt\u00f3w transportu. Dopiero w handlu morskim zmie\u015bci\u0142 si\u0119 zbo\u017cowy, znajduj\u0105c tam warunki przewozu odpowiednio ta\u0144sze. R\u00f3\u017cne okolice zawsze maj\u0105 swoje specjalno\u015bci, tak\u017ce rzemie\u015blnicze; albo w zwi\u0105zku z wi\u0119ksz\u0105 obfito\u015bci\u0105 w danym miejscu pewnego surowca, albo z powodu wi\u0119kszej liczebno\u015bci specjalnej klienteli. Dlatego te\u017c odbywa\u0142a si\u0119 wymiana produkt\u00f3w rzemie\u015blniczych mi\u0119dzy pobliskimi krainami, dlatego urz\u0105dzano potem targi i jarmarki. Ale to jeszcze nie handel. W rozwa\u017caniu tych spraw trzeba trzyma\u0107 si\u0119 z ca\u0142\u0105 bezwzgl\u0119dno\u015bci\u0105 faktu, jako bezpo\u015brednia styczno\u015b\u0107 konsumenta z producentem nie stanowi jeszcze handlu i tylko wyj\u0105tkowo za handel mo\u017ce by\u0107 uwa\u017cana. Handel wyst\u0119puje dopiero tam, gdzie pojawia si\u0119 kupiec, tj. po\u015brednik pomi\u0119dzy konsumentem a producentem, i to po\u015brednik taki, kt\u00f3ry dzia\u0142a na rachunek w\u0142asny. Jest to teza zasadnicza.<\/p>\r\n

Dopiero gdy nadmiar wyrob\u00f3w pewnego rzemios\u0142a zacz\u0105\u0142 dociera\u0107 do okolic dalszych, dok\u0105d nie mo\u017cna by\u0142o przy \u00f3wczesnych \u015brodkach komunikacyjnych dojecha\u0107 i powr\u00f3ci\u0107 stamt\u0105d w ci\u0105gu dw\u00f3ch do trzech dni. Dopiero kiedy rzemie\u015blnik-producent nie m\u00f3g\u0142 ju\u017c je\u017adzi\u0107 z towarem swym osobi\u015bcie, bo zabrak\u0142oby mu czasu na produkcj\u0119, kiedy musia\u0142 wyr\u0119cza\u0107 si\u0119 kim\u015b do dalszych jazd, dopiero wtedy powstawa\u0142y stosunki, na kt\u00f3rych tle pojawiali tacy wyr\u0119czyciele zawodowi, bior\u0105cy towar na wyw\u00f3z na dalsze targi od kilku i kilkunastu majstr\u00f3w naraz. Taki wyr\u0119czyciel zacz\u0105\u0142 potem towar skupowa\u0107 dla siebie i je\u017adzi\u0142 z nim na w\u0142asny ju\u017c rachunek; wtedy stawa\u0142 si\u0119 kupcem.<\/p>\r\n

Wed\u0142ug dzisiejszych poj\u0119\u0107 nie je\u017adzi\u0142 on daleko. A\u017c do drugiej po\u0142owy XIII wieku nie przekracza\u0142o si\u0119 granic w\u0142asnego pa\u0144stwa, a obszar w\u0142asnego rzadko kt\u00f3ry przemierzy\u0142. Ale handel lokalny mo\u017ce rozkwita\u0107 doskonale bez gonitwy za ekspansj\u0105 bez ko\u0144ca. Post\u0119powano w\u0142a\u015bnie przeciwnie, ograniczaj\u0105c umy\u015blnie ka\u017cdy rodzaj handlu do pewnych szlak\u00f3w, wytkni\u0119tych na sta\u0142e. Tzw. prawa sk\u0142adu oraz przestrzegana wielce surowo zasada, \u017ce nie wolno handlowa\u0107 „go\u015bciowi z go\u015bciem”, mia\u0142y w\u0142a\u015bnie na celu to, \u017ceby kupiec nie zajecha\u0142 zbyt daleko. Dochodzi\u0142o sukno flandryjskie do Nowogrodu Wielkiego, ale sprzedawa\u0142 je tam kupiec inflancki, nie flandryjski, kt\u00f3rego nie puszczono poza Brem\u0119.<\/p>\r\n

Z regu\u0142y znali si\u0119 dobrze osobi\u015bcie uczestnicy takiego handlu. Do kredytu odwo\u0142ywano si\u0119 tylko w granicach krain bli\u017cszych. R\u00f3wna\u0142o si\u0119 to jakby spokojnemu handlowi komisowemu, przy kt\u00f3rym nikt nie ryzykowa\u0142. Przy dalszym wywozie przechodzi\u0142 towar przez tyle miejsc „sk\u0142adu” i przez tyle r\u0105k, i\u017c w tym wypadku obr\u00f3t musia\u0142 by\u0107 got\u00f3wkowy. Im dalej szerzy\u0142 si\u0119 ten handel, tym bardziej musia\u0142 stawa\u0107 si\u0119 bezkredytowy, z ograniczeniem kredytu tylko do s\u0105siednich ognisk handlowych. Przy takim handlu nie m\u00f3g\u0142 \u017cadn\u0105 miar\u0105 powsta\u0107 handel pieni\u0105dzem. Mieszcza\u0144stwo zachodnio-europejskie na og\u00f3\u0142 nie wiedzia\u0142o a\u017c do XIV wieku, \u017ce pieni\u0105dz m\u00f3g\u0142by by\u0107 towarem.<\/p>\r\n

Tak produkcja rzemie\u015blnicza, jak r\u00f3wnie\u017c handel ni\u0105 posiada\u0142y ustr\u00f3j nader misterny, dostosowany do dw\u00f3ch ekonomicznych zasad \u015bredniowiecza: \u017ceby by\u0142o w kraju jak najwi\u0119cej os\u00f3b niezale\u017cnych materialnie, „stoj\u0105cych na w\u0142asnych nogach”, oraz \u017ceby s\u0142abszy nic by\u0142 po\u017cerany przez silniejszego. Obie te zasady wynika\u0142y z poj\u0119\u0107 etyki katolickiej, a przestrzeganie ich wytwarza\u0142o niezr\u00f3wnane pod\u0142o\u017ce pod wszechstronny rozw\u00f3j cywilizacji \u0142aci\u0144skiej. Dobrobyt podnosi\u0142 si\u0119 wielce, bo c\u00f3\u017c mo\u017ce temu sprzyja\u0107 bardziej, jak wzrost liczby os\u00f3b ekonomicznie samodzielnych, aktywnych? Jest to pomna\u017canie ognisk ekonomicznych.<\/p>\r\n

Z nieznacznych zawi\u0105zk\u00f3w, ale na fundamentach arcytrwa\u0142ych odbywa si\u0119 powolny dalszy rozw\u00f3j tego handlu. W XIII wieku przekracza on granice pa\u0144stwowe, staje si\u0119 z wolna mi\u0119dzynarodowym, a w XIV bierze rozmach prowadz\u0105cy do uniwersalno\u015bci, zdobywaj\u0105c rynki nawet azjatyckie. Pod koniec wieku XIII pojawia si\u0119 we Florencji weksel. Na p\u00f3\u0142nocy rozkwita Hanza, a na wschodzie druga ga\u0142\u0105\u017a handlu mi\u0119dzynarodowego wci\u0105ga w swe kr\u0119gi Ormian. Otwarty przez Kazimierza Wielkiego nowy szlak handlowy si\u0119ga ju\u017c w po\u0142owie wieku XV od Lwowa do Kaffy. Z jednej strony przez Polsk\u0119, z drugiej przez Adriatyk i morze Egejskie dociera handel europejski do rynk\u00f3w ba\u0142ka\u0144skich, nast\u0119pnie wst\u0119puje na szlaki czarnomorskie, a z tamtej strony na wyspy greckie, zmierza z obu stron do Azji Mniejszej i dalej ku Centralnej i mongolskiej – a\u017ceby sprowadza\u0107 stamt\u0105d \u00f3w cenny towar orientalny, ten sam, kt\u00f3ry stanowi\u0142 podstaw\u0119 handlu radanit\u00f3w i ich nast\u0119pc\u00f3w.<\/p>\r\n

Zanosi\u0142o si\u0119 na wsp\u00f3\u0142zawodnictwo dwu rodzaj\u00f3w handlu: tego, kt\u00f3ry wyr\u00f3s\u0142 z lokalnego rzemie\u015blniczego i poczyna\u0142 stawia\u0107 kroki ku uniwersalno\u015bci – z tym, kt\u00f3ry od samego pocz\u0105tku by\u0142 uniwersalny. Wiek XIV by\u0142 prze\u0142omowy w historii walk o byt materialny w Europie, a przesilenie zako\u0144czy\u0142o si\u0119 wstrzymaniem dalszego rozrostu handlu rodzimego.<\/p>\r\n

Przesilenie pochodzi\u0142o st\u0105d, i\u017c handel pragn\u0105cy sta\u0107 si\u0119 uniwersalnym, musia\u0142 zmieni\u0107 swe metody. Handel taki ma swe prawa nieuchronne bez wzgl\u0119du na to, kto go uprawia, kiedy i gdzie. Cechuje go niezmordowowane poszukiwanie ci\u0105g\u0142ej ekspansji, d\u0105\u017cenie do wolno\u015bci handlowej, zami\u0142owanie do obrotu bezgot\u00f3wkowego (w czym tkwi niebezpiecze\u0144stwo niemal nie daj\u0105ce si\u0119 usun\u0105\u0107: przerost kredytu), wreszcie niezb\u0119dne wszystkich okoliczno\u015bci nast\u0119pstwo: handel pieni\u0105dzem. Staje on si\u0119 czym\u015b nieuniknionym i niezb\u0119dnym z powodu zmian walutowych, konieczno\u015bci wymiany pieni\u0119dzy itp., a z tego pierwszego szczebla handlu pieni\u0105dzem wy\u0142oni\u0105 si\u0119 i sam\u0119 nasun\u0105 dalsze konsekwencje. Politycznie musi handel uniwersalny d\u0105\u017cy\u0107 do tego, by zmniejsza\u0142a si\u0119 ilo\u015b\u0107 granic pa\u0144stwowych; tote\u017c ju\u017c w XIV wieku miasta by\u0142y poplecznikami rozleg\u0142ych pa\u0144stw dynastycznych.<\/p>\r\n

Najwa\u017cniejsz\u0105 jednak spraw\u0105 jest obr\u00f3t bezgot\u00f3wkowy, Fundament rzeczy sianowi tutaj tzw.. papier na okaziciela. Jest to wynalazek babilo\u0144ski, i z Babilonu przej\u0119ty przez \u017byd\u00f3w w czasach ju\u017c „golusowych”, prawdopodobnie w IV wieku naszej ery. Musz\u0119 zaprzeczy\u0107 utartemu od czasu Sombarta pogl\u0105dowi, jakoby znali go \u017bydzi palesty\u0144scy. Powo\u0142ywanie si\u0119 na Ksi\u0119g\u0119 Tobiasza (I 16, 17 i IV 21, 22) polega na pomy\u0142ce, bo\u0107 Tobiasz przedstawia zwyk\u0142y skrypt d\u0142u\u017cny Gabelowi, osobisty jego papier (Sombart zreszt\u0105 czyta\u0142 te ust\u0119py bardzo powierzchownie, skoro m\u00f3g\u0142 wzi\u0105\u0107 anio\u0142a Rafa\u0142a za syna Tobiaszowego!). Natomiast najzupe\u0142niej posiada cech\u0119 papieru na okaziciela dokument cytowany w Talmudzie w traktacie Baba-batra, trzecim rozdziale sederu czwartego Nesikin. W kolegium s\u0105dowym rabbiego Hony z\u0142o\u017cono skrypt orzekaj\u0105cy: „Ja N, syn N., po\u017cyczy\u0142em od ciebie min\u0119”. Ot\u00f3\u017c Hona zawyrokowa\u0142: od ciebie, tak\u017ce od egzarchy; od ciebie, tak\u017ce i od kr\u00f3la Sapora. Widocznie papier ten przeznaczony by\u0142 na to, by przechodzi\u0107 m\u00f3g\u0142 z r\u0105k do r\u0105k. Zwyczaj rozpowszechni\u0142 si\u0119 i przyj\u0105\u0142 – jak wiadomo a\u017c nazbyt dobrze – powszechnie, ze wszystkimi swymi stronami dodatnimi i ujemnymi. Wytworzy\u0142y si\u0119 rozmaite odmiany; w Polsce tzw. membran. Nale\u017cy go odnie\u015b\u0107 przynajmniej do wieku XV, je\u015bli nie do XIV, w ka\u017cdym razie do czasu przed u\u017cyciem papieru do sporz\u0105dzania dokument\u00f3w, skoro nazywa si\u0119 „pergaminowym” (membraneus). Nazwa „membran” wyst\u0119puje jeszcze w aktach z wieku XVIII. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, zdziwienie ogarnia czytelnika, jak m\u00f3g\u0142 Sombart oprze\u0107 si\u0119 na skorumpowanym widocznie „mamre”. Ten wyraz znany jest tylko jako nazwa d\u0105browy pod Hebronem, z rzekomymi grobami patriarch\u00f3w! […]<\/p>\r\n

Papier na okaziciela jest narz\u0119dziem kredytu nie kr\u0119powanego przestrzeni\u0105 ni czasem. Tym bardziej musia\u0142o si\u0119 tu wy\u0142oni\u0107 zagadnienie wynagrodzenia za kredyt, czyli kwestia procentu. Znali j\u0105 dobrze Babilo\u0144czycy, bo handel uniwersalny nie mo\u017ce si\u0119 obej\u015b\u0107 bez tego. Stary Testament nie pozwala pobiera\u0107 odsetek od wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w; Talmud zakazuje procentu od po\u017cyczek konsumpcyjnych, zezwala na\u0144 przy produkcyjnych.<\/p>\r\n

Geneza procentu przedstawia mi si\u0119 historycznie nieco odmiennie, ni\u017c powszechnie przyj\u0119to. Przede wszystkim mniema\u0142bym, \u017ce procent stanowi\u0142 zasadnicz\u0105 ulg\u0119 dla d\u0142u\u017cnika, zagro\u017conego w razie niewyp\u0142acalno\u015bci przymusowym odrobkiem u wierzyciela, czyli niewol\u0105 za d\u0142ugi. A niewola ta mog\u0142a nie tylko jego samego dotyka\u0107 do\u017cywotnio, ale mog\u0142a by\u0107 rozszerzona na \u017con\u0119 i dzieci (jak to dzi\u015b jeszcze bywa w cywilizacji tura\u0144skiej, nawet w chi\u0144skiej). Procent stanowi\u0142 wykup od takiej niewoli i najstarszy, a d\u0142ugo jedyny spos\u00f3b prolongaty d\u0142ugu poza termin pierwotny, umowny. W ten spos\u00f3b stawa\u0142 si\u0119 procent dobrodziejstwem dla d\u0142u\u017cnika, daj\u0105c mu wyj\u015bcie z najci\u0119\u017cszej sytuacji. Praktyka pouczy\u0142a, \u017ce zale\u017cy to od wysoko\u015bci procentu, \u017ce w danym razie odsetki mog\u0105 prowadzi\u0107 do tym wi\u0119kszej ruiny. Pierwotnie jednak stanowi\u0142 procent przejaw etyczny w \u017cyciu ekonomicznym. Kiedy \u015bredniowieczna nauka katolicka, badaj\u0105c iustum pretium, musia\u0142a te\u017c zaj\u0105\u0107 si\u0119 procentem, mia\u0142a ju\u017c do czynienia z nadu\u017cyciami rzeczy w zasadzie dobrej. <\/strong><\/p>\r\n

W mi\u0119dzynarodowym handlu na wielkie odleg\u0142o\u015bci powstawa\u0142 procent inn\u0105 jeszcze drog\u0105 – jako produkt sp\u00f3\u0142ki handlowej. Handel taki wymaga wielkich wk\u0142ad\u00f3w wnoszonych z g\u00f3ry, a \u0142\u0105czy si\u0119 ze znacznym ryzykiem; poniewa\u017c nikt nie chce ryzykowa\u0107 ca\u0142ego maj\u0105tku, powstaj\u0105 wi\u0119c sp\u00f3\u0142ki. Wielce by\u0142a skomplikowana sprawa transportu (zw\u0142aszcza morskiego) i zbytu towaru w obcym kraju, a kontrola zazwyczaj niemo\u017cliwa; wsp\u00f3lnik wola\u0142by w\u00f3wczas zysk mniejszy, ale zagwarantowany bez wzgl\u0119du na wyniki wyprawy handlowej. Taki wsp\u00f3lnik za-mienia\u0142 si\u0119 stopniowo w wierzyciela otrzymuj\u0105cego stosowny procent. Poniewa\u017c po\u017cyczka sz\u0142a na cele produkcyjne, by\u0142a zatem w my\u015bl Talmudu procentow\u0105. Przypomnijmy sobie, \u017ce \u017bydzi byli w Europie z pocz\u0105tku wy\u0142\u0105cznie pionierami handlu uniwersalnego, popularyzowali wi\u0119c tak\u017ce metody tego handlu, a mi\u0119dzy nimi tak\u017ce prawo do pobierania procentu […].<\/p>\r\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie chcia\u0142 pierwotnie uzna\u0107 skryptu d\u0142u\u017cnego, a zastaw ogranicza\u0142 do ruchomo\u015bci, wy\u0142\u0105czaj\u0105c bezwzgl\u0119dnie cz\u0142owieka (wykluczaj\u0105c przeto mo\u017cliwo\u015b\u0107 niewoli za d\u0142ugi). Poniewa\u017c chrze\u015bcijanom zakazano pobiera\u0107 procenty, otrzymali tym samym \u017bydzi na to monopol. Odt\u0105d \u017caden chrze\u015bcijanin nie zani\u00f3s\u0142by zastawu do chrze\u015bcijanina; lepiej by\u0142o uda\u0107 si\u0119 z tym do \u017byda, bo za pomoc\u0105 procentu mo\u017cna by\u0142o uzyska\u0107 prolongat\u0119 zastawu, gdy tymczasem chrze\u015bcijanin nie m\u00f3g\u0142by prolongowa\u0107. I tak pomy\u0142ka w teorii ekonomicznej, usun\u0105wszy chrze\u015bcijan od obrot\u00f3w procentowych, usun\u0119\u0142a ich w konsekwencji od dalszego rozwoju sprawy, na kt\u00f3rej ko\u0144cu by\u0142… handel pieni\u0105dzem. Ca\u0142a przyczyna fatalnej pomy\u0142ki i naiwnej nie\u015bwiadomo\u015bci tkwi\u0142a mym zdaniem w tym, \u017ce obracaj\u0105c si\u0119 w granicach handlu lokalnego, nie umiano orientowa\u0107 si\u0119 w warunkach i wymogach uniwersalnego. Pot\u0119piono procent na d\u0142ugo przed tym, zanim kupiectwo europejskie pocz\u0119\u0142o przechodzi\u0107 na szlaki uniwersalistyczne.<\/p>\r\n

Rozw\u00f3j chrze\u015bcija\u0144skiego handlu uniwersalnego obywa\u0142 si\u0119 najzupe\u0142niej bez pomocy \u017cydowskiej; by\u0142a to naturalna rozbudowa i nadbudowa. Za najlepszych czas\u00f3w Genui i Pizy nie ma tam wcale \u017byd\u00f3w, a w Wenecji nie odgrywaj\u0105 \u017cadnej roli w dobie w\u0142a\u015bnie najwi\u0119kszej ekspansji handlowej kr\u00f3lowej Adriatyku. A jednak po d\u0142ugich zmaganiach to upad\u0142o; a tym ci\u0119\u017cszy by\u0142 upadek Hanzy niemieckiej.<\/p>\r\n

Przyczyny r\u00f3\u017cne znane s\u0105 z ka\u017cdego podr\u0119cznika historii. Handel oceaniczny – dodam od siebie – wymaga\u0142 nast\u0119pnie tym bardziej kredyt\u00f3w, obrotu bezgot\u00f3wkowego i wielkich sp\u00f3\u0142ek na procenty, kt\u00f3re cz\u0142onkom swoim gwarantowa\u0142y oprocentowanie w\u0142o\u017conego przez nich kapita\u0142u. Dorzuc\u0119 te\u017c przyczyn\u0119, na kt\u00f3r\u0105 dotychczas nie zwr\u00f3cono uwagi.<\/p>\r\n

Jak ju\u017c wspomnia\u0142em, trzeba by\u0142o zmieni\u0107 metody handlu. Nie spos\u00f3b prowadzi\u0107 handlu uniwersalnego metod\u0105 lokalnego! Prawo sk\u0142adu i wykluczenie handlu „go\u015bcia z go\u015bciem” tamowa\u0142o ekspansj\u0119 i wiod\u0142oby do zamienienia handlu uniwersalnego w d\u0142ugi szereg lokalnych; w tym wypadku szereg ten by\u0142by tak d\u0142ugi, i\u017c trudno by\u0142oby si\u0119 doczeka\u0107 ostatecznego terminu przywozu towar\u00f3w. Stosowanie w handlu mi\u0119dzynarodowym przepis\u00f3w \u015bredniowiecznego handlu europejskiego by\u0142oby wprost absurdem. Kto nie pr\u00f3bowa\u0142 handlu wolnego, ten nie m\u00f3g\u0142 marzy\u0107 o wytrzymaniu konkurencji. Wyst\u0119powa\u0142y nowe dwa postulaty: u\u0142atwia\u0107 ekspansj\u0119 i zbli\u017ca\u0107 si\u0119 szybko do wolno\u015bci handlu. W rzeczywisto\u015bci rodzimy handel europejski m\u00f3g\u0142 by\u0142 przemienia\u0107 si\u0119 na trwa\u0142e w uniwersalny tylko drog\u0105 nielegaln\u0105. W tym jego fatalno\u015b\u0107 i zarodek upadku.<\/p>\r\n

Metody nie zmienia si\u0119 tak \u0142atwo; trzeba przej\u015b\u0107 przez do\u015bwiadczenie. Mia\u0142o ono pouczy\u0107, jak nowe postulaty pogodzi\u0107 z dawnymi idea\u0142ami ekonomicznymi, \u017ceby nie uroni\u0107 korzy\u015bci cywilizacyjnych dawnych urz\u0105dze\u0144. Zabierano si\u0119 do odszukania z\u0142otej drogi, kt\u00f3ra nie tamuj\u0105c nowego p\u0119du ku uniwersalno\u015bci, a wi\u0119c godz\u0105c si\u0119 z prawami handlu uniwersalnego, nie burzy\u0142aby jednak dotychczasowego porz\u0105dku etycznego w gospodarce spo\u0142ecznej, porz\u0105dku opartego o te dwie zasady: \u017ceby powi\u0119ksza\u0107 ilo\u015b\u0107 jednostek ekonomicznie niezawis\u0142ych i \u017ceby silniejszy nie po\u017cera\u0142 s\u0142abszego.<\/p>\r\n

Kiedy zgodzono si\u0119 wreszcie na postula\u0142y handlu uniwersalnego, tak sprzeczne z dotychczasowym prawem handlowym, by\u0142o jednak ju\u017c za p\u00f3\u017ano! Tymczasem nasta\u0142 tak wielki rozkwit i taka przewaga handlu niechrze\u015bcija\u0144skiego (uniwersalistycznego od pocz\u0105tku!), i\u017c chrze\u015bcijanom nie wypad\u0142o nic innego, jak przyst\u0105pi\u0107 do dr\u00f3g przez innych utorowanych, przekraczaj\u0105c zarazem prawa krajowe, a\u017c wreszcie pogl\u0105dy niechrze\u015bcija\u0144skie sta\u0142y si\u0119 prawem w pa\u0144stwach chrze\u015bcija\u0144skich. Przestano my\u015ble\u0107 o jakiej\u015b z\u0142otej drodze; po prostu poddano si\u0119. Nauka katolicka nie obmy\u015bli\u0142a zawczasu kwestii zmiany metody, tote\u017c nieocenione owe \u015bredniowieczne idea\u0142y ekonomiczne nie da\u0142y si\u0119 utrzyma\u0107.<\/p>\r\n

A oto dzi\u015b opanowuje nas na nowo t\u0119sknota za nowymi idea\u0142ami. Nie umiemy jeszcze wys\u0142owi\u0107 tego nale\u017cycie. Na przyk\u0142ad traci si\u0119 wiele czasu na podkre\u015blanie, i\u017c niegdy\u015b chodzi\u0142o o to tylko, \u017ceby mie\u0107 z czego \u017cy\u0107 wed\u0142ug swego stanu, a\u017ceby osi\u0105gn\u0105\u0107 stosowny stopie\u0144 dobrobytu, \u017ce \u017c\u0105dza bogacenia si\u0119 by\u0142a dawnym pokoleniom obca. Jako historyk, u\u015bmiecham si\u0119, gdy to czytam. Nigdzie w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie spotka\u0142em si\u0119 z tym, \u017ceby og\u00f3\u0142 mog\u0105cych wzbogaci\u0107 si\u0119 nie wyzyska\u0142 by\u0142 tej sposobno\u015bci; natomiast m\u00f3g\u0142bym na poczekaniu wype\u0142ni\u0107 arkusz druku przyk\u0142adami tego, co wsp\u00f3\u0142cze\u015bni nazywali wyzyskiem, zdzierstwem, brakiem sumienia itd. Za Zygmuntowskich czas\u00f3w narzekano na kupc\u00f3w krakowskich, \u017ce wykupili ju\u017c ca\u0142\u0105 niemal szlacht\u0119 wojew\u00f3dztwa krakowskiego, a znakomity Sebastian Petrycy (antysemita!) twierdzi\u0142 w pierwszych latach XVII wieku, i\u017c namno\u017cy\u0142o si\u0119 lichwiarzy chrze\u015bcija\u0144skich i \u017ce gorsi s\u0105 o wiele od \u017cydowskich! C\u00f3\u017c my dzisiaj na to? Czy mo\u017ce wymy\u015blimy jak\u0105 formu\u0142\u0119, na mocy kt\u00f3rej b\u0119dzie mo\u017cna \u015bciga\u0107 s\u0105dowo dochody przekraczaj\u0105ce przyzwoity dobrobyt? Ca\u0142ym sercem stoj\u0119 przy Kochanowskim i doprawdy „nie dbam o kasztelana”, ale nie widz\u0119 sposobu, jak to uj\u0105\u0107 prawniczo, a\u017ceby s\u0119dzia, urz\u0105d podatkowy, w\u0142adza administracyjna itd. mogli dojrze\u0107, kiedy kto przekracza granic\u0119 poczciwych zarobk\u00f3w (kieruj\u0105c si\u0119 ich wysoko\u015bci\u0105). Gdyby\u015bmy chcieli postanowi\u0107, ile komu wolno mie\u0107, ile nadal zyskiwa\u0107, stan\u0119liby\u015bmy wobec absurdu, a gdyby si\u0119 to przemog\u0142o, doszliby\u015bmy do murzy\u0144skiej etyki ekonomicznej, skazuj\u0105cej wszystkich na n\u0119dz\u0119, pilnuj\u0105cej a\u017ceby nikt nie mia\u0142 zbyt wiele.<\/p>\r\n

Lepiej i bezpiecznej okre\u015bla\u0107 cel nasz, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce chodzi o jak najwi\u0119ksze pomno\u017cenie samodzielnych ognisk ekonomicznych; a przy znacznym ich przysporzeniu czy\u017c mog\u0105 by\u0107 wielkie? Je\u017celi jednak b\u0119dzie komu\u015b fortuna \u0142askawa ponad jego zas\u0142ug\u0119, c\u00f3\u017c z takim pocz\u0105\u0107? Przypuszczam, \u017ce pozostawimy go w spokoju? Wszelkie ustawowe ograniczenia mo\u017cno\u015bci wzbogacenia si\u0119, to ba\u0144ki mydlane, to wszystko na nic, a zatem po co si\u0119 tym zajmowa\u0107, po co zaprz\u0105ta\u0107 g\u0142owy problemem granic mi\u0119dzy dobrobytem a bogactwem? Gdyby si\u0119 spopularyzowa\u0142 pogl\u0105d, i\u017c nale\u017cy przeszkadza\u0107 bogaceniu si\u0119, konsekwencje by\u0142yby z tego niewyobra\u017calne, a straszliwie ujemne. Debatujmy raczej o czym\u015b na poz\u00f3r mniejszym: jak si\u0119 urz\u0105dzi\u0107, \u017ceby silny nie m\u00f3g\u0142 po\u017cera\u0107 s\u0142abego? Zdaje mi si\u0119, \u017ce w tych dw\u00f3ch punktach mo\u017cna najlepiej uj\u0105\u0107 tak ideologi\u0119 \u015bredniowieczn\u0105, jako te\u017c nasze obecne t\u0119sknoty ekonomiczne do tamtych czas\u00f3w.<\/p>\r\n

Historyk nie ma tu nic wi\u0119cej do powiedzenia. Dobrze jest zdawa\u0107 sobie spraw\u0119, gdzie znajduje si\u0119 czyj\u015b punkt zaczepienia, a gdzie koniec przy poszukiwaniach syntezy nauk pokrewnych, nauk uzupe\u0142niaj\u0105cych si\u0119. Nie w\u0105tpi\u0119, \u017ce tak pojmowany historyzm spraw ekonomicznych b\u0119dzie uznawany coraz bardziej, ale te\u017c im ch\u0119tniej sam go propaguj\u0119, tym bardziej pragn\u0119 zachowa\u0107 ostro\u017cno\u015b\u0107, by nie przekroczy\u0107 w\u0142a\u015bciwej granicy w formu\u0142owaniu s\u0105d\u00f3w.<\/p>\r\n

Wydaje mi si\u0119, i\u017c dzisiaj ci\u0119\u017cko by\u0142oby dzieli\u0107 u nas handel na lokalny i uniwersalny, dzi\u015b bowiem ka\u017cdy przekupie\u0144 sprzedaj\u0105cy kaw\u0119 i herbat\u0119 na grosze jest agentem handlu uniwersalnego, i do tego zamorskiego. Zaznacza si\u0119 natomiast coraz dobitniej odr\u0119bno\u015b\u0107 handlu detalicznego i engrosowego, sprzeda\u017c drobna i hurtowna. Czy oba te rodzaje kieruj\u0105 si\u0119 tymi samymi zasadami i w jaki spos\u00f3b dobra\u0107 si\u0119 do hurtu – to ju\u017c rzecz ekonomist\u00f3w. Podobnie ekonomi\u015bci musz\u0105 roztrz\u0105sa\u0107 kwestie, czy i o ile ogranicza\u0107 papier na okaziciela, jak wybrn\u0105\u0107 z nadu\u017cy\u0107 handlu pieni\u0119\u017cnego, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 a\u017c do handlu wojn\u0105 i pokojem, albo jak normowa\u0107 kredyt? To s\u0105 aktualne \u015bci\u015ble ekonomiczne kwestie […].<\/p>\r\n

Miejmy wi\u0119c przed oczyma owe dwie zasady wiek\u00f3w \u015brednich, ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 jednak\u017ce, \u017ce \u015brodki do ponownego ich zastosowania musi nam nasun\u0105\u0107 samo \u017cycie, to \u017cycie dzisiejsze, wsp\u00f3\u0142czesne. Historia za\u015b ostrzega, \u017ce je\u015bli kto\u015b si\u0119 z prac\u0105 sw\u0105 sp\u00f3\u017ani, w\u00f3wczas jest tak, jak gdyby wcale nie pracowa\u0142 i w ko\u0144cu musi si\u0119 podda\u0107 pr\u0105dowi przeciwnemu, wzmagaj\u0105c sw\u0105 dok\u0142adno\u015bci\u0105 jeszcze bardziej ten przeciwny nurt.<\/p>\r\n

Ma te\u017c historyk obowi\u0105zek zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na to, \u017ce w zbiorowym \u017cyciu ekonomicznym handel wyprzedza przemys\u0142, a decyduje o znacznych partiach wszelkich kategorii bytu. W\u0142asny handel jest najwi\u0119kszem dobrodziejstwem ka\u017cdego narodu, stanowi\u0105c nadzwyczaj silne \u017ar\u00f3d\u0142o wszelakiej tw\u00f3rczo\u015bci, od politycznej a\u017c do artystycznej, bo \u017ar\u00f3d\u0142o dostarczaj\u0105ce \u015brodk\u00f3w.<\/p>\r\n

Prof. Feliks Koneczny<\/em><\/strong><\/p>\r\n

(tekst pochodzi z ksi\u0105\u017cki: Feliks Koneczny, O sprawach ekonomicznych, Krak\u00f3w 2000, ss.65-75)<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Za: Organizacja Monarchist\u00f3w Polskich – Oddzia\u0142 Lublin<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Dodano: 2008-08-6 10:17 pm Tysi\u0105czne s\u0105 sprawy ludzkie i tysi\u0105czne ich powik\u0142ania, skomplikowane coraz bardziej w miar\u0119 post\u0119puj\u0105cego rozwoju; dadz\u0105 si\u0119 jednak uj\u0105\u0107 wszystkie w pi\u0119\u0107 kategorii ludzkiego bytowania: dobra, prawdy, pi\u0119kna, zdrowia i dobrobytu. Nie ma takiego przejawu \u017cycia czy to z dziedziny czynu, czy to my\u015bli, czy te\u017c uczucia, kt\u00f3ry by nie pozostawa\u0142 […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[195,52],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2365"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2365"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2365\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2365"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2365"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2365"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}