konserwatyzm. pl<\/a> \r\n <\/p>\r\n
Redakcja BIBU\u0141Y<\/em> \u0142\u0105czy si\u0119 w wielkim smutku w \u017ca\u0142obie po stracie wielkiego pisarza, Wielkiego Cz\u0142owieka. R.I.P. <\/strong><\/p>\r\nPoni\u017cej przypominamy wywiad z Aleksandrem So\u0142\u017cenicynem na temat dwutomowego dzie\u0142a pt „Dwie\u015bcie lat razem, 1795-1995”, po\u015bwi\u0119conej stosunkom rosyjsko-\u017cydowskim. Charakterystyczne, \u017ce ksi\u0105\u017cka ta nie doczeka\u0142a si\u0119 t\u0142umaczenia na \u017caden obcy j\u0119zyk (poza skromnym wydaniem w j\u0119zyku niemieckim), i zosta\u0142a zupe\u0142nie przemilczana przez tzw. wolny \u015bwiat i jego – kontrolowane przez podmiot \u017cydowski – „wolne media”… <\/em><\/p>\r\n <\/p>\r\n\r\n
\u017bydzi to zagadka <\/strong><\/p>\r\n
\r\nWywiad z Aleksandrem So\u0142\u017cenicynem o jego ksi\u0105\u017cce po\u015bwi\u0119conej stosunkom rosyjsko-\u017cydowskim <\/em>
\r\n
\r\nWiktor Łoszak, „Moskowskije Nowosti”: Czytelnicy ksi\u0105\u017cki „Dwie\u015bcie lat razem, 1795-1995” zapewne przede wszystkim zwr\u00f3c\u0105 uwag\u0119 na to, \u017ce to pierwsza Pana praca naukowa.
\r\n
\r\nAleksander So\u0142\u017cenicyn: Ci\u0105gn\u0119\u0142o mnie w t\u0119 stron\u0119 ju\u017c wtedy, kiedy pracowa\u0142em nad „Czerwonym ko\u0142em”. Wci\u0105gn\u0119\u0142o mnie w ogromn\u0105 g\u0142\u0119bin\u0119, wci\u0105\u017c cofa\u0142em si\u0119 w czasie, \u017ceby zrozumie\u0107 rewolucj\u0119: najpierw w lata przedrewolucyjne, potem na pocz\u0105tek XX wieku, wreszcie do po\u0142owy XIX. I tak du\u017co pojawi\u0142o si\u0119 najr\u00f3\u017cniejszych materia\u0142\u00f3w, \u017ce nawet gigantyczne „Czerwone ko\u0142o” tego nie wch\u0142on\u0119\u0142o. Ale wszystko to czeka\u0142o. I w 1990 r. usiad\u0142em do pracy.
\r\n
\r\nCzy nie dlatego ta ksi\u0105\u017cka jest tak \u015bci\u015ble naukowa, \u017ce zale\u017ca\u0142o Panu na obiektywnym przedstawieniu problemu? Literatura pi\u0119kna to przecie\u017c tw\u00f3rczo\u015b\u0107 subiektywna.
\r\n
\r\n– Nie wyobra\u017cam sobie innego sposobu potraktowania materia\u0142u historycznego. Je\u015bli nie literatura pi\u0119kna – to albo wszystko trzeba opisywa\u0107 precyzyjnie, albo b\u0119d\u0105 to rozwa\u017cania og\u00f3lne, kt\u00f3re rozp\u0142yn\u0105 si\u0119 w publicystyk\u0119. A ja nie chcia\u0142em publicystyki, chcia\u0142em dok\u0142adnie zreferowa\u0107, jak by\u0142o.
\r\n
\r\nTechnika pracy by\u0142a taka sama jak przy „Czerwonym kole”. Zebra\u0142em bibliografi\u0119, tak\u017ce mikrofilmy – ogromny materia\u0142 z gazet, np. z miesi\u0119cznika „22”, najlepszego izraelskiego czasopisma wydawanego po rosyjsku. Publikuj\u0105 tam nasi rodacy, emigranci, kt\u00f3rzy zachowali zwi\u0105zki z Rosj\u0105. Czyta\u0142em tak wielu \u017cydowskich autor\u00f3w, \u017ce materia\u0142 sta\u0142 si\u0119 mi bliski niczym dzieje rodziny.
\r\n
\r\nWielu czytelnik\u00f3w zaskocz\u0105 fakty, kt\u00f3rych istnienia nawet nie podejrzewali. Np. \u017ce jednymi z ideowych inicjator\u00f3w pogrom\u00f3w byli narodowolcy [cz\u0142onkowie Narodnej Woli, rosyjskiej organizacji rewolucyjnej za\u0142o\u017conej w 1879 r., rozbitej po zab\u00f3jstwie cara Aleksandra II w 1881 r. – red.].
\r\n
\r\n– Tak, ten ich udzia\u0142, rozpalanie nienawi\u015bci – to by\u0142o dla mnie odkrycie. W trakcie pracy dokona\u0142em wielu takich odkry\u0107, np. \u017ce w czasie wojny z Bonapartem \u017bydzi pomagali armii rosyjskiej – to oni zawiadomili dow\u00f3dztwo rosyjskie, w kt\u00f3rym miejscu Francuzi b\u0119d\u0105 si\u0119 przeprawia\u0107 przez Berezyn\u0119.
\r\n
\r\nPa\u0144ska ksi\u0105\u017cka rozbija stereotyp carskiej Rosji – wi\u0119zienia narod\u00f3w, w kt\u00f3rym prze\u015bladowano wszystkich, a szczeg\u00f3lnie \u017byd\u00f3w. Niekt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 z Panem polemizowa\u0107.
\r\n
\r\n– Oczywi\u015bcie. Jedni – z powodu nieznajomo\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142. Inni – poniewa\u017c s\u0105 stronniczy. Tyle wycierpia\u0142em z powodu tej stronniczo\u015bci, \u017ce kto\u015b inny straci\u0142by cierpliwo\u015b\u0107. Dosz\u0142o do tego, i\u017c mojego antysemityzmu ma dowodzi\u0107 to, \u017ce ani razu w tek\u015bcie nie pojawia si\u0119 s\u0142owo „gud\u0142aj”. Odwrotnie – ni\u017c mo\u017cna by\u0142oby si\u0119 spodziewa\u0107 – dlatego, \u017ce si\u0119 nie pojawia.
\r\n
\r\nWe\u017amy „Oddzia\u0142 chorych na raka” – opisa\u0142em tam chirurga Lwa Leonidowicza. To \u015bwietny lekarz i bardzo sympatyczny cz\u0142owiek. A krytycy – jeden po drugim – pisz\u0105, \u017ce „Oddzia\u0142…” to ksi\u0105\u017cka antysemicka, bo w \u015brodowisko lekarskie nie wprowadzi\u0142em \u017cadnego \u017byda. Jak oni czytaj\u0105? Jest kilka scen i ca\u0142y rozdzia\u0142 o tym Lwie Leonidowiczu. Przecie\u017c wida\u0107, \u017ce to \u017byd, to wynika z jego opowie\u015bci, z tego, co m\u00f3wi. Nie wspominaj\u0105c ju\u017c o jego imieniu i imieniu ojca.
\r\n
\r\nAle najbardziej wstrz\u0105saj\u0105ca jest historia z „Sierpniem 1914”. Jeszcze nie ukaza\u0142 si\u0119 po angielsku, jeszcze nikt w Ameryce nie m\u00f3g\u0142 go przeczyta\u0107, a ju\u017c rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 kampania, \u017ce jest skrajnie antysemicki. A dlaczego? Poniewa\u017c nie zatai\u0142em, \u017ce Bogrow, morderca Sto\u0142ypina, by\u0142 \u017bydem [Piotr Sto\u0142ypin (1862-1911) – od 1906 r. premier Rosji, autor reformy agrarnej – red.]. Dosz\u0142o do tego, \u017ce w marcu 1985 odby\u0142y si\u0119 przes\u0142uchania w ameryka\u0144skim Senacie w sprawie „Sierpnia 1914”. Ksi\u0105\u017cki jeszcze nikt wtedy nie zna\u0142! Tylko eksperci przet\u0142umaczyli im jakie\u015b fragmenty. Ca\u0142kiem jak w ZSRR, tam te\u017c „Sierpnia” nikt nie czyta\u0142, ale i tak wymy\u015blano mi za antypatriotyzm.
\r\n
\r\nWielu z tych, kt\u00f3rzy na mnie napadali, wykorzystywa\u0142o zapalno\u015b\u0107 problemu, wiedz\u0105c, \u017ce w\u0142a\u015bnie na tym naj\u0142atwiej zagra\u0107, zw\u0142aszcza w Ameryce. A gra\u0107 nie nale\u017cy. Trzeba ten temat traktowa\u0107 z nadzwyczajn\u0105 delikatno\u015bci\u0105.
\r\n
\r\nNapisa\u0142 Pan, \u017ce rola \u017byd\u00f3w w historii to zagadka dla nas wszystkich. Czy cho\u0107by w niewielkim stopniu uda\u0142o si\u0119 j\u0105 Panu rozwi\u0105za\u0107?
\r\n
\r\n– Nie. To problem metafizyczny, skomplikowany. Znawcy przedmiotu – nie tacy jak ja, ale prawdziwi znawcy – te\u017c nie znale\u017ali rozwi\u0105zania tej zagadki. Widocznie nie zosta\u0142o to dane ludzkiemu rozumowi. Istnieje taka teoria: \u017bydzi zostali zes\u0142ani na \u015bwiat, aby sta\u0107 si\u0119 katalizatorem \u017cycia spo\u0142ecze\u0144stw. Wiadomo, \u017ce katalizator przy\u015bpiesza reakcje, zmienia przebieg ca\u0142ego procesu. Ale przecie\u017c nie dane jest nam pozna\u0107 zamierze\u0144 Boga.
\r\n
\r\nJu\u017c na pierwszych stronach ksi\u0105\u017cki deklaruje Pan ch\u0119\u0107 wytyczenia dla przysz\u0142ych pokole\u0144 drogi prowadz\u0105cej do normalnych stosunk\u00f3w mi\u0119dzy Rosjanami i \u017bydami. Na czym mia\u0142oby to polega\u0107?
\r\n
\r\n– Przede wszystkim na jasnym uzmys\u0142owieniu sobie przez obie strony w\u0142asnej przesz\u0142o\u015bci i tego, kim s\u0105. Potrzebna jest cierpliwo\u015b\u0107, ch\u0119\u0107 wzajemnego zrozumienia. U wielu rosyjskich publicyst\u00f3w dostrzegam brutalno\u015b\u0107 w podej\u015bciu do tego problemu. Po stronie \u017cydowskiej te\u017c jest wiele g\u0142os\u00f3w gwa\u0142townych, nieprzyjaznych. My\u015bl\u0119, \u017ce gdyby wszystko to wyklarowa\u0107, tak \u017ceby powsta\u0142 wyra\u017any obraz – ludzie sami si\u0119 opami\u0119taj\u0105 i poszukaj\u0105 w\u0142a\u015bciwej drogi. Ale wskazywanie spo\u0142ecze\u0144stwu dr\u00f3g rozwoju jest strasznie trudne.
\r\n
\r\n\u017bydzi dwa tysi\u0105ce lat \u017cyli w diasporze, lecz si\u0119 nie zasymilowali. Dlaczego?
\r\n
\r\n– To zdumiewaj\u0105ca i niezwyk\u0142a cecha tego narodu. Zwykle na obczy\u017anie bardzo szybko ko\u0144cz\u0105 si\u0119 zwi\u0105zki diaspory z ojczyst\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105. Np. Rosjanie na emigracji to w trzecim pokoleniu ju\u017c nie Rosjanie. Ta niezwyk\u0142a w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 \u015bwiadczy o zagadkowo\u015bci \u017cydowskiego charakteru. My\u015bl\u0119, \u017ce jest to co\u015b niepoj\u0119tego r\u00f3wnie\u017c dla samych \u017byd\u00f3w – to \u015bci\u015ble zakodowane poczucie wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3re trwa niezale\u017cnie od biegu wydarze\u0144, nieszcz\u0119\u015b\u0107, czasu i miejsca.
\r\n
\r\nDlaczego \u017bydzi z takim trudem si\u0119 asymilowali? To tak, jakby przez serce cz\u0142owieka, kt\u00f3ry staje wobec problemu asymilacji, przebiega\u0142a linia podzia\u0142u. Trzeba na co\u015b si\u0119 zdecydowa\u0107, tak nakazuje logika, a z drugiej strony – co\u015b nie pozwala. To cecha wrodzona. Jej przyczyna jest oczywi\u015bcie metafizyczna; ani fizjologi\u0105, ani psychologi\u0105 wyt\u0142umaczy\u0107 si\u0119 tego nie da. W Rosji by\u0142o mn\u00f3stwo przyk\u0142ad\u00f3w, np. ogromne korzy\u015bci z przej\u015bcia na chrze\u015bcija\u0144stwo, a jednak \u017bydzi na nie nie przechodzili.
\r\n
\r\nJeszcze jedna zagadka – to \u017bydzi byli zaczynem rewolucji.
\r\n
\r\n– \u017bydowska m\u0142odzie\u017c od dawna uczestniczy\u0142a w ruchu rewolucyjnym. W 1917 r. ta m\u0142odzie\u017c, ju\u017c ateistyczna, zrywa\u0142a ze swoimi wierz\u0105cymi rodzicami. Starzy nie uczestniczyli w tym wszystkim, ale m\u0142odzi tak. Drugi pow\u00f3d to taktyka bolszewik\u00f3w. Politycy, r\u00f3wnie\u017c libera\u0142owie, cz\u0119sto wykorzystywali kwesti\u0119 \u017cydowsk\u0105 do zaostrzenia walki z samodzier\u017cawiem. Kiedy bolszewicy zagarn\u0119li w\u0142adz\u0119, natrafili na masowy sabota\u017c urz\u0119dnik\u00f3w, kt\u00f3rzy odm\u00f3wili przychodzenia do pracy. Ministerstwa i urz\u0119dy zosta\u0142y sparali\u017cowane. Bolszewicy ledwie, ledwie trzymaj\u0105 si\u0119 na bagnetach – a tu wszystko unieruchomione: i gubernie, i powiaty. Naczelnik sekcji \u017cydowskiej przy rz\u0105dzie Dimansztejn pisze, \u017ce Lenin nakaza\u0142 wci\u0105ga\u0107 do pracy ludzi \u017cydowskiego pochodzenia, inteligent\u00f3w, p\u00f3\u0142inteligent\u00f3w, \u017ceby zaj\u0119li miejsce urz\u0119dnik\u00f3w. I masowo ruszy\u0142 taki proces. Dzi\u0119ki tym leninowskim manewrom \u017bydzi znale\u017ali si\u0119 wsz\u0119dzie w aparacie urz\u0119dniczym.
\r\n
\r\nDzi\u0119ki \u017bydom [przed 1917 r.] rozwija\u0142a si\u0119 dzier\u017cawa, co sprzyja\u0142o post\u0119powi na wsi. Tak\u017ce ich rola w rozwoju bankowo\u015bci i finans\u00f3w by\u0142a znaczna. Handlowali te\u017c cukrem, zbo\u017cem, rop\u0105. Czy nie pojawi\u0142a si\u0119 wtedy gro\u017aba, \u017ce te procesy gospodarcze rozsadz\u0105 istniej\u0105cy system?
\r\n
\r\n– To nie system kapitalistyczny rozsadzi\u0142 Rosj\u0119. I nie tylko dzi\u0119ki \u017bydom si\u0119 rozwija\u0142, Rosjan te\u017c by\u0142o niema\u0142o. Rosja kapitalizowa\u0142a si\u0119 bez \u017cadnych gwa\u0142townych eksplozji.
\r\n
\r\nNajw\u0142a\u015bciwsz\u0105, liberaln\u0105 koncepcj\u0119 rozwi\u0105zania problemu \u017cydowskiego mia\u0142 car Aleksander II. W\u0142a\u015bnie za jego rz\u0105d\u00f3w dokona\u0142o si\u0119 to, co najistotniejsze – \u017bydzi uzyskali dost\u0119p do wykszta\u0142cenia, uczestnictwa w gospodarce. By\u0142 czas, kiedy pa\u0142k\u0105 nie mo\u017cna by\u0142o zap\u0119dzi\u0107 \u017byda do gimnazjum. Powstrzymywa\u0142y ich zakazy religijne, tradycja. A potem znienacka, jakby nagle p\u0119k\u0142a jaka\u015b zapora – run\u0119\u0142o w przeciwn\u0105 stron\u0119.
\r\n
\r\nPisze Pan, \u017ce w pewnym momencie patriotyzm zosta\u0142 oddany w pacht czarnej sotni. To troch\u0119 tak jak dzisiaj, kiedy to libera\u0142owie stracili patriotyzm z pola widzenia.
\r\n
\r\n– Tak, stracili. W ksi\u0105\u017cce jest opis dyskusji z 1909 r., ogromnie interesuj\u0105cej. S\u0142owo „patriota” sta\u0142o si\u0119 wyzwiskiem, patriotyzm trafi\u0142 do r\u0105k ludzi o skrajnych pogl\u0105dach i niewysokim poziomie intelektualnym.
\r\n
\r\nA jak uk\u0142ada\u0142y si\u0119 Pa\u0144skie stosunki z \u017bydami?
\r\n
\r\n– Osobiste kontakty mia\u0142em znakomite i bardzo liczne. Poj\u0105\u0142em subtelno\u015b\u0107 i \u017cyczliwo\u015b\u0107 \u017cydowskiego charakteru. Umo\u017cliwia\u0142o to wzajemne zrozumienie. Np. nasze stosunki z Low\u0105 Kopielewem [Lew Kopielew – germanista, pisarz i dysydent, od 1980 r. w Niemczech; zmar\u0142 w 1997 r. – red.] dopiero pod koniec jego \u017cycia si\u0119 popsu\u0142y, a by\u0142y bardzo dobre i ciep\u0142e. Mila Mazin – m\u00f3j najlepszy przyjaciel ze studi\u00f3w na uniwersytecie – pozosta\u0142 nim do dzisiaj. Nigdy te\u017c nie czu\u0142em si\u0119 dotkni\u0119ty t\u0105 nadpodejrzliwo\u015bci\u0105 wobec moich utwor\u00f3w. By\u0142em ponad to.
\r\n
\r\nKsi\u0105\u017cka ko\u0144czy si\u0119 na 1995 r. Gdyby przysz\u0142o Panu dopisa\u0107 ci\u0105g dalszy – co by tam si\u0119 znalaz\u0142o?
\r\n
\r\n– To ju\u017c nie na moje si\u0142y. Ale mam nast\u0119puj\u0105ce wra\u017cenie – mniej wi\u0119cej oko\u0142o 1990 r. dosz\u0142o do zderzenia \u017cydowskiej i rosyjskiej publicystyki. Tak gwa\u0142townego, \u017ce inteligencja nie zorientowa\u0142a si\u0119, co naprawd\u0119 robi Jelcyn i koniec ko\u0144c\u00f3w, jak to si\u0119 odbije na niej samej, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o kraju. Strona rosyjska okaza\u0142a si\u0119 s\u0142absza, mniej zr\u0119czna i zosta\u0142a pobita. Potem temperatura polemiki gwa\u0142towanie spad\u0142a – takie eksplozje nie mog\u0105 si\u0119 powtarza\u0107 bez przerwy, a poza tym, ile\u017c pojawi\u0142o si\u0119 nowych konflikt\u00f3w etnicznych! Nie przewiduj\u0119 gwa\u0142townego wybuchu w stosunkach rosyjsko-\u017cydowskich.
\r\n
\r\nWkr\u00f3tce po ubieg\u0142orocznych wyborach odwiedzi\u0142 Pana prezydent W\u0142adimir Putin. Oczywi\u015bcie co\u015b mu Pan sugerowa\u0142. Z jakim skutkiem?
\r\n
\r\n– Rzeczywi\u015bcie, udzieli\u0142em mu kilku rad, ale nie widz\u0119, \u017ceby kt\u00f3rej\u015b us\u0142ucha\u0142. Uporczywie prosi\u0142em Putina o zaniechanie likwidacji pa\u0144stwowego komitetu ekologicznego i niezale\u017cno\u015bci zarz\u0105dzania lasami. Absolutnie nie rozumia\u0142em, dlaczego trzeba niszczy\u0107 Rad\u0119 Federacji. Tak, udzieli\u0142em rad, jakich mog\u0142em udzieli\u0107. A nast\u0119pnych spotka\u0144 ju\u017c nie by\u0142o.
\r\n
\r\nRozmawia\u0142 Wiktor Łoszak, przek\u0142ad Irena Lewandowska
\r\n
\r\nAleksander So\u0142\u017cenicyn
\r\n
\r\nUrodzi\u0142 si\u0119 11 grudnia 1918 r. w Kis\u0142owodsku. W 1941 r. uko\u0144czy\u0142 studia na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Uniwersytetu w Rostowie, tego samego roku trafi\u0142 na front i w 1945 r. by\u0142 ju\u017c kapitanem artylerii, kiedy to aresztowa\u0142o go NKWD za krytyk\u0119 Stalina w prywatnych listach do przyjaciela. Skazany na osiem lat cz\u0119\u015b\u0107 wyroku odsiedzia\u0142 w laboratorium naukowym, w kt\u00f3rym pod nadzorem MSW-MGB pracowali wi\u0119\u017aniowie-uczeni. Opisa\u0142 to w ksi\u0105\u017cce „W kr\u0119gu pierwszym”. P\u00f3\u017aniej siedzia\u0142 w \u0142agrze w Kazachstanie, co z kolei pos\u0142u\u017cy\u0142o za materia\u0142 do „Jednego dnia Iwana Denisowicza”. Wyszed\u0142 z \u0142agru na wieczne zes\u0142anie po \u015bmierci Stalina w marcu 1953. Ci\u0119\u017cko chory trafi\u0142 do szpitala, co opisa\u0142 w „Oddziale chorych na raka”. Po referacie Chruszczowa o kulcie Stalina, wyg\u0142oszonym w 1956 r., pozwolono So\u0142\u017cenicynowi zamieszka\u0107 w Rosji Środkowej w Riazaniu, gdzie pracowa\u0142 w szkole jako nauczyciel matematyki.
\r\n
\r\nW 1962 r. redaktor naczelny miesi\u0119cznika „Nowyj Mir”, poeta Aleksander Twardowski, za zgod\u0105 \u00f3wczesnego I sekretarza KC KPZR Nikity Chruszczowa opublikowa\u0142 „Jeden dzie\u0144”, co sta\u0142o si\u0119 sensacj\u0105 na skal\u0119 \u015bwiatow\u0105. So\u0142\u017cenicyn sta\u0142 si\u0119 symbolem antystalinizmu. Uda\u0142o mu si\u0119 jednak wydrukowa\u0107 jeszcze kilka opowiada\u0144 – od 1966 r. nie m\u00f3g\u0142 ju\u017c niczego opublikowa\u0107, tym bardziej, \u017ce od 1964 r. – kiedy na czele KPZR stan\u0105\u0142 Leonid Bre\u017cniew – nie mia\u0142 ju\u017c u siebie w kraju na co liczy\u0107. Wyrzucono go ze Zwi\u0105zku Pisarzy, jego teksty mog\u0142y si\u0119 pojawia\u0107 wy\u0142\u0105cznie w drugim obiegu. To w\u0142a\u015bnie wtedy powsta\u0142a jego najs\u0142ynniejsza ksi\u0105\u017cka „Archipelag GUŁag”, pisana w \u015bcis\u0142ej konspiracji. Tytu\u0142 ksi\u0105\u017cki, opracowanej na podstawie do\u015bwiadcze\u0144 osobistych i relacji setek by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w, wszed\u0142 do j\u0119zyka potocznego na ca\u0142ym \u015bwiecie jako okre\u015blenie systemu sowieckich \u0142agr\u00f3w. Kiedy pojawi\u0142a si\u0119 na Zachodzie, So\u0142\u017cenicyna najpierw aresztowano, a potem specjalnym samolotem wywieziono do RFN (rok 1974). By\u0107 mo\u017ce nie trafi\u0142 do wi\u0119zienia tak\u017ce i dlatego, \u017ce jeszcze w 1970 r. otrzyma\u0142 literack\u0105 Nagrod\u0119 Nobla. Pisarz osiedli\u0142 si\u0119 w Stanach, gdzie przez wiele lat pracowa\u0142 nad epopej\u0105 „Czerwone ko\u0142o” – o Rosji w czasach I wojny i obu rewolucji 1917 r.
\r\n
\r\nPo 1990 r. So\u0142\u017cenicyna znowu zacz\u0119to publikowa\u0107 w ojczy\u017anie. W 1994 r. postanowi\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do Rosji, chocia\u017c podoba\u0142o mu si\u0119 w niej nieszczeg\u00f3lnie. Teraz jest zdania, \u017ce jego kraj znajduje si\u0119 w zapa\u015bci. Tyle \u017ce nie wygl\u0105da, aby jego radom uwa\u017cnie si\u0119 przys\u0142uchiwano. Spotka\u0142 go los wielu prorok\u00f3w – samotno\u015b\u0107, niezrozumienie i przekonanie o w\u0142asnej nieomylno\u015bci.
\r\n
\r\nlai | 2001-08-24, ostatnia aktualizacja 2001-08-24<\/p>\r\n<\/div>\r\n\r\n <\/p>\r\n
<\/p>\r\n\r\n\r\n Rozmowa z rosyjskim pisarzem, Aleksandrem So\u0142\u017cenicynem (88 l.) Pisarz m\u00f3wi o tragicznej historii swojego kraju, niepowodzeniach reform Gorbaczowa i Jelcyna oraz o rozczarowaniu polityk\u0105 Zachodu.<\/em><\/div>\r\n \r\n
\r\n
\r\n Spiegel: (…) Trzyna\u015bcie lat temu, po powrocie z emigracji nie skrywa\u0142 pan uczucia zawodu na widok sytuacji w nowej Rosji. Odrzuci\u0142 pan przyznan\u0105 przez Michai\u0142a Gorbaczowa nagrod\u0119 pa\u0144stwow\u0105, nie przyj\u0105\u0142 orderu od Borysa Jelcyna. Ale teraz zaakceptowa\u0142 pan rosyjsk\u0105 nagrod\u0119 pa\u0144stwow\u0105 wr\u0119czon\u0105 przez W\u0142adimira Putina – by\u0142ego szefa tajnej s\u0142u\u017cby, kt\u00f3ra tak brutalnie prze\u015bladowa\u0142a pisarza So\u0142\u017cenicyna. Jak to do siebie pasuje?<\/strong>
\r\n
\r\n So\u0142\u017cenicyn: Rzeczywi\u015bcie, w 1990 roku zaproponowano mi nagrod\u0119 za „Archipelag Gu\u0142ag”. Nie zrobi\u0142 tego jednak Gorbaczow, lecz Rada Ministr\u00f3w Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Radzieckiej, b\u0119d\u0105cej wtedy cz\u0119\u015bci\u0105 Zwi\u0105zku Radzieckiego. (…) Nie mog\u0142em zaakceptowa\u0107 osobistego uhonorowania za ksi\u0105\u017ck\u0119, kt\u00f3r\u0105 spisa\u0142a krew milion\u00f3w ludzi. (…) W 1998 roku, gdy n\u0119dza narodu osi\u0105gn\u0119\u0142a apogeum, Jelcyn osobi\u015bcie zarz\u0105dzi\u0142, by odznaczono mnie najwy\u017cszym orderem pa\u0144stwowym. Odpar\u0142em, \u017ce nie mog\u0119 przyj\u0105\u0107 odznaczenia od w\u0142adzy, kt\u00f3ra wp\u0119dzi\u0142a Rosj\u0119 na skraj ruiny. Nadan\u0105 mi ostatnio nagrod\u0119 pa\u0144stwow\u0105 przyznaje nie prezydent, lecz grupa szanowanych ekspert\u00f3w, nale\u017c\u0105 do niej rosyjscy badacze i tw\u00f3rcy kultury o nieskazitelnej opinii, ludzie ciesz\u0105cy si\u0119 absolutnym szacunkiem w swoich dziedzinach. (…) Kiedy przyjmowa\u0142em odznaczenie, wyrazi\u0142em nadziej\u0119, \u017ce gorzkie do\u015bwiadczenia Rosji, na kt\u00f3rych studiowanie i ocen\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0142em ca\u0142e moje \u017cycie (…), uchroni nas przed nowymi niechlubnymi upadkami.
\r\n
\r\n Tak, W\u0142adimir Putin, by\u0142 oficerem tajnych s\u0142u\u017cb, nie by\u0142 jednak \u015bledczym w KGB ani szefem Gu\u0142agu. S\u0142u\u017cb wywiadowczych, odpowiedzialnych za dzia\u0142alno\u015b\u0107 za granic\u0105 nie niszczy si\u0119 w \u017cadnym kraju, a w niekt\u00f3rych nawet wychwala si\u0119 je publicznie. Nikomu nie przysz\u0142oby do g\u0142owy robi\u0107 wyrzuty George’owi Bushowi seniorowi z powodu jego pracy na stanowisku szefa CIA.
\r\n
\r\n Przez ca\u0142e \u017cycie wzywa\u0142 pan w\u0142adz\u0119 do okazania skruchy za miliony ofiar gu\u0142ag\u00f3w i komunistycznego terroru. Czy to wezwanie zosta\u0142o wys\u0142uchane?<\/strong>
\r\n
\r\n Przyzwyczai\u0142em si\u0119 do tego, \u017ce publiczne wyrazy skruchy ze strony osobisto\u015bci politycznych s\u0105 dzi\u015b ostatni\u0105 rzecz\u0105, jakiej m\u00f3g\u0142bym od nich oczekiwa\u0107.
\r\n
\r\n No to znowu jeste\u015bmy przy Putinie. Prezydent Rosji uzna\u0142 upadek Zwi\u0105zku Radzieckiego za najwi\u0119ksz\u0105 geopolityczn\u0105 katastrof\u0119 XX wieku. Powiedzia\u0142, \u017ce oceniaj\u0105c przesz\u0142o\u015b\u0107 nale\u017cy sko\u0144czy\u0107 z samobiczowaniem si\u0119. Jego zdaniem w nieusprawiedliwiony spos\u00f3b pr\u00f3buje si\u0119 z „zewn\u0105trz” narzuci\u0107 Rosji „poczucie winy”. Czy owe wypowiedzi nie wychodz\u0105 naprzeciw osobom, kt\u00f3re tak ch\u0119tnie zapomnia\u0142yby o tym, co dzia\u0142o si\u0119 za czas\u00f3w sowieckich?<\/strong>
\r\n
\r\n Prezydent Putin mia\u0142 racj\u0119 wskazuj\u0105c na dzia\u0142ania z „zewn\u0105trz”. Widzicie przecie\u017c, \u017ce na ca\u0142ym \u015bwiecie ro\u015bnie zaniepokojenie sposobem, w jaki USA pr\u00f3buj\u0105 spe\u0142nia\u0107 swoj\u0105 now\u0105 rol\u0119 jedynego \u015bwiatowego mocarstwa – tak\u017ce kosztem Rosji. Je\u015bli chodzi o samobiczowanie w ocenie przesz\u0142o\u015bci, to niestety do dzi\u015b uto\u017csamia si\u0119 ze sob\u0105 poj\u0119cia „rosyjski” i „sowiecki”. (…)
\r\n
\r\n Stare pokolenie polityk\u00f3w w by\u0142ych komunistycznych krajach w og\u00f3le nie odczuwa skruchy. Za\u015b polityczne potomstwo za cel swoich zarzut\u00f3w i roszcze\u0144 bierze zawsze najwygodniejszy cel – dzisiejsz\u0105 Moskw\u0119. Tak, jakby ci ludzie sami si\u0119 bohatersko wyzwolili, a teraz prowadz\u0105 nowe \u017cycie, podczas gdy Moskwa pozosta\u0142a komunistyczna.
\r\n
\r\n Mam nadziej\u0119, \u017ce ta chorobliwa postawa wkr\u00f3tce b\u0119dzie nale\u017ca\u0142a do przesz\u0142o\u015bci. Wszystkie narody, kt\u00f3re musia\u0142y cierpie\u0107 pod komunistycznym panowaniem, w nim w\u0142a\u015bnie powinny widzie\u0107 prawdziw\u0105 przyczyn\u0119 gorzkich do\u015bwiadcze\u0144 w naszej historii.
\r\n
\r\n Ł\u0105cznie z samymi Rosjanami.<\/strong>
\r\n
\r\n Gdyby\u015bmy wszyscy mogli trze\u017awo spojrze\u0107 na nasz\u0105 histori\u0119, tak\u017ce w naszym kraju ju\u017c dawno sko\u0144czy\u0142aby si\u0119 nostalgia za sowieckimi czasami. A kraje Europy Wschodniej i by\u0142e republiki radzieckie przezwyci\u0119\u017cy\u0142yby swoj\u0105 instynktown\u0105 postaw\u0119, kt\u00f3ra ka\u017ce im widzie\u0107 w historycznej drodze Rosji \u017ar\u00f3d\u0142o wszelkiego z\u0142a. Nie mo\u017ce tak by\u0107, aby osobiste okrucie\u0144stwa konkretnych przyw\u00f3dc\u00f3w lub polityczne zbrodnie re\u017cim\u00f3w uznawane by\u0142y za win\u0119 narodu rosyjskiego i jego pa\u0144stwa lub t\u0142umaczone by\u0142y jego rzekomo chor\u0105 psychik\u0105, jak to si\u0119 wystarczaj\u0105co cz\u0119sto robi na Zachodzie. Te re\u017cimy mog\u0142y si\u0119 utrzyma\u0107 tylko poprzez krwawy terror w Rosji. To przecie\u017c jasne, \u017ce tylko samodzielnie dostrze\u017cona wina mo\u017ce by\u0107 drog\u0105 do ozdrowienia narodowego. Sta\u0142e zarzuty z zewn\u0105trz przynosz\u0105 raczej odwrotny skutek.
\r\n
\r\n (…) Z pana najnowszych wypowiedzi na temat obecnego rozwoju sytuacji w Rosji wnioskujemy, \u017ce pa\u0144skim zdaniem teraz kraj kroczy poma\u0142u w\u0142a\u015bciw\u0105 drog\u0105. Jak ocenia pan czas rz\u0105d\u00f3w Putina – w por\u00f3wnaniu z jego poprzednikami, Gorbaczowem i Jelcynem?<\/strong>
\r\n
\r\n W stylu rz\u0105d\u00f3w Gorbaczowa zaskakuje polityczna naiwno\u015b\u0107, brak do\u015bwiadczenia i nieodpowiedzialno\u015b\u0107 wobec w\u0142asnego kraju. To nie by\u0142o wykonywanie w\u0142adzy, lecz bezsensowna rezygnacja z niej. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce zachwyt, z jakim spotyka si\u0119 na Zachodzie, potwierdza s\u0142uszno\u015b\u0107 jego zachowa\u0144. Jednak trzeba przyzna\u0107, \u017ce to Gorbaczow, a nie Jelcyn, jak si\u0119 powszechnie twierdzi, po raz pierwszy da\u0142 naszemu narodowi wolno\u015b\u0107 s\u0142owa i poruszania si\u0119.
\r\n
\r\n Nieodpowiedzialno\u015b\u0107 Jelcyna wobec narodu nie by\u0142a ani o jot\u0119 mniejsza, tyle \u017ce rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 na inne dziedziny. D\u0105\u017cy\u0142 do jak najszybszego oddania w prywatne r\u0119ce w\u0142asno\u015bci pa\u0144stwowej. Odda\u0142 bogactwa Rosji na niepohamowany rabunek. Chodzi\u0142o o miliardy. Dla zapewnienia sobie poparcia regionalnych przyw\u00f3dc\u00f3w wzywa\u0142 ich otwarcie do separatyzmu, kaza\u0142 przyjmowa\u0107 decyzje, kt\u00f3re mia\u0142y rozerwa\u0107 rosyjskie pa\u0144stwo na kawa\u0142ki. Tym samym okradziono Rosj\u0119 z jej w pe\u0142ni zas\u0142u\u017conej historycznej roli oraz pozycji na arenie mi\u0119dzynarodowej. Zach\u00f3d skwitowa\u0142 to gor\u0105cymi brawami.
\r\n
\r\n A Putin?<\/strong>
\r\n
\r\n Putin przej\u0105\u0142 kraj spl\u0105drowany i wytr\u0105cony ca\u0142kowicie z r\u00f3wnowagi. Jego ludno\u015b\u0107 by\u0142a w znacznej cz\u0119\u015bci pozbawiona odwagi i zubo\u017ca\u0142a. Postanowi\u0142 zrobi\u0107 to, co by\u0142o mo\u017cliwe – a mo\u017cliwa by\u0142a powolna, stopniowa odbudowa. Nie od razu dostrze\u017cono te wysi\u0142ki i wcale ich nie doceniano. Czy mo\u017cecie wymieni\u0107 przyk\u0142ady z historii, gdy z zewn\u0105trz z zadowoleniem przyjmowano wysi\u0142ki przywr\u00f3cenia silnej struktury pa\u0144stwowej?
\r\n
\r\n Przewa\u017ca ju\u017c pogl\u0105d, \u017ce w interesie Zachodu jest stabilna Rosja. Nas dziwi przede wszystkim jedno: gdy chodzi\u0142o o form\u0119 pa\u0144stwa, by\u0142 pan rzecznikiem samorz\u0105du rosyjskich obywateli – ten model przeciwstawia\u0142 pan zachodniej demokracji. Po siedmiu latach rz\u0105d\u00f3w Putina widzimy, \u017ce efekt jest odwrotny. Prezydent ma absolutn\u0105 w\u0142adz\u0119, wszyscy kieruj\u0105 si\u0119 jego zdaniem.
\r\n
\r\n Tak jest. Stale uwa\u017ca\u0142em i m\u00f3wi\u0142em, i nadal to robi\u0119, \u017ce Rosja potrzebuje lokalnego samorz\u0105du. Nie chc\u0119 tego rozwi\u0105zania przeciwstawia\u0107 zachodniemu modelowi demokracji. Przeciwnie, chc\u0119 przekona\u0107 moich rodak\u00f3w za pomoc\u0105 przyk\u0142ad\u00f3w niezwykle skutecznego samorz\u0105du w Szwajcarii i Nowej Anglii. Na w\u0142asne oczy widzia\u0142em, jak dzia\u0142aj\u0105. Ale wy w swoim pytaniu mylicie samorz\u0105d, kt\u00f3ry mo\u017ce funkcjonowa\u0107 tylko na najni\u017cszym poziomie, gdzie ludzie znaj\u0105 osobi\u015bcie wybranych przez siebie administrator\u00f3w, z regionalnymi strukturami w\u0142adzy kilkudziesi\u0119ciu gubernator\u00f3w, kt\u00f3rzy w czasach Jelcyna wraz z moskiewsk\u0105 w\u0142adz\u0105 centraln\u0105 wyt\u0119pili najmniejsze nawet zarodki samorz\u0105du. (…) Za czas\u00f3w Jelcyna zablokowano ustawami wszelkie mo\u017cliwo\u015bci dzia\u0142ania lokalnego samorz\u0105du. Teraz w\u0142adza pa\u0144stwowa gotowa jest delegowa\u0107 do ludno\u015bci wi\u0119cej decyzji. Niestety, nie jest to jeszcze system.
\r\n
\r\n Trudno nam to zrozumie\u0107. Krytyczne g\u0142osy w Rosji nie s\u0105 po\u017c\u0105dane. Opozycja praktycznie nie istnieje.<\/strong>
\r\n
\r\n Bez w\u0105tpienia, opozycja jest potrzebna i jej istnienia \u017cyczy sobie ka\u017cdy, kto d\u0105\u017cy do zdrowego rozwoju Rosji. Jak za czas\u00f3w Jelcyna praktycznie tylko komuni\u015bci tworz\u0105 w\u0142a\u015bciw\u0105 opozycj\u0119. M\u00f3wi\u0105c o jej braku, macie zapewne na my\u015bli demokratyczne partie, kt\u00f3re istnia\u0142y w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Ale trzeba spojrze\u0107 na to bez uprzedze\u0144. W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych narodowi wiod\u0142o si\u0119 coraz gorzej, znaczny spadek poziomu \u017cycia dotkn\u0105\u0142 trzy czwarte rodzin w Rosji – i to wszystko dzia\u0142o si\u0119 pod „sztandarami demokracji”. Czy to dziwne, \u017ce ludzie uciekli spod tych sztandar\u00f3w? Przyw\u00f3dcy owych partii nie potrafi\u0105 do dzi\u015b uzgodni\u0107 mi\u0119dzy sob\u0105 stanowisk w wyimaginowanym gabinecie cieni. \u017ba\u0142owa\u0107 nale\u017cy, \u017ce w Rosji w dalszym ci\u0105gu nie ma konstruktywnej, przejrzystej i silnej liczbowo opozycji. Najwyra\u017aniej na jej sformowanie potrzeba wi\u0119cej czasu. Tak jak potrzeba czasu, by dojrza\u0142y inne demokratyczne instytucje.
\r\n
\r\n – Podczas naszej ostatniej rozmowy siedem lat temu m\u00f3wi\u0142 pan krytycznie o tym, \u017ce tylko po\u0142owa zasiadaj\u0105cych w Dumie deputowanych zosta\u0142a wybrana bezpo\u015brednio i \u017ce zostali oni zdominowani przez przedstawicieli partii politycznych. Zgodnie z reform\u0105 wyborcz\u0105 Putina nie b\u0119dzie w og\u00f3le mandat\u00f3w bezpo\u015brednich. To przecie\u017c krok wstecz!<\/strong>
\r\n
\r\n Tak, uwa\u017cam to z b\u0142\u0105d. Jestem z przekonania konsekwentnym krytykiem partyjnego parlamentaryzmu i zwolennikiem systemu, w kt\u00f3rym prawdziwi przedstawiciele narodu wybierani s\u0105 niezale\u017cnie od swojej przynale\u017cno\u015bci partyjnej. Wiedz\u0105, jaka osobista odpowiedzialno\u015b\u0107 spoczywa na nich w regionach i powiatach. Mog\u0105 zosta\u0107 odwo\u0142ani, je\u015bli \u017ale pracuj\u0105. Dostrzegam i szanuj\u0119 organizacje gospodarcze, stowarzyszenia kooperatyw, terytorialne zwi\u0105zki, organizacje o\u015bwiatowe i zawodowe, jednak nie rozumiem natury partii politycznych. Zwi\u0105zek opieraj\u0105cy si\u0119 na politycznych przekonaniach wcale nie musi by\u0107 stabilny, a cz\u0119sto wida\u0107 w nim d\u0105\u017cenie do osi\u0105gni\u0119cia w\u0142asnych korzy\u015bci.
\r\n
\r\n (…) G\u0142osowanie na anonimowe programy partyjne i nazwy partii zast\u0119puje jedyny wiarygodny wyb\u00f3r przedstawiciela ludu: kandydata z konkretnym nazwiskiem przez wyborc\u0119, tak\u017ce posiadaj\u0105cego nazwisko. A to na tym polega ca\u0142y sens prawdziwej reprezentacji narodu.
\r\n
\r\n (…)
\r\n
\r\n Obserwujemy obecnie znaczne otrze\u017awienie w stosunkach Rosji z Zachodem, a tak\u017ce Rosji z Europ\u0105. Co jest tego powodem? W czym Zach\u00f3d nie rozumie dzisiaj Rosji?<\/strong>
\r\n
\r\n Najbardziej interesuj\u0105ce s\u0105 dla mnie przyczyny psychologiczne. W Rosji i na Zachodzie nadzieje nie pokrywaj\u0105 si\u0119 z rzeczywisto\u015bci\u0105. Gdy w 1994 roku wr\u00f3ci\u0142em do Rosji, zobaczy\u0142em, \u017ce tutaj ub\u00f3stwia si\u0119 zachodni \u015bwiat i porz\u0105dek pa\u0144stwowy zupe\u0142nie r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w. Źr\u00f3d\u0142em takich opinii nie by\u0142a wiedza ani \u015bwiadomy wyb\u00f3r, lecz raczej naturalne odrzucenie bolszewickiego re\u017cimu i jego antyzachodniej propagandy. Ten nastr\u00f3j zmieni\u0142 si\u0119 po brutalnym zbombardowaniu Serbii przez NATO.
\r\n
\r\n Przeci\u0105gni\u0119to grub\u0105 czarn\u0105 kresk\u0119, kt\u00f3rej nie da si\u0119 ju\u017c wymaza\u0107. S\u0105dz\u0119, \u017ce przebiega ona przez wszystkie warstwy rosyjskiego spo\u0142ecze\u0144stwa. Do tego dosz\u0142y pr\u00f3by NATO wci\u0105gni\u0119cia do swojej strefy interes\u00f3w cz\u0119\u015bci by\u0142ego ZSRR, przede wszystkim – co by\u0142o szczeg\u00f3lnie bolesne – Ukrainy, kraju blisko spokrewnionego, z kt\u00f3rym jeste\u015bmy z\u0142\u0105czeni milionami rodzinnych stosunk\u00f3w. W mgnieniu oka mog\u0142yby one zosta\u0107 zniszczone przez granic\u0119 wytyczon\u0105 przez sojusz wojskowy.
\r\n
\r\n Do tego czasu Zach\u00f3d uchodzi\u0142 u nas przede wszystkim za rycerza demokracji. Musieli\u015bmy jednak z rozczarowaniem stwierdzi\u0107, \u017ce zachodnia polityka kieruje si\u0119 przede wszystkim pragmatyzmem, a do tego cz\u0119sto jest on samolubny i cyniczny. Wielu Rosjan uzna\u0142o, \u017ce zawali\u0142y si\u0119 ich idea\u0142y. Zach\u00f3d cieszy\u0142 si\u0119 z ko\u0144ca uci\u0105\u017cliwej zimnej wojny, a w latach panowania Gorbaczowa i Jelcyna obserwowa\u0142 anarchi\u0119 w Rosji i ust\u0119powanie przez ni\u0105 ze wszystkich pozycji w polityce zagranicznej. Szybko przyzwyczai\u0142 si\u0119 do my\u015bli, \u017ce Rosja jest prawie krajem Trzeciego Świata i na zawsze takim pozostanie. Gdy Rosja zn\u00f3w zacz\u0119\u0142a odzyskiwa\u0107 si\u0142y, Zach\u00f3d zareagowa\u0142 panik\u0105 – by\u0107 mo\u017ce pod wp\u0142ywem nie ca\u0142kiem przezwyci\u0119\u017conych l\u0119k\u00f3w.
\r\n
\r\n Przypomnia\u0142 sobie o starym mocarstwie, Zwi\u0105zku Radzieckim.<\/strong>
\r\n
\r\n Niepotrzebnie. Ale ju\u017c wcze\u015bniej Zach\u00f3d podda\u0142 si\u0119 iluzji – albo zachowywa\u0142 si\u0119 tak, jakby w to rzeczywi\u015bcie wierzy\u0142 – \u017ce Rosja jest ju\u017c m\u0142od\u0105 demokracj\u0105, chocia\u017c jeszcze nigdzie nie by\u0142o wida\u0107 jej \u015blad\u00f3w. Przecie\u017c to jasne, \u017ce Rosja nie jest jeszcze demokracj\u0105, dopiero zaczyna tworzy\u0107 demokratyczny porz\u0105dek. A\u017c nazbyt \u0142atwo jest prezentowa\u0107 naszemu krajowi d\u0142ugi katalog b\u0142\u0119d\u00f3w, zaniedba\u0144 i naruszania norm. Lecz w walce, kt\u00f3ra zacz\u0119\u0142a si\u0119 po 11 wrze\u015bnia 2001 roku i kt\u00f3ra ci\u0105gle trwa, Rosja oferowa\u0142a Zachodowi swoje wsparcie, wyra\u017anie i jednoznacznie. To wsparcie zosta\u0142o odrzucone – z powodu okre\u015blonego nastawienia psychologicznego lub chorobliwej kr\u00f3tkowzroczno\u015bci. W Afganistanie USA zaakceptowa\u0142y nasz\u0105 pomoc, ale wysuwa\u0142y coraz to nowe \u017c\u0105dania. Niezadowolenie Europy z Rosji jest natomiast bez w\u0105tpienia powi\u0105zane z l\u0119kiem Zachodu o zaopatrzenie w energi\u0119, a przecie\u017c nie ma ku temu praktycznie \u017cadnego powodu.
\r\n
\r\n Czy w obliczu nowych niebezpiecze\u0144stw Zach\u00f3d w og\u00f3le mo\u017ce pozwoli\u0107 sobie na niech\u0119tn\u0105 postaw\u0119 wobec Rosji? W ostatnim wywiadzie przed powrotem do Rosji, kt\u00f3rego udzieli\u0142em „Forbesowi” w kwietniu 1994 roku, powiedzia\u0142em: „Gdy spojrzymy daleko w przysz\u0142o\u015b\u0107, w XXI wieku mo\u017cna odkry\u0107 czas, gdy USA wraz z Europ\u0105 b\u0119d\u0105 bardzo potrzebowa\u0107 Rosji jako sojusznika”.
\r\n
\r\n Christian Neef, Matthias Schepp
\r\n Redaktor: Der Spiegel
\r\n 24.07.2007.
\r\n www.mowiepopolsku.com<\/p>\r\n Za: konserwatyzm.pl <\/a><\/p>\r\n <\/div>\r\n<\/div>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"„Jeste\u015bmy dumni, \u017ce So\u0142\u017cenicyn by\u0142 naszym rodakiem” – podkre\u015bli\u0142 Putin, dodaj\u0105c i\u017c zmar\u0142y pozostanie w pami\u0119ci Rosjan jako silny, odwa\u017cny cz\u0142owiek o wielkiej godno\u015bci. Po\u017cegnanie So\u0142\u017cenicyna. Po\u017cegnanie Mistrza „Jeste\u015bmy dumni, \u017ce So\u0142\u017cenicyn by\u0142 naszym rodakiem” – podkre\u015bli\u0142 Putin, dodaj\u0105c i\u017c zmar\u0142y pozostanie w pami\u0119ci Rosjan jako silny, odwa\u017cny cz\u0142owiek o wielkiej godno\u015bci. […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-2346","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-wydarzenia-na-swiecie"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2346","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2346"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2346\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2346"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2346"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2346"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
![](\"http:\/\/gfx.filmweb.pl\/p\/59\/70\/225970\/229988.1.jpg\")
<\/td>\r\n <\/tr>\r\n <\/table><\/td>\r\n <\/tr>\r\n <\/table><\/td>\r\n