{"id":23409,"date":"2010-11-01T20:44:15","date_gmt":"2010-11-02T01:44:15","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=23409"},"modified":"2010-11-01T20:44:15","modified_gmt":"2010-11-02T01:44:15","slug":"%e2%80%9erozstrzelac-polakow%e2%80%9d-zapomniane-ludobojstwo-stalinowskie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=23409","title":{"rendered":"\u201eRozstrzela\u0107 Polak\u00f3w”. Zapomniane ludob\u00f3jstwo stalinowskie"},"content":{"rendered":"

Rze\u017a Polak\u00f3w w Zwi\u0105zku Sowieckim w latach 1937-38 to jedna z wielkich bia\u0142ych plam w historii. W tym czasie na rozkaz Stalina zamordowano w ZSRS ponad sto tysi\u0119cy Polak\u00f3w.<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Polska pami\u0119ta o ofiarach komunizmu. Autorytety nawo\u0142uj\u0105 do palenia zniczy na grobach czerwonoarmist\u00f3w. Po transformacji prawda o zbrodniach stalinowskich trafi\u0142a do monografii i podr\u0119cznik\u00f3w szkolnych. O mordzie katy\u0144skim s\u0142ysza\u0142 niemal ka\u017cdy Polak. Wielu obejrza\u0142o filmow\u0105 wizj\u0119 Andrzeja Wajd\u0119. Czy\u017cby\u015bmy obna\u017cyli ju\u017c wszystkie zbrodnie sowieckiego re\u017cimu? Niestety, najnowsze dokumenty wskazuj\u0105 na ci\u0105g\u0142e istnienie bia\u0142ych plam w sferze relacji polsko-sowieckich.<\/p>\r\n\r\n

Niepami\u0119\u0107 selektywna<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Do niedawna jednym z obszar\u00f3w nienaruszonych przez polskich historyk\u00f3w by\u0142o wymordowanie w latach 1937-38 na terytorium ZSRS 111 tysi\u0119cy mieszkaj\u0105cych tam Polak\u00f3w. Rozkaz nr 00485 w tej sprawie wyda\u0142 ludowy komisarz spraw wewn\u0119trznych NKWD Niko\u0142aj Je\u017cow.<\/p>\r\n\r\n

Akcja zakrojona na szerok\u0105 skal\u0119 obj\u0119\u0142a ca\u0142e terytorium Sowiet\u00f3w – od Smole\u0144ska po Kamczatk\u0119. Stanowi\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 Wielkiego Terroru, masowej likwidacji \u201eelement\u00f3w antyradzieckich\u201d w 2 po\u0142owie lat 30. XX wieku, kt\u00f3ra poch\u0142on\u0119\u0142a miliony istnie\u0144 ludzkich. Wrogami ludu by\u0142y przede wszystkim trzy grupy ofiar: ku\u0142acy, osoby pochodzenia polskiego i – w mniejszym stopniu – innych narodowo\u015bci.<\/p>\r\n\r\n

Od nazwiska Je\u017cowa, swoistego \u201espiritus movens\u201d wielkiej czystki zarz\u0105dzonej przez Stalina, otrzyma\u0142a ona miano \u201eJe\u017cowszczyzny\u201d. Dobieg\u0142a kresu, kiedy na stanowisku komisarza NKWD Je\u017cowa zast\u0105pi\u0142 Beria.<\/p>\r\n\r\n

Zag\u0142ada Polak\u00f3w to temat kontrowersyjny, gdy\u017c pozostaje jednym z ludob\u00f3jstw etnicznych w historii XX-wiecznych totalitaryzm\u00f3w, kt\u00f3re dosi\u0119g\u0142y innych narod\u00f3w ni\u017c ten, o kt\u00f3rym najwi\u0119cej si\u0119 m\u00f3wi. Okazuje si\u0119, \u017ce przed Holokaustem narodu \u017cydowskiego zarz\u0105dzonym przez Hitlera zag\u0142ad\u0119 Polak\u00f3w przeprowadzi\u0142 Stalin.<\/p>\r\n\r\n

Tam by\u0142a Polska<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Sk\u0105d tylu rodak\u00f3w znalaz\u0142o si\u0119 przed wojn\u0105 na terenie Zwi\u0105zku Sowieckiego? – Oni nie byli imigrantami, bo stamt\u0105d pochodzili, ze swojej wioski czy miasteczka. Granic\u0105 zasi\u0119gu polsko\u015bci by\u0142a granica pierwszego rozbioru z 1772 roku, kt\u00f3ra sz\u0142a daleko na wsch\u00f3d. Z jednej strony pod Kij\u00f3w, z drugiej – pod Smole\u0144sk – t\u0142umaczy portalowi Fronda.pl Tomasz Sommer. – W trakcie akcji rusyfikacyjnej ta polsko\u015b\u0107 zanika\u0142a, niemniej jednak wielu Polak\u00f3w jeszcze tam zosta\u0142o – dodaje. – Po traktacie ryskim z 1921 roku ko\u0144cz\u0105cym wojn\u0119 polsko-bolszewick\u0105 Polacy z dalekich kres\u00f3w stali si\u0119 obywatelami sowieckimi – m\u00f3wi portalowi Fronda.pl historyk Pawe\u0142 Zyzak.<\/p>\r\n\r\n

Od 1925 roku tereny ZSRS, na kt\u00f3rych przewa\u017ca\u0142a ludno\u015b\u0107 pochodzenia polskiego, wesz\u0142y w sk\u0142ad Polskich Rejon\u00f3w Narodowych. By\u0142a to Dzier\u017cy\u0144szczyzna w okolicach Mi\u0144ska i Marchlewszczyzna na wschodnim Wo\u0142yniu. W ukrai\u0144skiej Marchlewszczy\u017anie rdzenni Polacy stanowili ok. 70 proc. og\u00f3\u0142u ludno\u015bci, kt\u00f3rej w 1926 roku by\u0142o ok. 41 tys. W 1930 roku wielko\u015b\u0107 populacji wzros\u0142a do 52 tys., przy czym udzia\u0142 procentowy Polak\u00f3w pozosta\u0142 bez zmian.<\/p>\r\n\r\n

Rejony utworzono w imi\u0119 popularnej po pierwszej wojnie \u015bwiatowej doktryny leninizmu o samostanowieniu narod\u00f3w. – Stalinowi chodzi\u0142o o wprowadzenie konstrukcji na kszta\u0142t szwajcarski, stworzeniu wielu republik narodowo\u015bciowych, kt\u00f3re nast\u0119pnie m\u00f3g\u0142by rozgrywa\u0107 mi\u0119dzy sob\u0105 zgodnie z zasad\u0105 \u201edziel i rz\u0105d\u017a\u201d. Obok rejon\u00f3w polskich powsta\u0142y r\u00f3wnie\u017c niemieckie i \u017cydowskie – wyja\u015bnia Zyzak.<\/p>\r\n\r\n

Komuni\u015bci liczyli po cichu, \u017ce mieszka\u0144cy tych rejon\u00f3w stan\u0105 si\u0119 rozsadnikami my\u015bli rewolucyjnej, kt\u00f3r\u0105 przemyc\u0105 na ziemie II Rzeczypospolitej. Rachuby ich spali\u0142y jednak na panewce, gdy\u017c ludno\u015b\u0107 polska wyj\u0105tkowo opornie przyjmowa\u0142a przymusow\u0105 kolektywizacj\u0119 i ateizacj\u0119. Dodatkowe niebezpiecze\u0144stwo decydenci z Moskwy wyczuli w \u0142atwo\u015bci, z jak\u0105 lokalna Polonia mog\u0142aby sta\u0107 si\u0119 zarzewiem rozruch\u00f3w rozbijaj\u0105cych Kraj Rad od wewn\u0105trz i baz\u0105 wspieraj\u0105c\u0105 ewentualn\u0105 agresj\u0119 Polski. Przypiecz\u0119towa\u0142o to decyzj\u0119 o likwidacji rejon\u00f3w autonomicznych wraz z polsk\u0105 o\u015bwiat\u0105 i o\u015brodkami kulturalnymi – Marchlewszczyzna przetrwa\u0142a do 1935 roku, Dzier\u017cy\u0144szczyzna trzy lata d\u0142u\u017cej. Skupiska rodak\u00f3w zdziesi\u0105tkowa\u0142 Wielki G\u0142\u00f3d wywo\u0142any na ukrai\u0144skiej wsi w latach 1932-33, a p\u00f3\u017aniej wspomniana \u201eoperacja polska\u201d z lat 1937-38, kt\u00f3ra obj\u0119\u0142a ca\u0142o\u015b\u0107 terytorium ZSRS.<\/p>\r\n\r\n

Zag\u0142ada tradycyjnych rodzin<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Dane moskiewskiego Memoria\u0142u m\u00f3wi\u0105 o 143\u00a0810 osobach represjonowanych, 139\u00a0835 skazanych i 111\u00a0091 rozstrzelanych. Sk\u0105d tak dok\u0142adne liczby? Rosyjski historyk skompletowa\u0142 je w 1993 roku na podstawie skrupulatnych raport\u00f3w nap\u0142ywaj\u0105cych regularnie z wydzia\u0142\u00f3w terenowych NKWD do centrali na \u0141ubiance, kt\u00f3re zachowa\u0142y si\u0119 w tamtejszym archiwum. Dokumenty te uda\u0142o si\u0119 wyrwa\u0107 z paszczy KGB za prezydentury Jelcyna. – W przeciwie\u0144stwie do Holokaustu w przypadku zbrodni stalinowskich dysponujemy bogat\u0105 dokumentacj\u0105. Tak\u0105 specyfik\u0119 mia\u0142a tamtejsza administracja. Znamy pomys\u0142odawc\u00f3w i bezpo\u015brednich kat\u00f3w, cho\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 archiw\u00f3w w Moskwie i stolicach by\u0142ych republik sowieckich wci\u0105\u017c pozostaje zamkni\u0119ta – m\u00f3wi Sommer.<\/p>\r\n\r\n

Liczba ofiar \u015bmiertelnych nie zamyka si\u0119 jednak na 111 tysi\u0105cach wyliczonych przez Memoria\u0142. By\u0142o ich wi\u0119cej, je\u017celi doliczymy zes\u0142anych do \u0142agr\u00f3w, kt\u00f3rzy zgin\u0119li w wyniku chor\u00f3b, niedo\u017cywienia i z\u0142ego traktowania. W dodatku podane liczby odnosz\u0105 si\u0119 prawie wy\u0142\u0105cznie do m\u0119\u017cczyzn w wieku produkcyjnym. – To byli m\u0119\u017cczy\u017ani, kt\u00f3rzy z r\u00f3\u017cnych przyczyn wpadli w obiektyw w\u0142adzy sowieckiej – relacjonuje Sommer.<\/p>\r\n\r\n

Swoisty seksizm doboru ofiar wynika\u0142 z faktu, i\u017c Sowieci w\u0142a\u015bnie dla aktywnych m\u0119\u017cczyzn rezerwowali kategori\u0119 wroga klasowego. Chodzi\u0142o te\u017c o rozbicie tradycyjnych rodzin poprzez pozbawienie ich g\u0142\u00f3wnego \u017cywiciela. Szczeg\u00f3lnie gorliwie likwidowano polskich komunist\u00f3w (rzadziej komunistki) i polskich ksi\u0119\u017cy katolickich, jednak aresztowania pod sfabrykowanymi zarzutami nie omija\u0142y przypadkowych rolnik\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n

Jaki los spotyka\u0142 kobiety i dzieci pozostawione bez g\u0142owy rodziny? Zwykle nie obchodzono si\u0119 z nimi \u0142askawiej. \u0179ony wrog\u00f3w ludu, zgodnie z rozkazem nr 00486, przesiedlano do Kazachstanu na 5 do 10 lat. Dzieci trafia\u0142y do dom\u00f3w dziecka, gdzie ukrywano przed nimi ich prawdziw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 i wychowywano je w duchu\u00a0homo sovieticus<\/em>. Maj\u0105tek rodziny aresztanta podlega\u0142 w ca\u0142o\u015bci konfiskacie. Rodzic\u00f3w tudzie\u017c te\u015bci\u00f3w strace\u0144ca brak \u015brodk\u00f3w do \u017cycia skazywa\u0142 w praktyce na \u015bmier\u0107 g\u0142odow\u0105. Dlatego po dokonaniu statystycznej ekstrapolacji mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce antypolska polityka lat 1937-38 poch\u0142on\u0119\u0142a nie 111 tys., lecz ok. 200-250 tys. Polak\u00f3w, a wi\u0119c jedn\u0105 trzeci\u0105 ludno\u015bci polskiej zamieszkuj\u0105cej \u00f3wczesny ZSRS. Nie tylko rejony autonomiczne, ale te\u017c\u00a0m.in<\/a>. liczn\u0105 w\u00f3wczas Poloni\u0119 leningradzk\u0105.<\/p>\r\n\r\n

Katy\u0144 nie by\u0142 b\u0142\u0119dem i wypaczeniem<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Jak jednak wyt\u0142umaczy\u0107 fakt, \u017ce przedwojenny mord, kt\u00f3ry przyni\u00f3s\u0142 do dziesi\u0119ciu raza wi\u0119cej ofiar od zbrodni katy\u0144skiej, pozostaje nieznany i pozbawiony politycznego znaczenia? Zestawienie pami\u0119ci o 22 tys. polskich oficer\u00f3w rozstrzelanych w Katyniu, Miednoje i Charkowie z zapomnieniem o 200 tys. metodycznie wymordowanych cywil\u00f3w \u017ale \u015bwiadczy o poszanowaniu naszej historii.<\/p>\r\n\r\n

– Katy\u0144 nie by\u0142 b\u0142\u0119dem i wypaczeniem. By\u0142 kontynuacj\u0105 wcze\u015bniejszych zamierze\u0144, polityki sowieckiej od lat 30., a zw\u0142aszcza antypolskiej fobii Stalina, kt\u00f3remu stale towarzyszy\u0142 l\u0119k przed agresj\u0105 ze strony Polak\u00f3w – zauwa\u017ca Zyzak. Podobnie jak w Katyniu, podczas wielkiej czystki skazanych przewa\u017cnie rozstrzeliwano strza\u0142em w ty\u0142 g\u0142owy i zakopywano na miejscu zbrodni. – Ci sami decydenci zdecydowali dwa lata p\u00f3\u017aniej o pope\u0142nieniu Zbrodni Katy\u0144skiej – m\u00f3wi Sommer.<\/p>\r\n\r\n

Dlaczego jednak spraw\u0105 nie zainteresowa\u0142 si\u0119 polski wywiad II RP, kt\u00f3rego siatka w Zwi\u0105zku Sowieckim uchodzi\u0142a za najlepsz\u0105 w\u015br\u00f3d pa\u0144stw Zachodu? – \u0179adnego wywiadu w drugiej po\u0142owie lat 30. ju\u017c tam nie by\u0142o. Istniej\u0105 pewne dokumenty dotycz\u0105ce tej sprawy, ale raczej dowodz\u0105 tego, \u017ce nie zdawano sobie sprawy z zachodz\u0105cych wydarze\u0144, a wywiad polski by\u0142 \u015blepy – przekonuje Sommer.<\/p>\r\n\r\n

Sprawa eksterminacji sowieckiej ludno\u015bci polskiego pochodzenia nie przedosta\u0142a si\u0119 do polskiej opinii publicznej. Szcz\u0105tkowe i zniekszta\u0142cone informacje zacz\u0119\u0142y dociera\u0107 po odwil\u017cy 1956 roku, jednak represje redukowano do porachunk\u00f3w Stalina z dzia\u0142aczami Komunistycznej Partii Polski. Tak jest do dzi\u015b. – Nie by\u0142o tej wiedzy. Ona si\u0119 dopiero przebija. Niekt\u00f3rzy zawodowi historycy co\u015b tam s\u0142yszeli. O likwidacji komunist\u00f3w wiedziano, natomiast nie wiedziano, \u017ce by\u0142 to jedynie epizod pewnej szerszej procedury – relacjonuje Sommer. \u015awiadomo\u015b\u0107 tamtych wydarze\u0144 mia\u0142a jedynie grupa komunist\u00f3w, kt\u00f3rym pozwolono wr\u00f3ci\u0107 z zes\u0142ania, by budowali PRL.<\/p>\r\n\r\n

Po transformacji odtajniono cz\u0119\u015b\u0107 postsowieckich archiw\u00f3w, po czym pojawi\u0142y si\u0119 rosyjskie opracowania dokument\u00f3w. Nie wywo\u0142a\u0142y jednak szczeg\u00f3lnego odzewu ze strony polskich badaczy. – Spyta\u0142em rok temu profesora Paszkowskiego, dlaczego tak du\u017ca sprawa nie znalaz\u0142a dalszego ci\u0105gu w pracach polskich historyk\u00f3w. Nie bardzo umia\u0142 odpowiedzie\u0107. Powiedzia\u0142, \u017ce pieni\u0105dze p\u0142yn\u0105 na okre\u015blone badania i te badania s\u0105 realizowane – referuje Sommer.<\/p>\r\n\r\n

\u015alady polsko\u015bci<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Co dalej z mniejszo\u015bci\u0105 polsk\u0105 w Rosji? Czy potomkowie ofiar nadal tam \u017cyj\u0105? – Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich zosta\u0142a zrusyfikowana. Generalnie ci ludzie roztopili si\u0119 w rosyjskim \u015brodowisku. – ocenia Sommer. – W tej chwili w Rosji praktycznie nie ma Polak\u00f3w. Statystyki m\u00f3wi\u0105 o ok. 200 tysi\u0105cach, a w 1937 roku wg oficjalnych danych by\u0142o 630 tys., a wg nieoficjalnych nawet 2-3 razy tyle. „Problem polski” zosta\u0142 tam zlikwidowany – rzuca sarkastycznie.<\/p>\r\n\r\n

Pewne \u015blady I Rzeczypospolitej wci\u0105\u017c jednak pozostaj\u0105. Ekipa telewizyjna Frondy w 2000 roku zrealizowa\u0142a dla TVP film dokumentalny o Polskim Rejonie Narodowym im. Juliana Marchlewskiego. Wyst\u0119puj\u0105 w nim polscy mieszka\u0144cy by\u0142ej stolicy rejonu autonomicznego – miejscowo\u015bci Do\u0142bysz (ukr. Dowbysz) po\u0142o\u017conego 120 km od granicy II RP. Po upadku miejscowego przemys\u0142u miasteczko z roku na rok pustoszeje. W zesz\u0142ym roku liczba mieszka\u0144c\u00f3w spad\u0142a poni\u017cej 5 tysi\u0119cy, jednak wed\u0142ug szacunk\u00f3w nadal mieszka tam do 75 proc. os\u00f3b polskiego pochodzenia. To jedno od po\u0142owy lat 20. XX wieku si\u0119 nie zmieni\u0142o.<\/p>\r\n\r\n

Micha\u0142 Jasi\u0144ski<\/strong><\/em><\/p>\r\n\r\n

\u201e<\/a><\/em>Rozstrzela\u0107 Polak\u00f3w – Ludob\u00f3jstwo Polak\u00f3w w Zwi\u0105zku Sowieckim w latach 1937-1938, Dokumenty z centrali<\/a><\/em><\/strong>\u201d. <\/a><\/em>P<\/a>rze\u0142o\u017cy\u0142 i opracowa\u0142 dr Tomasz Sommer<\/a>.<\/a><\/em><\/p>\r\n\r\n

\u201eRozstrzela\u0107 Polak\u00f3w\u201d to pierwsze polskie opracowanie dokument\u00f3w sowieckich dotycz\u0105cych ludob\u00f3jstwa pope\u0142nionego przez Sowiet\u00f3w na Polakach mieszkaj\u0105cych w ZSRS w latach 1937-1938. Wysz\u0142y one spod pi\u00f3ra J\u00f3zefa Stalina, Niko\u0142aja Je\u017cowa i Gienricha Jagody. Pochodz\u0105 z trzech archiw\u00f3w: prezydenta Federacji Rosyjskiej, Centralnego Archiwum FSB i Rosyjskiego Pa\u0144stwowego Archiwum Historii Spo\u0142eczno-Politycznej. Jest to zarazem pierwsza praca z cyklu realizowanego we wsp\u00f3\u0142pracy z moskiewskim stowarzyszeniem Memoria\u0142, kt\u00f3ry ma obj\u0105\u0107 dwie kolejne pozycje – zapis relacji rodzin i potomk\u00f3w pomordowanych oraz monografi\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 temu tematowi.<\/em><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Rze\u017a Polak\u00f3w w Zwi\u0105zku Sowieckim w latach 1937-38 to jedna z wielkich bia\u0142ych plam w historii. W tym czasie na rozkaz Stalina zamordowano w ZSRS ponad sto tysi\u0119cy Polak\u00f3w. Polska pami\u0119ta o ofiarach komunizmu. Autorytety nawo\u0142uj\u0105 do palenia zniczy na grobach czerwonoarmist\u00f3w. Po transformacji prawda o zbrodniach stalinowskich trafi\u0142a do monografii i podr\u0119cznik\u00f3w szkolnych. O […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[66,50],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23409"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=23409"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/23409\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=23409"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=23409"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=23409"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}