{"id":2227,"date":"2008-07-10T23:37:12","date_gmt":"2008-07-10T23:37:12","guid":{"rendered":""},"modified":"2012-06-28T22:17:45","modified_gmt":"2012-06-29T03:17:45","slug":"udao-nam-si-przey-pieko-wywiad-z-prezesem-stowarzyszenia-upamitnienia-polakw-pomordowanych-na-woyniu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=2227","title":{"rendered":"Uda\u0142o nam si\u0119 prze\u017cy\u0107 piek\u0142o – wywiad z prezesem Stowarzyszenia Upami\u0119tnienia Polak\u00f3w Pomordowanych na Wo\u0142yniu<\/em>"},"content":{"rendered":"

Z Janin\u0105 Kalinowsk\u0105, prezesem Stowarzyszenia Upami\u0119tnienia Polak\u00f3w Pomordowanych na Wo\u0142yniu, oraz z Teres\u0105 Radziszewsk\u0105, sekretarzem stowarzyszenia, rozmawia Adam Kruczek<\/em><\/strong><\/p>\r\n

Niczego nie wiem na pewno<\/strong><\/p>\r\n

Czy pami\u0119ta Pani wydarzenia sprzed 65 lat na Wo\u0142yniu?<\/strong><\/p>\r\n

Janina Kalinowska: – Nie jestem w stanie odtworzy\u0107 sobie z pami\u0119ci tego, co si\u0119 sta\u0142o. By\u0142am za ma\u0142a. Pami\u0119tam tylko huk, jak\u0105\u015b \u0142un\u0119 i \u017ce bardzo ba\u0142am si\u0119 otworzy\u0107 oczy. Wsta\u0142am, jak ju\u017c zacz\u0119\u0142o mnie piec pal\u0105ce si\u0119 ubranie. Sta\u0142o tam jakie\u015b naczynie z wod\u0105, to je ugasi\u0142am.<\/p>\r\n

Wierz\u0119, \u017ce „\u017co\u0142nierz strzela, a Pan B\u00f3g kule nosi”. Z tego, co ustali\u0142am, gdy Ukrai\u0144cy zamordowali moj\u0105 rodzin\u0119, jako ma\u0142e dziecko by\u0142am z rodzicami. I mnie te\u017c mieli zabi\u0107. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce moja rodzina mia\u0142a to szcz\u0119\u015bcie, i\u017c zosta\u0142a zastrzelona, a nie zat\u0142uczona jakimi\u015b t\u0119pymi narz\u0119dziami, co przecie\u017c cz\u0119sto si\u0119 wtedy na Wo\u0142yniu zdarza\u0142o. Nie wiem, czy przewr\u00f3ci\u0142am si\u0119 z tego huku, czy mo\u017ce mama, padaj\u0105c, poci\u0105gn\u0119\u0142a mnie ze sob\u0105 na ziemi\u0119. W ka\u017cdym razie nie zgin\u0119\u0142am. Gdy si\u0119 ockn\u0119\u0142am, zobaczy\u0142am olbrzymi\u0105 \u0142un\u0119. Posz\u0142am do pobliskiego domu. Niedawno dowiedzia\u0142am si\u0119, \u017ce mieszka\u0142o tam ma\u0142\u017ce\u0144stwo ukrai\u0144sko-polskie. Dom ten stoi do dzi\u015b. Wnuczka ludzi, kt\u00f3rzy tam \u017cyli w 1943 r., opowiedzia\u0142a mi to, co us\u0142ysza\u0142a od swojej mamy. Wynika z tego, \u017ce by\u0142am u nich do czasu, a\u017c przyszed\u0142 jaki\u015b pan, kt\u00f3ry zabra\u0142 mnie do W\u0142odzimierza Wo\u0142y\u0144skiego. Zostawi\u0142 mnie u ludzi o nazwisku Karchut. Rodzina ta zosta\u0142a p\u00f3\u017aniej wywieziona na roboty do Niemiec i zabra\u0142a mnie ze sob\u0105.<\/p>\r\n

Czy po latach dotar\u0142a Pani do kogo\u015b, kto zna\u0142 Pani rodzin\u0119, m\u00f3g\u0142 powiedzie\u0107 co\u015b o rodzicach, rodze\u0144stwie?<\/strong><\/p>\r\n

– Strz\u0119pki informacji uzyska\u0142am od pani Honoraty Grzeg\u00f3rzko z domu G\u00f3rak, pochodz\u0105cej z miejscowo\u015bci \u0179urawiec. Wed\u0142ug niej, tam mieszka\u0142a moja babcia, mama mojego taty, bo podobnie jak ja mia\u0142a na nazwisko Sok\u00f3\u0142. M\u0142oda Ukrainka, wnuczka naszych s\u0105siad\u00f3w, m\u00f3wi\u0142a, \u017ce w naszym domu by\u0142o dwoje dzieci. Gdy wyrabiali mi metryk\u0119 urodzenia, pan Karhut w zamojskim s\u0105dzie grodzkim zezna\u0142, i\u017c urodzi\u0142am si\u0119 albo w U\u015bci\u0142ugu, albo w Fundumie, a moja mama nazywa\u0142a si\u0119 z domu albo Zawistowska, albo Rozwadowska.<\/p>\r\n

Czyli przynajmniej zna Pani swoje nazwisko.<\/strong><\/p>\r\n

– Tak, my\u015bl\u0119, \u017ce brzmi ono Sok\u00f3\u0142. Mam dokument pisany jeszcze w Niemczech, chyba do Mi\u0119dzynarodowego Czerwonego Krzy\u017ca, gdzie figuruj\u0119 jako Janina Sok\u00f3\u0142. Rubryka „data urodzenia” pozosta\u0142a niewype\u0142niona. Do dzi\u015b nie wiem, ile mam lat. Metryk\u0119 wyrobiono mi ju\u017c po powrocie z Niemiec.<\/p>\r\n

Jak Pani traktuje dane personalne swoje i swojej rodziny? Na ile s\u0105 one zgodne ze stanem faktycznym?<\/strong><\/p>\r\n

– Tak \u017cebym mia\u0142a przysi\u0119ga\u0107 – to nie wiem. Ale w sprawach urz\u0119dowych trzeba si\u0119 czego\u015b trzyma\u0107. Metryk\u0119 musia\u0142am mie\u0107 i pos\u0142uguj\u0119 si\u0119 tym, co zosta\u0142o tam wpisane.<\/p>\r\n

Czyli?<\/strong><\/p>\r\n

– \u0179e mama jest z domu Zawistowska, a ja urodzi\u0142am si\u0119 w Fundumie. W dowodzie wpisano mi, \u017ce mama mia\u0142a na imi\u0119 Aniela, ale pani Honorata twierdzi, i\u017c nazywa\u0142a si\u0119 Amelia. Niby niewielka r\u00f3\u017cnica, ale… Ojciec mia\u0142 na imi\u0119 Jan i tu przynajmniej nie ma rozbie\u017cno\u015bci.<\/p>\r\n

A brat? <\/strong><\/p>\r\n

– Edward.<\/p>\r\n

Na tablicy obok Pani rodzic\u00f3w i brata umieszczone jest jeszcze imi\u0119 Irena. Kim ona by\u0142a?<\/strong><\/p>\r\n

– Umie\u015bci\u0142am j\u0105, bo pewna osoba powiedzia\u0142a mi, \u017ce mia\u0142am jeszcze siostr\u0119. Z ca\u0142ej mojej rodziny o niej wiem najmniej. Nawet nie wiem, czy naprawd\u0119 istnia\u0142a. Jedni m\u00f3wi\u0105, \u017ce tak, inni, \u017ce nie. Na wszelki wypadek umie\u015bci\u0142am j\u0105 tu obok rodzic\u00f3w i brata i modl\u0119 si\u0119 tak\u017ce za ni\u0105.<\/p>\r\n

Kim byli Pani rodzice?<\/strong><\/p>\r\n

– Dotar\u0142am do protoko\u0142u s\u0105dowego z przes\u0142uchania pana Karchuta, z\u0142o\u017conego przy wyrabianiu mi metryki urodzenia. Tam doczyta\u0142am si\u0119, \u017ce rodzice mieli 4 hektary ziemi, w tym p\u00f3\u0142 hektara sadu. Otrzyma\u0142am te\u017c wiadomo\u015b\u0107, \u017ce m\u00f3j dziadek ze strony mamy by\u0142 gajowym albo le\u015bniczym. Mieszka\u0142 w le\u015bnicz\u00f3wce gdzie\u015b na Wo\u0142yniu. Jego to jeszcze Sowieci wywie\u017ali na Sybir i tam pozosta\u0142 na wieki. Poza tym nic wi\u0119cej nie wiem na temat swojej rodziny. Zwr\u00f3ci\u0142am si\u0119 do pana W\u0142adys\u0142awa i pani Ewy Siemaszko, aby podali mi kontakt do kogo\u015b, kto ocala\u0142 z tamtych teren\u00f3w. Nikomu chyba bardziej ni\u017c mnie nie zale\u017cy na poznaniu prawdy o swojej rodzinie i jej losach. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce niestety nie mog\u0105 mi pom\u00f3c. Ten teren to jedna wielka bia\u0142a plama. Pewn\u0105 informacj\u0105 mo\u017ce by\u0107 to, i\u017c w Fundumie mieszkali osadnicy wojskowi. W 1943 r. zgin\u0119\u0142o tam 160 Polak\u00f3w.<\/p>\r\n

To mo\u017ce Pani ojciec by\u0142 by\u0142ym wojskowym, walczy\u0142 o niepodleg\u0142\u0105 Polsk\u0119?<\/strong><\/p>\r\n

– Mo\u017ce, ale ja nic o tym nie wiem. Kiedy\u015b w s\u0105dzie za\u017c\u0105dali ode mnie dokument\u00f3w na temat ojca, metryki urodzenia, \u015bwiadectwa zgonu. Odpowiedzia\u0142am, \u017ce nie mam. P\u00f3\u017aniej sama ustala\u0142am dat\u0119 urodzenia, bo kiedy zgin\u0119li, to wiadomo – w 1943 roku. Na ile prawdziwe s\u0105 podane przeze mnie lata \u017cycia ojca, trudno powiedzie\u0107.<\/p>\r\n

A w ksi\u0119gach parafialnych Pani nie szuka\u0142a?<\/strong><\/p>\r\n

– Tam nic nie ma, wszystko zosta\u0142o najprawdopodobniej poniszczone i spalone.<\/p>\r\n

Kiedy nast\u0105pi\u0142 napad na Pani rodzin\u0119?<\/strong><\/p>\r\n

– W 1943 roku.<\/p>\r\n

A dok\u0142adnie…<\/strong><\/p>\r\n

– Tego nie wiem, nie uda\u0142o mi si\u0119 dot\u0105d ustali\u0107.<\/p>\r\n

Czy odnalaz\u0142a Pani miejsce, gdzie sta\u0142 Wasz dom i przed 65 laty rozegra\u0142a si\u0119 rodzinna tragedia?<\/strong><\/p>\r\n

– Jest kilka \u015blad\u00f3w. Mam znajom\u0105 we W\u0142odzimierzu, pani\u0105 Franciszk\u0119. Prosi\u0142am j\u0105 o pomoc, bo w\u015br\u00f3d Ukrai\u0144c\u00f3w ma wi\u0119ksze mo\u017cliwo\u015bci ni\u017c ja, kt\u00f3ra w og\u00f3le nie znam ukrai\u0144skiego. Pewna Ukrainka wskaza\u0142a jej, gdzie sta\u0142 nasz dom. Nic po nim nie zosta\u0142o, \u017cadnego \u015bladu, gdy\u017c spalili nawet drzewa. W tym miejscu postawili\u015bmy krzy\u017c.
P\u00f3\u017aniej mieszkaj\u0105ca tam m\u0142oda Ukrainka, o kt\u00f3rej ju\u017c wspomnia\u0142am, wskaza\u0142a, \u017ce nasz dom sta\u0142 troch\u0119 dalej, ni\u017c s\u0105dzili\u015bmy. Potwierdzi\u0142 to pewien m\u0119\u017cczyzna mieszkaj\u0105cy nieopodal. Powiedzia\u0142 nam, i\u017c wie to od swojego ba\u0107ki, czyli ojca.<\/p>\r\n

Pojecha\u0142y\u015bmy wi\u0119c z pani\u0105 Frani\u0105 do tej Ukrainki, kt\u00f3ra jako pierwsza wskaza\u0142a jej miejsce domu. Tam us\u0142ysza\u0142am co\u015b, co mnie wyprowadzi\u0142o z r\u00f3wnowagi, bezczelne k\u0142amstwo, \u017ce Niemcy dali karabiny Polakom i najpierw to Polacy strzelali do Ukrai\u0144c\u00f3w, a ci odpowiedzieli na ten atak. Powiedzia\u0142a nam jeszcze, i\u017c na kolonii w Fundumie w czasie napadu matka trzyma\u0142a dziecko na r\u0119ku. To mog\u0142a by\u0107 moja mama i ja. Zastanowi\u0142o mnie, sk\u0105d ona to wie. To by\u0142a stara kobieta i mo\u017cliwe, \u017ce sama bra\u0142a udzia\u0142 w napadzie. Mo\u017ce rabowa\u0142a dobytek? Nie pyta\u0142am jej o to.<\/p>\r\n

Czyli nie odkry\u0142a Pani grobu rodzic\u00f3w. S\u0105dzi Pani, \u017ce jest to jeszcze mo\u017cliwe?<\/strong><\/p>\r\n

– Nie wiem, gdzie moi rodzice s\u0105 zakopani, bo nie mieli nawet pogrzebu. My\u015bl\u0119, \u017ce ich zw\u0142oki zosta\u0142y spalone, a to, co pozosta\u0142o, mo\u017ce kto\u015b pozbiera\u0142 i zakopa\u0142. Mo\u017ce ten pan, kt\u00f3ry przyszed\u0142 po mnie i zabra\u0142 do W\u0142odzimierza?<\/p>\r\n

Jak potoczy\u0142y si\u0119 Pani dalsze losy?<\/strong><\/p>\r\n

– Po wojnie znalaz\u0142am si\u0119 w ameryka\u0144skiej strefie okupacyjnej. Zanim odes\u0142ano mnie do Polski, przez dwa lata by\u0142am w obozie przej\u015bciowym. Byli tam pa\u0144stwo Karchutowie, ale opiekowa\u0142a si\u0119 mn\u0105 jaka\u015b kobieta w mundurze. Odkarmi\u0142a mnie, odprowadza\u0142a do szko\u0142y. \u0179yli\u015bmy w olbrzymich koszarach. W jednym bloku mieszkali Francuzi i Polacy, w innych inne narodowo\u015bci. Byli tam te\u017c uczestnicy Powstania Warszawskiego, kt\u00f3rzy uczyli w polskiej szkole. Szko\u0142a znajdowa\u0142a si\u0119 poza obozem. Mija\u0142 czas, po inne dzieci zg\u0142aszali si\u0119 rodzice, a o mnie nie pyta\u0142 nikt.<\/p>\r\n

A jak po wojnie znalaz\u0142a si\u0119 Pani w Polsce?<\/strong><\/p>\r\n

– Podobno mia\u0142am jecha\u0107 do domu dziecka w Ameryce, ale pa\u0144stwo Karchutowie powiedzieli, \u017ce znaj\u0105 moj\u0105 rodzin\u0119 w Polsce i wracaj\u0105c do kraju, przeka\u017c\u0105 mnie rodzicom. No i przywie\u017ali mnie do Polski pod koniec 1947 roku.<\/p>\r\n

Ile Pani mog\u0142a mie\u0107 wtedy lat?<\/strong><\/p>\r\n

– Dok\u0142adnie nie powiem, ale tak licz\u0119, \u017ce skoro tam dwa lata chodzi\u0142am do szko\u0142y, to mog\u0142am mie\u0107 7, mo\u017ce 9 lat, w ka\u017cdym razie nie wi\u0119cej ni\u017c 10. Ci pa\u0144stwo przekazali mnie do swojej rodziny na wie\u015b. By\u0142am tam oko\u0142o roku. Pami\u0119tam, \u017ce musia\u0142am pa\u015b\u0107 krowy. W ko\u0144cu kto\u015b si\u0119 mn\u0105 zainteresowa\u0142 i za\u0142atwi\u0142 dom dziecka. By\u0142 to sierociniec prowadzony przez Polski Komitet Pomocy Spo\u0142ecznej w Zamo\u015bciu.<\/p>\r\n

Jak wygl\u0105da\u0142o \u017cycie sierot zaraz po wojnie? <\/strong><\/p>\r\n

– Dopiero w tym domu po latach tu\u0142aczki poczu\u0142am si\u0119 naprawd\u0119 bezpieczna, mimo \u017ce w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119 musieli\u015bmy chodzi\u0107 kwestowa\u0107 na \u017cycie, bo to nie by\u0142 sierociniec pa\u0144stwowy, codziennie jad\u0142o si\u0119 czarny chleb z marmolad\u0105, a na obiad nic innego tylko dorsze. By\u0142o ch\u0142odno i czasami g\u0142odno, ale mimo biedy by\u0142o mi tam bardzo dobrze. Potem przeniesiono mnie do Mi\u0119dzyrzeca Podlaskiego, do domu dziecka, kt\u00f3ry ulokowano w Pa\u0142acu Potockich. Wtedy po raz pierwszy w \u017cyciu zetkn\u0119\u0142am si\u0119 z bie\u017c\u0105c\u0105 wod\u0105, wann\u0105, centralnym ogrzewaniem. Tam chodzi\u0142am do szko\u0142y do uko\u0144czenia gimnazjum.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Ukl\u0119kli, pomodlili si\u0119, a potem on ich zastrzeli\u0142<\/strong><\/p>\r\n

A Pani pami\u0119ta, co si\u0119 wydarzy\u0142o w Pani rodzinnej miejscowo\u015bci 65 lat temu?<\/strong><\/p>\r\n

Teresa Radziszewska: – Tak, mia\u0142am wtedy 8 lat i by\u0142am najstarsza z czw\u00f3rki rodze\u0144stwa. W Kolonii Aleksandr\u00f3wka zgin\u0119\u0142y 92 osoby. M\u00f3j stryj prze\u017cy\u0142, bo schowa\u0142 si\u0119 w \u017cywop\u0142ocie. Wszystko widzia\u0142 i potem nam opowiada\u0142. Banderowcy zgromadzili mieszka\u0144c\u00f3w pod jedn\u0105 chat\u0105 i zacz\u0119li strzela\u0107. Ma\u0142e dzieci \u017cywe wrzucali do studni. Starsze wp\u0119dzili do piwnicy po kartoflach i wrzucili granat. Jeden 17-letni ch\u0142opak zerwa\u0142 si\u0119 i zacz\u0105\u0142 ucieka\u0107. Strzelali, ale go nie trafili, zdo\u0142a\u0142 dobiec do lasu. Stryj widzia\u0142, jak jeden z napastnik\u00f3w wyrwa\u0142 matce malutkie dziecko i zabi\u0142 je, uderzaj\u0105c g\u0142\u00f3wk\u0105 o kant cha\u0142upy, a matk\u0119 przebi\u0142 wid\u0142ami.<\/p>\r\n

A jak Pani usz\u0142a z \u017cyciem?<\/strong><\/p>\r\n

– Nasza rodzina nie pos\u0142ucha\u0142a rozkazu i nie posz\u0142a na zbi\u00f3rk\u0119 pod t\u0119 cha\u0142up\u0119. Ostrzeg\u0142 nas s\u0105siad Ukrainiec i ukry\u0142 u siebie. Nie uchroni\u0142o to moich najbli\u017cszych od \u015bmierci, tyle \u017ce sta\u0142o si\u0119 to p\u00f3\u017aniej. Mia\u0142am troje rodze\u0144stwa: brata w wieku 5 lat, siostr\u0119 – 3 lata, i braciszka – 1,5 roku. By\u0142o jeszcze jedno dziecko, gdy\u017c mama by\u0142a w stanie b\u0142ogos\u0142awionym.<\/p>\r\n

Czy mo\u017ce Pani opowiedzie\u0107, jak zgin\u0119li Pani najbli\u017csi? <\/strong><\/p>\r\n

– Po tym napadzie zostali\u015bmy jeszcze jaki\u015b czas we wsi. Za dnia rodzice pracowali, a noc\u0105 ukrywali si\u0119 w zbo\u017cu i w r\u00f3\u017cnych zakamarkach. My, dzieci, siedzia\u0142y\u015bmy ukryte u s\u0105siad\u00f3w Ukrai\u0144c\u00f3w. To trwa\u0142o do 4 wrze\u015bnia 1943 roku. Chyba byli\u015bmy ostatni\u0105 polsk\u0105 rodzin\u0105 we wsi. W ko\u0144cu rodzice zdecydowali, \u017ce trzeba si\u0119 ewakuowa\u0107 na zachodni\u0105 stron\u0119 Bugu. Chcieli doj\u015b\u0107 pod Zamo\u015b\u0107, sk\u0105d pochodzi\u0142 dziadek, kt\u00f3ry w 1922 r. sprzeda\u0142 swoje gospodarstwo i wyjecha\u0142 na Wo\u0142y\u0144, gdzie kupi\u0142 cztery razy tyle ziemi, ile mia\u0142. Rodzice z m\u0142odszym rodze\u0144stwem poszli, a ja z babci\u0105 zosta\u0142y\u015bmy u zaprzyja\u017anionych Ukrai\u0144c\u00f3w – Prokop\u00f3w. Pami\u0119tam, \u017ce bardzo p\u0142aka\u0142am, gdy si\u0119 \u017cegnali\u015bmy. Chcia\u0142am, aby brat zosta\u0142, ale powiedzia\u0142, i\u017c boi si\u0119 i chce by\u0107 z tatusiem. Jeszcze tego samego dnia us\u0142yszeli\u015bmy w oddali jakie\u015b strza\u0142y. Babcia powiedzia\u0142a: „Oho, nasze dzieci gin\u0105”. Gospodarz Ukrainiec poszed\u0142 si\u0119 czego\u015b dowiedzie\u0107. Gdy wr\u00f3ci\u0142, pocz\u0105tkowo nie chcia\u0142 m\u00f3wi\u0107, ale gdy nalega\u0142y\u015bmy, w ko\u0144cu wykrztusi\u0142: „Zabili, sukinsyny”.<\/p>\r\n

Kiedy po raz pierwszy odwiedzi\u0142a Pani rodzinne strony?<\/strong><\/p>\r\n

– Po 49 latach. Wcze\u015bniej wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce nie dam rady tam, na miejscu, prze\u017cy\u0107 tego wszystkiego. Wtedy te\u017c od pewnej Ukrainki dowiedzia\u0142am si\u0119, w jaki spos\u00f3b zgin\u0119li moi rodzice. Z jej relacji wynika\u0142o, i\u017c poniewa\u017c pada\u0142 deszcz, rodzice wst\u0105pili do ich domu, \u017ceby si\u0119 ogrza\u0107 i osuszy\u0107. By\u0142a to du\u017ca wie\u015b ukrai\u0144ska O\u015bmigowicze, w kt\u00f3rej stacjonowa\u0142o banderowskie zgrupowanie. Potem do ich mieszkania przyszed\u0142 Ukrainiec o przezwisku Manin Hnat, kt\u00f3ry zna\u0142 moich rodzic\u00f3w. By\u0142 z broni\u0105 i kaza\u0142 mojemu ojcu zaprz\u0105c konia. Wywi\u00f3z\u0142 ich niedaleko na bagna. Kiedy wykopali d\u00f3\u0142, mama prosi\u0142a, \u017ceby ich nie zabija\u0142, a je\u015bli ju\u017c, to j\u0105 najpierw, \u017ceby nie widzia\u0142a \u015bmierci dzieci. Potem ukl\u0119kli, modlili si\u0119, a on ich zastrzeli\u0142. Tak opowiada\u0142a ta Ukrainka. Pokaza\u0142a mi te\u017c miejsce, gdzie le\u017ca\u0142y zw\u0142oki mojej rodziny. By\u0142o charakterystyczne, bo ku zdziwieniu Ukrai\u0144c\u00f3w w tym miejscu wyros\u0142a dzika r\u00f3\u017ca, cho\u0107 dooko\u0142a nigdzie nie by\u0142o r\u00f3\u017c. Po wielu staraniach uda\u0142o mi si\u0119 przeprowadzi\u0107 ekshumacj\u0119. Po ods\u0142oni\u0119ciu ziemi okaza\u0142o si\u0119, \u017ce rodzice le\u017celi r\u00f3wno obok siebie, a dzieci rzucone w ich nogach. Teraz spoczywaj\u0105 w rodzinnym grobowcu w Zamo\u015bciu.<\/p>\r\n

Jak si\u0119 Pani wydosta\u0142a z Wo\u0142ynia?<\/strong><\/p>\r\n

– Musia\u0142y\u015bmy z babci\u0105 w ko\u0144cu opu\u015bci\u0107 dom Prokop\u00f3w, bo za przechowywanie Polak\u00f3w grozi\u0142a im \u015bmier\u0107. Ucieka\u0142y\u015bmy na piechot\u0119, podaj\u0105c si\u0119 za Ukrainki. Uda\u0142o si\u0119.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Czujemy si\u0119 zobowi\u0105zane<\/strong><\/p>\r\n

Jeste\u015bmy w miejscu szczeg\u00f3lnym. Oto jedna z cel Rotundy Zamojskiej – miejsca ka\u017ani ludno\u015bci Zamojszczyzny – urz\u0105dzona na wz\u00f3r cmentarnej krypty, a jednocze\u015bnie kaplicy, miejsca pami\u0119ci, martyrologii ludno\u015bci polskiej na Wo\u0142yniu. Ka\u017cdy element wystroju tego wn\u0119trza przypomina o polskim Wo\u0142yniu, m\u00f3wi o ludob\u00f3jstwie dokonanym tam przez nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich. Panie s\u0105 kustoszami tego swoistego mauzoleum, a jednocze\u015bnie osobami staraj\u0105cymi si\u0119 o upami\u0119tnienie ofiar rzezi tam, na Wo\u0142yniu. Wielu ludzi, kt\u00f3rzy prze\u017cyli te koszmarne chwile, nie chce do nich wraca\u0107. Sk\u0105d taka determinacja Pa\u0144?<\/strong><\/p>\r\n

J.K.: – Uda\u0142o nam si\u0119 prze\u017cy\u0107 to piek\u0142o i czujemy si\u0119 zobowi\u0105zane, aby przechowa\u0107 i zachowa\u0107 pami\u0119\u0107 o zamordowanych na Wo\u0142yniu po wszystkie czasy. Dla nas to jest miejsce prawie \u015bwi\u0119te. Tu mamy nazwiska kilkunastu tysi\u0119cy os\u00f3b zamordowanych na Wo\u0142yniu, w\u015br\u00f3d nich naszych najbli\u017cszych. Jest urna z umieszczon\u0105 w woreczkach ziemi\u0105 z m\u0119cze\u0144skich wo\u0142y\u0144skich miejscowo\u015bci. Po\u015brodku krypty stoi sarkofag z napisem: „Pami\u0119ci tragicznie zmar\u0142ych na Wo\u0142yniu”. Jest o\u0142tarzyk, a na nim kopia obrazu Matki Boskiej Swojczowskiej. Podobna kopia, tylko ca\u0142a metalowa, umieszczona jest na krzy\u017cu w Swojczowie, gdzie nacjonali\u015bci ukrai\u0144scy zamordowali 150 os\u00f3b. Jest tu mapa Wo\u0142ynia z naniesionymi miejscami ujawnionych dot\u0105d mord\u00f3w. W krypcie stoj\u0105 krzy\u017ce brzozowe, takie same jak te pospiesznie stawiane na mogi\u0142ach. Na \u015bcianie wisi gablota ze zdj\u0119ciami z ekshumacji w Ostr\u00f3wkach z udzia\u0142em dr. Leona Popka. U g\u00f3ry kaplicy wypisane s\u0105 wszystkie wo\u0142y\u0144skie powiaty i ich herby. Po\u015brodku najwi\u0119kszy herb wojew\u00f3dztwa wo\u0142y\u0144skiego. Obok wypowied\u017a ks. bp. Adolfa Szel\u0105\u017cka, ordynariusza \u0142uckiego: „Nie ma takiej si\u0142y, kt\u00f3ra by mog\u0142a zniszczy\u0107 Nar\u00f3d”. To jest nasze motto. Inny napis g\u0142osi: „Umarli zobowi\u0105zuj\u0105 \u017cywych”. I my si\u0119 do tego poczuwamy.<\/p>\r\n

W symbolice i wystroju tego miejsca wida\u0107 wyra\u017anie jedn\u0105 koncepcj\u0119 ideow\u0105 i estetyczn\u0105. Kto jest jej autorem? <\/strong><\/p>\r\n

T.R.: – G\u0142\u00f3wnym za\u0142o\u017cycielem i motorem dzia\u0142alno\u015bci naszego stowarzyszenia by\u0142 \u015bp. W\u0142odzimierz S\u0142awosz D\u0119bski, muzyk, nauczyciel, \u017co\u0142nierz Armii Krajowej. Krypta zosta\u0142a zaprojektowana osobi\u015bcie przez niego. Wiele element\u00f3w wyposa\u017cenia sam wykona\u0142, wszystko osobi\u015bcie dozorowa\u0142.<\/p>\r\n

Jak zrodzi\u0142 si\u0119 pomys\u0142 tego upami\u0119tnienia? <\/strong><\/p>\r\n

T.R.: – Zna\u0142am profesora D\u0119bskiego od bardzo dawna, uczy\u0142 mnie w szkole, jeste\u015bmy te\u017c skoligaceni przez jego \u017con\u0119. Sam z postrzelonymi nogami, jedn\u0105 mu amputowano, ledwo uszed\u0142 z \u017cyciem z rzezi w Kisielinie. Jego rodzice – ojciec by\u0142 lekarzem i nie chcia\u0142 ucieka\u0107 – zostali zamordowani przez nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich. Profesor jako pierwszy z nas odwiedzi\u0142 Wo\u0142y\u0144 i postanowi\u0142 tam upami\u0119tni\u0107 ofiary. Potem pojawi\u0142 si\u0119 pomys\u0142, aby takie miejsce pami\u0119ci powsta\u0142o w Polsce. Wiele os\u00f3b m\u00f3wi\u0142o, \u017ce jecha\u0107 za granic\u0119 to k\u0142opot, mo\u017cna tylko raz na jaki\u015b czas, \u017ce warto by mie\u0107 takie miejsce tu, pod r\u0119k\u0105. My\u015bleli\u015bmy o Majdanku, ale w ko\u0144cu stan\u0119\u0142o na Zamojskiej Rotundzie. Znale\u017ali\u015bmy pust\u0105 cel\u0119, wi\u0119c zwr\u00f3cili\u015bmy si\u0119 do w\u0142adz miasta i uzyskali\u015bmy pozwolenie na urz\u0105dzenie tej krypty.<\/p>\r\n

To wtedy powsta\u0142o Stowarzyszenie Polak\u00f3w Pomordowanych na Wschodzie?<\/strong><\/p>\r\n

T.R.: – Troch\u0119 p\u00f3\u017aniej. Gdy ju\u017c by\u0142o pozwolenie, pan D\u0119bski powiedzia\u0142 do mnie: „Pani Tereso, a teraz trzeba za\u0142o\u017cy\u0107 stowarzyszenie i napisa\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119. Trzeba zacz\u0105\u0107 zbiera\u0107 wspomnienia”. I tak si\u0119 sta\u0142o. On dopingowa\u0142 nas do tej pracy. Zaanga\u017cowa\u0142am w ni\u0105 kole\u017canki. Po\u015bwi\u0119cenie krypty nast\u0105pi\u0142o 5 maja 1992 r. i nied\u0142ugo potem powsta\u0142o stowarzyszenie.<\/p>\r\n

Nie by\u0142o chyba k\u0142opotu z pozyskaniem cz\u0142onk\u00f3w?<\/strong><\/p>\r\n

T.R.: – Nasze stowarzyszenie liczy\u0142o ponad 2 tys. cz\u0142onk\u00f3w, ale czas p\u0142ynie, wielu z nas ju\u017c poumiera\u0142o. Wida\u0107 to szczeg\u00f3lnie wtedy, gdy wypisujemy zaproszenia. Co roku w drug\u0105 niedziel\u0119 czerwca organizujemy uroczyst\u0105 Msz\u0119 \u015bw. za pomordowanych na Wo\u0142yniu. W ich intencji odprawiana jest te\u017c Msza \u015bw. w ko\u015bciele garnizonowym w Zamo\u015bciu w ka\u017cd\u0105 drug\u0105 niedziel\u0119 miesi\u0105ca o godz. 12.00.<\/p>\r\n

Czy od pocz\u0105tku stara\u0144 o upami\u0119tnienie zbrodni na Wo\u0142yniu stowarzyszenie mia\u0142o poparcie w\u0142adz administracyjnych Zamo\u015bcia?<\/strong><\/p>\r\n

J.K.: – Przychylny by\u0142 nam pan prezydent Marcin Zamoyski. Ale pocz\u0105tkowo urz\u0119dnikom z Wydzia\u0142u Kultury Urz\u0119du Miejskiego, nie wiedzie\u0107 czemu, nie spodoba\u0142a si\u0119 nazwa Wo\u0142y\u0144. Wydali pozwolenie, ale napis musia\u0142 brzmie\u0107: „pomordowanym na Kresach”.<\/p>\r\n

Dlaczego?<\/strong><\/p>\r\n

J.K.: – Wysuwali jakie\u015b absurdalne argumenty, \u017ce niby zwiedzaj\u0105cym nazwa Wo\u0142y\u0144 nic nie powie, \u017ce ludzie nie b\u0119d\u0105 wiedzieli, gdzie to jest, a mo\u017ce pomy\u015bl\u0105, \u017ce chodzi o upami\u0119tnienie Ukrai\u0144c\u00f3w. Nie satysfakcjonowa\u0142o to nas i gdy obj\u0119\u0142am pod koniec lat 90. przewodniczenie naszemu zwi\u0105zkowi, bez pytania w\u0142adz o zgod\u0119 zerwali\u015bmy tamten napis i zamie\u015bcili\u015bmy prawid\u0142owy.<\/p>\r\n

Dlaczego to takie wa\u017cne, aby w nazwie tego miejsca figurowa\u0142o s\u0142owo „Wo\u0142y\u0144”? Przecie\u017c to te\u017c Kresy.<\/strong><\/p>\r\n

J.K.: – Kresy to poj\u0119cie bardzo szerokie i w pewnym sensie wzgl\u0119dne. Nazywajmy rzeczy po imieniu. To jest krypta dotycz\u0105ca wy\u0142\u0105cznie Wo\u0142ynia i taka nazwa powinna tu by\u0107. Niestety, dzi\u015b na ka\u017cdym kroku zaciemnia si\u0119 prawd\u0119. We\u017amy najnowsz\u0105 histori\u0119 Polski. Jak mo\u017cna m\u00f3wi\u0107, \u017ce II wojna \u015bwiatowa zosta\u0142a wywo\u0142ana po to, \u017ceby wymordowa\u0107 \u017byd\u00f3w? Jak mo\u017cna myli\u0107 bunt \u017byd\u00f3w w getcie z Powstaniem Warszawskim? Co chwila mamy do czynienia z przekr\u0119caniem fakt\u00f3w historycznych. Podobnie jest w przypadku mord\u00f3w na Wo\u0142yniu. Zgin\u0119\u0142o tam z r\u0105k nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich ok. 60-80 tys. Polak\u00f3w. D\u0105\u017cymy do tego, aby Parlament Europejski – zgodnie z prawd\u0105 – uzna\u0142 te mordy za zbrodni\u0119 ludob\u00f3jstwa. Zwr\u00f3cili\u015bmy si\u0119 o poparcie w tej sprawie do 48 polskich europarlamentarzyst\u00f3w. Czekamy na efekty ich dzia\u0142a\u0144.<\/p>\r\n

Stowarzyszenie we wsp\u00f3\u0142pracy z Rad\u0105 Ochrony Pami\u0119ci Walk i M\u0119cze\u0144stwa postawi\u0142o na Wo\u0142yniu 30 dziesi\u0119ciometrowych krzy\u017cy upami\u0119tniaj\u0105cych ofiary mord\u00f3w UPA. Czy by\u0142o z tym du\u017co problem\u00f3w?<\/strong><\/p>\r\n

T.R.: – K\u0142opoty narasta\u0142y stopniowo. Gdy prezydentem Ukrainy by\u0142 Leonid Kuczma, w gminach mo\u017cna by\u0142o bez trudu za\u0142atwi\u0107 pozwolenie na postawienie krzy\u017ca. Dzisiaj to jest ju\u017c nie do pomy\u015blenia. M\u00f3wi\u0105, \u017ce to Kij\u00f3w decyduje. Niestety, tam si\u0119 teraz odradza nacjonalizm nawi\u0105zuj\u0105cy do najgorszych upowskich tradycji. Dziwi\u0119 si\u0119, \u017ce nasi politycy i rz\u0105d tego nie widz\u0105. Praktycznie dzisiaj uzyskanie zezwolenia na postawienie krzy\u017ca czy pomnika upami\u0119tniaj\u0105cego polskie ofiary UPA jest niemo\u017cliwe. Przekona\u0142 si\u0119 o tym nasz znajomy, kt\u00f3ry chcia\u0142 postawi\u0107 krzy\u017c nieopodal miejscowo\u015bci Skurcze. W\u0142adze gminy nie chcia\u0142y nawet z nim rozmawia\u0107. W samych Skurczach, gdzie nacjonali\u015bci ukrai\u0144scy na terenie ca\u0142ej parafii zamordowali 1630 os\u00f3b, stoi pomnik postawiony w 2003 roku. To by\u0142o ostatnie pozwolenie. Obecnie nie wolno ju\u017c stawia\u0107 pomnik\u00f3w. Nic dziwnego, skoro do urz\u0119d\u00f3w gminnych powchodzili nacjonali\u015bci. Oczywi\u015bcie nie ci z lat 40., bo s\u0105 ju\u017c za starzy, ale rosn\u0105 nowi, to si\u0119 widzi.<\/p>\r\n

Dzi\u0119kuj\u0119 za rozmow\u0119.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Z Janin\u0105 Kalinowsk\u0105, prezesem Stowarzyszenia Upami\u0119tnienia Polak\u00f3w Pomordowanych na Wo\u0142yniu, oraz z Teres\u0105 Radziszewsk\u0105, sekretarzem stowarzyszenia, rozmawia Adam Kruczek Niczego nie wiem na pewno Czy pami\u0119ta Pani wydarzenia sprzed 65 lat na Wo\u0142yniu? Janina Kalinowska: – Nie jestem w stanie odtworzy\u0107 sobie z pami\u0119ci tego, co si\u0119 sta\u0142o. By\u0142am za ma\u0142a. Pami\u0119tam tylko huk, jak\u0105\u015b […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[215],"tags":[50,17,59],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2227"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2227"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2227\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2227"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2227"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2227"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}