{"id":19343,"date":"2010-03-14T14:28:56","date_gmt":"2010-03-14T19:28:56","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=19343"},"modified":"2010-03-14T14:29:32","modified_gmt":"2010-03-14T19:29:32","slug":"jakuba-bermana-antybiografia-komunisty-piotr-gontarczyk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=19343","title":{"rendered":"Jakuba Bermana Antybiografia komunisty – Piotr Gontarczyk<\/em>"},"content":{"rendered":"

Inwigilacji Jakuba Bermana przez SB autorka jego biografii po\u015bwi\u0119ci\u0142a dwukrotnie wi\u0119cej miejsca ni\u017c kwestii jego odpowiedzialno\u015bci za zbrodnie aparatu bezpiecze\u0144stwa<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n

Papier jest cierpliwy – to porzekad\u0142o jak ula\u0142 pasuje do ksi\u0105\u017cki Anny Sob\u00f3r-\u015awiderskiej „Jakub Berman. Biografia komunisty\u201d. Chocia\u017c bohater ksi\u0105\u017cki by\u0142 jednym z kilku najwa\u017cniejszych architekt\u00f3w systemu komunistycznych represji, morderc\u0105 zza biurka, to jednak autorka biografii przedstawia go jako mi\u0142ego, inteligentnego pana o \u015bwietnej aparycji, o kt\u00f3rego odpowiedzialno\u015bci za zbrodnie niewiele konkretnego mo\u017cemy powiedzie\u0107. Bo „to si\u0119 samo kierowa\u0142o\u201d, jak powtarza autorka za zeznaniami Stanis\u0142awa Radkiewicza, szefa Ministerstwa Bezpiecze\u0144stwa Publicznego, opisuj\u0105cego mechanizm stalinowskich represji.<\/p>\r\n\r\n

Z\u0142owrogi obraz Bermana nie wynika dla autorki z odegranej przez niego roli w stalinowskiej Polsce, lecz jest… skutkiem „marcowej propagandy\u201d, dzia\u0142a\u0144 SB i Stowarzyszenia Grunwald. Rola szarej eminencji, jak\u0105 Bermanowi zwykle przypisywano, to tylko „mit zakorzeniony w historii\u201d. Anna Sob\u00f3r-\u015awiderska zaprezentowa\u0142a doprawdy nowatorskie spojrzenie na Jakuba Bermana. Problem w tym, \u017ce mocno zafa\u0142szowane.<\/p>\r\n\r\n

Metoda wycinanek<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Jedn\u0105 z podstawowych metod pracy autorki s\u0105 tak zwane wycinanki. Bierze si\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119, wybiera pasuj\u0105cy fragment i pomija to, co du\u017co wa\u017cniejsze. Tak zrobi\u0142a autorka ze wspomnieniami ambasadora Stan\u00f3w Zjednoczonych w Polsce Artura Blissa Lane\u2019a, cytuj\u0105c jego ocen\u0119 Bermana jako „cz\u0142owieka wybitnie inteligentnego, spokojnego w zachowaniu, nosz\u0105cego si\u0119 z godno\u015bci\u0105\u201d, a jego stanowisko jako czwarte pod wzgl\u0119dem wa\u017cno\u015bci w rz\u0105dzie. Pomin\u0119\u0142a natomiast dalsz\u0105 istotn\u0105 opini\u0119: „Mia\u0142em si\u0119 p\u00f3\u017aniej dowiedzie\u0107, \u017ce by\u0142 jednym z g\u0142\u00f3wnych agent\u00f3w Kremla w Polsce, jednym z kieruj\u0105cych marionetkami. Do wniosku takiego doszli\u015bmy na podstawie rozm\u00f3w nie tylko z przedstawicielami rz\u0105du polskiego, kt\u00f3rzy przy wielu okazjach m\u00f3wili, \u017ce zanim udziel\u0105 odpowiedzi na konkretne pytanie, musz\u0105 si\u0119 najpierw skonsultowa\u0107 z Bermanem, ale r\u00f3wnie\u017c z kolegami z korpusu dyplomatycznego, kt\u00f3rzy okre\u015blali go jako cz\u0142owieka, kt\u00f3ry stoi za tym wszystkim i wie, jak si\u0119 za\u0142atwia sprawy\u201d.<\/p>\r\n\r\n

W taki sam spos\u00f3b wykorzystano wspomnienia sekretarza Bieruta – Stanis\u0142awa \u0141ukasiewicza. Zwraca\u0142 on uwag\u0119 na „\u015bwietny garnitur, jakich po wojnie raczej si\u0119 nie widzia\u0142o, pi\u0119kn\u0105 l\u015bni\u0105c\u0105 bia\u0142\u0105 koszul\u0119 i bardzo gustowny krawat\u201d Bermana. Pomini\u0119to natomiast charakterystyczn\u0105 opowie\u015b\u0107 o tym, jak – nie znaj\u0105c jeszcze Bermana – \u0141ukasiewicz nie chcia\u0142 go po\u0142\u0105czy\u0107 z Boles\u0142awem Bierutem i co z tego wynik\u0142o: „Bierut wezwa\u0142 mnie zaraz po co\u015b do swojego gabinetu i obaj panowie popatrzyli na mnie, jak na jaki\u015b eksponat. Zrozumia\u0142em potem, \u017ce Berman spe\u0142nia\u0142 w rz\u0105dzie rol\u0119 szarej eminencji, ale chodzi\u0142o o to, \u017ceby tego nie ujawnia\u0107\u201d.<\/p>\r\n\r\n

Kto mia\u0142 za\u015bwiadczy\u0107, \u017ce Jakub Berman jednak by\u0142 szar\u0105 eminencj\u0105, skoro wypowiedzi wszystkich, kt\u00f3rzy o tym m\u00f3wi\u0105, po prostu wyci\u0119to?<\/p>\r\n\r\n

Niemal nieobecne s\u0105 relacje ofiar aparatu bezpiecze\u0144stwa nadzorowanego przez Bermana, opinie prasy podziemnej i emigracyjnej. Wiele innych \u017ar\u00f3de\u0142, kt\u00f3re podwa\u017caj\u0105 nadto cukierkowy obraz stalinowskiego zbrodniarza, zosta\u0142o w ksi\u0105\u017cce zniekszta\u0142conych lub zdezawuowanych. Autorka pisze na przyk\u0142ad: „Wielu historyk\u00f3w powo\u0142uje si\u0119 na informacje [J\u00f3zefa] \u015awiat\u0142y i powtarza jego wersj\u0119 wydarze\u0144, troch\u0119 zapominaj\u0105c, \u017ce zosta\u0142a ona cz\u0119\u015bciowo spreparowana w celu kompromitacji ekipy stalinowskiej w Polsce\u201d. Sob\u00f3r-\u015awiderska nie dokonywa\u0142a w tej materii jakichkolwiek analiz, a jej wywody na temat nie maj\u0105 naukowych podstaw.<\/p>\r\n\r\n

W podobny spos\u00f3b autorka potraktowa\u0142a obszerny wywiad z Jakubem Bermanem, kt\u00f3ry Teresa Tora\u0144ska opublikowa\u0142a w ksi\u0105\u017cce „Oni\u201d. Czytamy, \u017ce relacja zosta\u0142a\u2026 spreparowana przez Tora\u0144sk\u0105: „Mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 pyta\u0144 zosta\u0142a dopisana do wypowiedzi Bermana\u201d. Je\u017celi oskar\u017ca si\u0119 kogo\u015b o fa\u0142szerstwo, to nale\u017ca\u0142oby pokaza\u0107 dowody, bo wra\u017cenia autorki to jednak troch\u0119 za ma\u0142o.<\/p>\r\n\r\n

Wa\u017cne, ale niekorzystne dla Bermana relacje s\u0105 przedstawiane jako ma\u0142o wiarygodne i dezawuowane przez znacznie mniej wiarygodne \u017ar\u00f3d\u0142a . To nie s\u0105 przypadki incydentalne, tylko konsekwentne budowanie, tak\u017ce za pomoc\u0105 wspomnianych wcze\u015bniej wycinanek i fa\u0142szywego opisu wydarze\u0144.<\/p>\r\n\r\n

Czerwone okulary<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Jednym z wa\u017cniejszych element\u00f3w pracy badacza historii najnowszej jest umiej\u0119tno\u015b\u0107 zachowania dystansu w stosunku do \u017ar\u00f3de\u0142 proweniencji komunistycznej. Chodzi o to, \u017ceby nie patrze\u0107 na \u015bwiat przez czerwone okulary. Czy autorka temu zadaniu podo\u0142a\u0142a?<\/p>\r\n\r\n

Problem dobrze ilustruje fragment, w kt\u00f3rym jest mowa o zaanga\u017cowaniu Bermana w akcje propagandowe na terenie okupowanej przez ZSRR od jesieni 1939 r. Bia\u0142ostocczyzny. Jak jego dzia\u0142alno\u015b\u0107 definiuje autorka? „Udzia\u0142 Jakuba Bermana (\u2026) oznacza\u0142 opowiedzenie si\u0119 za przynale\u017cno\u015bci\u0105 ziem Kres\u00f3w Wschodnich II RP do ZSRR, co zreszt\u0105 by\u0142o zgodne z pogl\u0105dami komunist\u00f3w polskich w sprawach narodowo\u015bciowych\u201d.<\/p>\r\n\r\n

Na terenach, na kt\u00f3rych agitowa\u0142 Berman (wojew\u00f3dztwo bia\u0142ostockie), mieszka\u0142o oko\u0142o 70 proc. Polak\u00f3w, pozostali to \u017bydzi, potem Bia\u0142orusini i inne narodowo\u015bci. Interpretacja biografki Bermana nie ma nic wsp\u00f3lnego nawet z „pogl\u0105dami komunist\u00f3w polskich w sprawach narodowo\u015bciowych\u201d, bo przecie\u017c Bia\u0142ostockie zamieszkiwali w wi\u0119kszo\u015bci nie Bia\u0142orusini, lecz Polacy. To nawet nie jest pogl\u0105d naukowy, tylko powtarzanie komunistycznej propagandy.<\/p>\r\n\r\n

Ksi\u0105\u017cka w wielu kwestiach jest opisem historii widzianej oczami PZPR. Czytelnik nie znajdzie wi\u0119c podstawowych informacji dotycz\u0105cych skali stalinowskich represji, pokazowych proces\u00f3w czy s\u0105d\u00f3w kiblowych, za pomoc\u0105 kt\u00f3rych eksterminowano niepodleg\u0142o\u015bciowe elity. Nie ma sprawy Emila Fieldorfa „Nila\u201d, rotmistrza Pileckiego czy uwi\u0119zienia prymasa Wyszy\u0144skiego. Do centralnego problemu historii Polski urasta „sprawa Lechowicza-Jaroszewicza\u201d – typowa partyjna dintojra w melinie.<\/p>\r\n\r\n

Zachwiane proporcje<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Najbardziej widowiskow\u0105 pora\u017ck\u0105 autorki jest pr\u00f3ba zmierzenia si\u0119 z dokumentacj\u0105 proweniencji policyjnej, obecnie przechowywan\u0105 w IPN. Chodzi o akta sprawy operacyjnej prowadzonej w stosunku do Bermana na prze\u0142omie lat 60. i 70. Licz\u0105 kilkaset stron, s\u0105 to g\u0142\u00f3wnie materia\u0142y z pods\u0142uchu w mieszkaniu Bermana, wobec kt\u00f3rego nie podejmowano aktywniejszych dzia\u0142a\u0144. Zdziwienie budzi fakt podniesienia w sumie sprawy do\u015b\u0107 incydentalnej do rangi podrozdzia\u0142u. Inwigilacji Bermana autorka po\u015bwi\u0119ci\u0142a 30 stron ksi\u0105\u017cki. To dwukrotnie wi\u0119cej ni\u017c liczy rozdzia\u0142 dotycz\u0105cy odpowiedzialno\u015bci Bermana za stalinowskie represje.<\/p>\r\n\r\n

Ten fragment pracy jest tak\u017ce napisany innym ni\u017c reszta j\u0119zykiem. O ile wcze\u015bniej w ocenach i interpretacjach autorka zachowywa\u0142a daleko id\u0105c\u0105 ostro\u017cno\u015b\u0107, o tyle tutaj oderwa\u0142a si\u0119 od \u017ar\u00f3de\u0142 i da\u0142a upust nadmiernej fantazji. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 jej kluczowych interpretacji jest niezgodna z prawd\u0105.<\/p>\r\n\r\n

Nie zgadzaj\u0105 si\u0119 nawet najprostsze fakty. Autorka na r\u00f3\u017cne sposoby przekonuje, \u017ce inwigilowanie Bermana od po\u0142owy lat 60. jest dowodem, \u017ce w ten spos\u00f3b „komunistyczna s\u0142u\u017cba specjalna (\u2026) przygotowywa\u0142a grunt pod wydarzenia marcowe\u201d. Ale w aktach nie ma \u017cadnych wskaz\u00f3wek na ten temat. Pisze r\u00f3wnie\u017c, \u017ce „SB chcia\u0142a w nim widzie\u0107 cz\u0142owieka, kt\u00f3remu marzy si\u0119 powr\u00f3t na scen\u0119 polityczn\u0105 i drobna rewolucja w partii\u201d. Twierdzenie r\u00f3wnie nieprawdziwe jak poprzednie i wiele nast\u0119pnych.<\/p>\r\n\r\n

Akta IPN dawa\u0142y ogromn\u0105 szans\u0119 na pokazanie ideowej ewolucji Bermana i jego sposobu my\u015blenia. Biografka skupi\u0142a si\u0119 natomiast na wymy\u015blaniu tego, czego w dokumentach nie ma, i opisywaniu rzeczy mia\u0142kich i wr\u0119cz trzeciorz\u0119dnych.<\/p>\r\n\r\n

Pogl\u0105dy mia\u0142 jak partia<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Anna Sob\u00f3r-\u015awiderska ma problemy z ustaleniem w biografii Bermana rzeczy podstawowych. Takich chocia\u017cby, jak jego pogl\u0105dy polityczne w czasach II Rzeczypospolitej: „nie wiemy, w jakim stopniu podziela\u0142 idee og\u0142aszane na kongresach Mi\u0119dzynarod\u00f3wki Komunistycznej, czy w pe\u0142ni popiera\u0142 program KPP w kwestii granic, niepodleg\u0142o\u015bci Polski\u201d. Dobrze wiemy, jakie pogl\u0105dy prezentowa\u0142 Jakub Berman, bo KPP to partia, w kt\u00f3rej o kwestionowaniu zasadniczych, antypolskich tez programowych nie mog\u0142o by\u0107 mowy. Sw\u00f3j stosunek do spraw polskich udowodni\u0142 jako sowiecki agitator w Bia\u0142ymstoku,funkcjonariusz Kominternu i cz\u0142onek Biura Politycznego KC PPR\/PZPR. Po co wi\u0119c autorka mno\u017cy rzekome w\u0105tpliwo\u015bci wok\u00f3\u0142 oczywistych rzeczy?<\/p>\r\n\r\n

R\u00f3wnie ma\u0142o wiarygodnie Sob\u00f3r-\u015awiderska pisze o powojennej roli Bermana w aparacie partyjnym, szczeg\u00f3lnie je\u015bli chodzi o odpowiedzialno\u015b\u0107 za dzia\u0142ania bezpieki: „Nie mo\u017cna (\u2026) demonizowa\u0107 Bermana i zrzuca\u0107 odpowiedzialno\u015bci za ca\u0142okszta\u0142t zbrodni aparatu bezpiecze\u0144stwa tylko na niego. Opr\u00f3cz spraw bezpiecze\u0144stwa odpowiada\u0142 za polityk\u0119 ideologiczn\u0105 partii, kultur\u0119, propagand\u0119, sprawy zagraniczne, ale tak\u017ce cz\u0119\u015bciowo za kontakty z Ko\u015bcio\u0142em katolickim\u201d. To tak, jakby powiedzie\u0107, \u017ce kierowca nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 odpowiedzialny za ca\u0142okszta\u0142t spowodowanego wypadku samochodowego, bo bywa\u0142o, \u017ce czasem je\u017adzi\u0142 hulajnog\u0105 i rowerem.<\/p>\r\n\r\n

Wysi\u0142ki autorki zmierzaj\u0105ce, jak s\u0105dz\u0119, do rozmycia rzeczywistej roli Jakuba Bermana nie przynios\u0105 powa\u017cniejszych sukces\u00f3w. Za du\u017co na ten temat zachowa\u0142o si\u0119 dokument\u00f3w, zbyt powa\u017cny jest dorobek innych naukowc\u00f3w. Mo\u017cna go pomija\u0107, nagina\u0107 czy wr\u0119cz przeinacza\u0107, jak czyni to autorka, a nawet nadmiernie puszcza\u0107 wodze fantazji. Tylko, \u017ce taka dzia\u0142alno\u015b\u0107 niewiele ma wsp\u00f3lnego z nauk\u0105.<\/p>\r\n\r\n

Piotr Gontarczyk<\/strong><\/em><\/p>\r\n\r\n

Anna Sob\u00f3r-\u015awiderska „Jakub Berman. Biografia komunisty\u201d, IPN, Warszawa 2009 r.<\/p>\r\n\r\n

Rzeczpospolita<\/em><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Inwigilacji Jakuba Bermana przez SB autorka jego biografii po\u015bwi\u0119ci\u0142a dwukrotnie wi\u0119cej miejsca ni\u017c kwestii jego odpowiedzialno\u015bci za zbrodnie aparatu bezpiecze\u0144stwa Papier jest cierpliwy – to porzekad\u0142o jak ula\u0142 pasuje do ksi\u0105\u017cki Anny Sob\u00f3r-\u015awiderskiej „Jakub Berman. Biografia komunisty\u201d. Chocia\u017c bohater ksi\u0105\u017cki by\u0142 jednym z kilku najwa\u017cniejszych architekt\u00f3w systemu komunistycznych represji, morderc\u0105 zza biurka, to jednak autorka […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[66,55,36],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19343"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=19343"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19343\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=19343"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=19343"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=19343"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}