{"id":1928,"date":"2008-04-07T15:53:11","date_gmt":"2008-04-07T15:53:11","guid":{"rendered":""},"modified":"2016-05-25T14:14:18","modified_gmt":"2016-05-25T18:14:18","slug":"oko-w-oko-z-tluszcza-pior-zychowicz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=1928","title":{"rendered":"Oko w oko z t\u0142uszcz\u0105 – Pior Zychowicz<\/em>"},"content":{"rendered":"

Jan Tomasz Gross nie jest wcale \u201enowojorskim \u017bydem-polako\u017cerc\u0105\u201d. Nie jest jednak r\u00f3wnie\u017c bezstronnym historykiem, kt\u00f3ry urz\u0105dza \u201enarodowe rekolekcje\u201d. To publicysta, kt\u00f3ry ksi\u0105\u017ckami sp\u0142aca d\u0142ug zaci\u0105gni\u0119ty 40 lat temu u Adama Michnika.<\/strong><\/p>

14 pa\u017adziernika 1967 roku, mieszkanie w al. Przyjaci\u00f3\u0142 w Warszawie. Dym papierosowy i nami\u0119tna dyskusja. Oko\u0142o pi\u0119tnastu m\u0142odych ludzi zebranych na przyj\u0119ciu urodzinowym rozmawia na temat maj\u0105cej si\u0119 odby\u0107 nied\u0142ugo demonstracji Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Socjalistycznej przed ambasad\u0105 Stan\u00f3w Zjednoczonych. Cel: \u201eokazanie solidarno\u015bci z narodem wietnamskim\u201d. Pada pomys\u0142, aby podczas wiecu rozpowszechni\u0107 opozycyjn\u0105 ulotk\u0119.<\/p>

Solenizant, a zarazem nieformalny przyw\u00f3dca zgromadzonego w mieszkaniu towarzystwa, jest za. Jego zdaniem nale\u017cy dzia\u0142a\u0107. To 21-letni Adam Michnik. Nieoczekiwanie napotyka na op\u00f3r. Cz\u0119\u015b\u0107 obecnych sprzeciwia si\u0119 podobnemu pomys\u0142owi. Ryzyko mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 zbyt wielkie. W ich imieniu m\u00f3wi student II roku fizyki Uniwersytetu Warszawskiego. Rozczochrany, o poci\u0105g\u0142ej twarzy, w okularach z rogowymi oprawkami. \u0179ywo gestykuluje.<\/p>

\u201eDosz\u0142o do ostrej wymiany zda\u0144 pomi\u0119dzy mn\u0105 a Adamem Michnikiem. Obecnie nie potrafi\u0119 poda\u0107 szczeg\u00f3\u0142\u00f3w tej dyskusji. Od tych \u201eurodzin\u201d datuje si\u0119 moje zerwanie kontakt\u00f3w z Adamem Michnikiem\u201d – opowie p\u00f3\u0142 roku p\u00f3\u017aniej przes\u0142uchuj\u0105cemu go SB-kowi. Doda, \u017ce nie utrzymuje r\u00f3wnie\u017c \u017cadnych stosunk\u00f3w z otoczeniem Michnika i \u201enie zalicza si\u0119 [ju\u017c] do os\u00f3b z nim zwi\u0105zanych\u201d. Tym m\u0142odym cz\u0142owiekiem by\u0142 Jan Tomasz Gross.<\/p>

– Tak, to prawda. Dosz\u0142o do takiego sporu. Nale\u017cy jednak zaznaczy\u0107, \u017ce o ile obaj r\u00f3\u017cnili si\u0119 w sprawie strategii, jak\u0105 powinni\u015bmy w\u00f3wczas stosowa\u0107, ani przez chwil\u0119 nie przestali by\u0107 przyjaci\u00f3\u0142mi. To trwa do dzisiaj. Adam jest chyba najbli\u017cszym przyjacielem Grossa – opowiada \u015bwiadek tamtej rozmowy Barbara Toru\u0144czyk, w\u00f3wczas studentka socjologii, dzi\u015b redaktor naczelna \u201eZeszyt\u00f3w Literackich\u201d.<\/p>

Inaczej wydarzenie to zapami\u0119ta\u0142a inna \u00f3wczesna opozycjonistka, mieszkaj\u0105ca obecnie w USA Irena Lasota: – Michnik by\u0142 w\u015bciek\u0142y. Nie m\u00f3g\u0142 prze\u0142kn\u0105\u0107 tego, \u017ce kto\u015b mu si\u0119 sprzeciwi\u0142. M\u00f3wi\u0142, \u017ce Grossa nale\u017cy zgnoi\u0107, i stara\u0142 si\u0119 ten postulat wprowadzi\u0107 w \u017cycie. Opowiada\u0142 ludziom niestworzone historie o Grossie i ostrzega\u0142, \u017ceby z tym \u201egnojem\u201d si\u0119 nie zadawa\u0107. Czyli zwalcza\u0142 go mniej wi\u0119cej tak samo, jak p\u00f3\u017aniej zwalcza\u0142 wielu ludzi na \u0142amach \u201eGazety\u201d. My\u015bl\u0119, \u017ce Gross do dzi\u015b to doskonale pami\u0119ta.<\/p>

T\u0119 wersj\u0119 wydarze\u0144 wydaj\u0105 si\u0119 potwierdza\u0107 zeznania samego Grossa z\u0142o\u017cone w czerwcu 1968 r. Jak by\u0142o naprawd\u0119 – nie wiadomo. Zar\u00f3wno Michnik, jak i Gross odm\u00f3wili rozmowy na ten temat. Dzi\u015b stosunki pomi\u0119dzy nimi s\u0105 wzorowe. Michnik napisa\u0142 wst\u0119p do kilku zagranicznych wyda\u0144 \u201eS\u0105siad\u00f3w\u201d, a \u201eGazeta Wyborcza\u201d bardzo mocno anga\u017cuje si\u0119 po stronie Grossa w debatach, jakie w Polsce wywo\u0142uj\u0105 jego ksi\u0105\u017cki.<\/p>

– To pojednanie przysz\u0142o z czasem. Nie do\u015b\u0107, \u017ce Gross jeszcze przed marcem por\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 z Michnikiem, to zaraz po wyj\u015bciu z wi\u0119zienia wyjecha\u0142 za granic\u0119. A to uznawane by\u0142o w\u00f3wczas za najgorsz\u0105 zdrad\u0119. Oczywi\u015bcie z czasem zwyci\u0119\u017cy\u0142o bardziej pragmatyczne podej\u015bcie. Gross zamieszka\u0142 w Stanach Zjednoczonych, zaj\u0105\u0142 tam powa\u017cne stanowisko. Sta\u0142 si\u0119 dla Michnika cenny. Taki przycz\u00f3\u0142ek za oceanem – opowiada chc\u0105cy zachowa\u0107 anonimowo\u015b\u0107 by\u0142y opozycjonista.<\/p>

Wed\u0142ug niego ostatecznie obaj panowie pogodzili si\u0119 dopiero wtedy, gdy Gross zacz\u0105\u0142 pisa\u0107 o stosunkach polsko-\u017cydowskich. – To by\u0142 prawdziwy prze\u0142om. Wcze\u015bniej o ile nie by\u0142 bojkotowany, to przynajmniej znajdowa\u0142 si\u0119 na uboczu – opowiada.<\/p>

 <\/p>

Wysoko ustawiona poprzeczka<\/h4>

Aby podj\u0105\u0107 pr\u00f3b\u0119 zrozumienia Grossa i odpowiedzi na pytanie, dlaczego powstali \u201eS\u0105siedzi\u201d i \u201eStrach\u201d, nale\u017cy si\u0119 cofn\u0105\u0107 do pocz\u0105tku. A nawet do czas\u00f3w, zanim jeszcze przysz\u0142y profesor presti\u017cowego Uniwersytetu w Princeton przyszed\u0142 na \u015bwiat. Grossowie byli znan\u0105, zasymilowan\u0105 od wielu pokole\u0144 i patriotyczn\u0105 galicyjsk\u0105 rodzin\u0105. Wielu jej przedstawicieli dzia\u0142a\u0142o w Polskiej Partii Socjalistycznej.<\/p>

Jego ojciec, Zygmunt, okupacj\u0119 sp\u0119dzi\u0142 w Warszawie. To w\u0142a\u015bnie tam pozna\u0142 swoj\u0105 przysz\u0142\u0105 \u017con\u0119, \u0142\u0105czniczk\u0119 Biura Informacji i Propagandy Armii Krajowej Hann\u0119 Szuma\u0144sk\u0105. Pochodzi\u0142a z polskiej szlacheckiej rodziny, by\u0142a c\u00f3rk\u0105 Wac\u0142awa Szuma\u0144skiego, znanego przedwojennego adwokata, kt\u00f3ry broni\u0142 oskar\u017conych podczas proces\u00f3w politycznych, mi\u0119dzy innymi w Brze\u015bciu.<\/p>

Szuma\u0144ska podczas okupacji prze\u017cy\u0142a szereg straszliwych tragedii – opisa\u0142a to w swoich \u201ePami\u0119tnikach czasu wojny\u201d zaprzyja\u017aniona z ni\u0105 Zofia Na\u0142kowska. Najpierw na Pawiaku w lutym 1943 roku zgin\u0105\u0142 jej pierwszy m\u0105\u017c Stanis\u0142aw Wertheim. W kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej rozstrzelano jej wi\u0119zionego w Auschwitz ojca. R\u00f3wnie\u017c rodzina Grossa zosta\u0142a przetrzebiona, gdy Niemcy w brutalny spos\u00f3b przypomnieli jej o dawno zapomnianym pochodzeniu.<\/p>

Historia tego zwi\u0105zku, polskiej szlachcianki i lewicowego intelektualisty o \u017cydowskich korzeniach, jak w soczewce skupia w sobie horror, a zarazem heroizm okupacji. – Mama Janka uratowa\u0142a jego ojca. To dlatego stawia on wszystkim Polakom tak wysoko poprzeczk\u0119. \u201eJe\u017celi by\u0142o to mo\u017cliwe w przypadku mojej rodziny, to znaczy, \u017ce mo\u017cliwe to by\u0142o r\u00f3wnie\u017c w kilku milionach innych. Z jakiej\u015b przyczyny tak si\u0119 jednak nie sta\u0142o\u201d – t\u0142umaczy prof. Jadwiga Staniszkis, w latach 60. zaprzyja\u017aniona z Grossem.<\/p>

Dopiero w tym kontek\u015bcie zrozumie\u0107 mo\u017cna ten, oderwany od okupacyjnej rzeczywisto\u015bci, naiwny, ale charakterystyczny dla jego stylu fragment zbioru esej\u00f3w \u201eUpiorna dekada\u201d: \u201e\u0179adna policja nie jest w stanie egzekwowa\u0107 nagminnie \u0142amanych przepis\u00f3w. Gdyby jeden Polak na pi\u0119ciu czy na dziesi\u0119ciu – nie za\u015b jeden na stu czy dwustu – pomaga\u0142 jakiemu\u015b \u017bydowi, gestapo by\u0142oby bezradne\u201d. Innymi s\u0142owy: gdyby Polacy bardziej si\u0119 postarali, cho\u0107by tak jak jego matka, nie zgin\u0105\u0142by \u017caden \u017byd.<\/p>

Autor \u201eStrachu\u201d urodzi\u0142 si\u0119 dwa lata po wojnie. Grossowie mieszkali w\u00f3wczas na ulicy Marsza\u0142kowskiej. On zosta\u0142 docentem na Polskiej Akademii Nauk i jako doskona\u0142y muzyk zapisa\u0142 si\u0119 do Zwi\u0105zku Kompozytor\u00f3w Polskich. Ona zaj\u0119\u0142a si\u0119 t\u0142umaczeniem literatury francuskiej. Beauvoir, Dumas ojciec, Hugo, Maurois, Stendhal, Zola. Zygmunt Gross, jako stary pepeesiak, nale\u017ca\u0142 do partii, ale nie odgrywa\u0142 w niej wi\u0119kszej roli.<\/p>

– To by\u0142a doskona\u0142a, aktywna towarzysko warszawska rodzina intelektualist\u00f3w. Z korzeniami osadzonymi w inteligencji przedwojennej. Dlatego Gross otrzyma\u0142 staranne polskie wychowanie. Czu\u0142 si\u0119 Polakiem, nie mia\u0142 \u017cadnej identyfikacji \u017cydowskiej – opowiada Barbara Toru\u0144czyk, kt\u00f3rej rodzice przyja\u017anili si\u0119 z Grossami. – Gdyby Grossowie \u017cyli sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej, Adam Mickiewicz opisa\u0142by ich chyba w \u201ePanu Tadeuszu\u201d – dodaje Irena Lasota.<\/p>

Podobnego zdania jest zaprzyja\u017aniony z Grossem Aleksander Smolar: – Pr\u00f3by t\u0142umaczenia tego, co robi Gross, wed\u0142ug schematu \u201enowojorski \u017byd-polako\u017cerca pluje na nasz kraj\u201d s\u0105 absurdalne. Janek tak naprawd\u0119 nie ma poj\u0119cia o \u017bydach. Po prostu si\u0119 na nich nie zna i ma\u0142o go obchodz\u0105. On pisze o Polakach, dla Polak\u00f3w i jako Polak. Jako polski intelektualista zatroskany o w\u0142asny nar\u00f3d. Cz\u0142owiek o wielkiej wra\u017cliwo\u015bci moralnej.<\/p>

\u00a0<\/h2>

Przemiana w Ameryce<\/h4>

Potwierdza to jeden z najwybitniejszych ameryka\u0144skich historyk\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 powojenn\u0105 Europ\u0105, a zarazem przyjaciel Grossa profesor Uniwersytetu w Nowym Jorku Tony Judt. – Jan jest oskar\u017cany w kraju o antypolskie fobie? Niech pan nie \u017cartuje. W Ameryce podobne stwierdzenie mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 tylko \u015bmiech. On ma tu opini\u0119 ambasadora polsko\u015bci, polskiej kultury i polskiej racji stanu. Poznali\u015bmy si\u0119 chyba w 1982. Janek mia\u0142 w\u00f3wczas zawsze wpi\u0119ty znaczek \u201eSolidarno\u015bci\u201d w klap\u0119. To on zainteresowa\u0142 mnie Mickiewiczem, Zagajewskim, polsk\u0105 literatur\u0105 i histori\u0105. Regularnie bywa\u0142em u niego w domu. To by\u0142 polski dom.<\/p>

Diametralnie inaczej o Grossie m\u00f3wi\u0105 przedstawiciele ameryka\u0144skiej Polonii. – Ten cz\u0142owiek to niewdzi\u0119cznik. Pami\u0119tam, jak Grossowie po 1968 roku przyjechali do Ameryki. Mieli problemy z wjazdem z powodu partyjnej przynale\u017cno\u015bci ojca. Wstawi\u0142 si\u0119 za nimi Stefan Korbo\u0144ski. Wyt\u0142umaczy\u0142 Amerykanom, \u017ce komunistyczny PPR si\u0142\u0105 wch\u0142on\u0105\u0142 \u201eprzyzwoity\u201d PPS i \u017ce ojciec Grossa pochodzi\u0142 w\u0142a\u015bnie z tego nurtu – opowiada chc\u0105cy zachowa\u0107 anonimowo\u015b\u0107 polski historyk pracuj\u0105cy w USA.<\/p>

M\u0142ody, wybitnie zdolny intelektualista \u201ez kraju\u201d, kt\u00f3ry szybko zrobi\u0142 doktorat z socjologii na Yale, zosta\u0142 bardzo ciep\u0142o i z du\u017cymi nadziejami przyj\u0119ty przez elity ameryka\u0144skich Polak\u00f3w. – Na pocz\u0105tku pisa\u0142 bardzo patriotyczne, antysowieckie ksi\u0105\u017cki. Polacy go bardzo szanowali – opowiada Frank Milewski, szef komitetu przeciwko znies\u0142awieniom Kongresu Polonii Ameryka\u0144skiej.<\/p>

Mi\u0119dzy innymi \u201ePolish Society under German Occupation\u201d (1979), kultowe r\u00f3wnie\u017c w drugim obiegu w kraju \u201eW czterdziestym nas matko na Sybir zes\u0142ali…\u201d (1983) czy wreszcie \u201eRevolution from Abroad\u201d (1988), b\u0142yskotliwe studium na temat sowietyzacji Kres\u00f3w w latach 1939 – 1941.Prof. Ewa Thompson z Uniwersytetu w Houston niegdy\u015b bardzo ceni\u0142a Grossa, teraz ostro go krytykuje. – Pami\u0119tam, jak ukaza\u0142a si\u0119 \u201eRevolution from Abroad\u201d, sz\u0142am wtedy do ksi\u0119garni i b\u0142ogos\u0142awi\u0142am Grossa za t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119. Ale wtedy sta\u0142o si\u0119 co\u015b nieoczekiwanego. \u0179adne ameryka\u0144skie czasopismo, na czele z bran\u017cowymi periodykami, nie napisa\u0142o na jej temat nawet jednego s\u0142owa. Nie ukaza\u0142a si\u0119 \u017cadna recenzja. Spyta\u0142am o to Grossa. Wzruszy\u0142 ramionami, ale musia\u0142o mu to da\u0107 sporo do my\u015blenia – opowiada prof. Thompson.<\/p>

Chc\u0105cy zachowa\u0107 anonimowo\u015b\u0107 historyk m\u00f3wi wprost: – Gross jest bardzo ambitny. Zorientowa\u0142 si\u0119, \u017ce pisz\u0105c ksi\u0105\u017cki o zbrodniach sowieckich na Polakach, nigdy w Stanach Zjednoczonych nie wyp\u0142ynie na szersze wody. Nie chcia\u0142 by\u0107 skazany na polonijn\u0105 nisz\u0119. Poczu\u0142, sk\u0105d wieje wiatr. Zrozumia\u0142, \u017ce nic tak nie pop\u0142aca, jak pisanie z \u017cydowskiej perspektywy antypolskich ksi\u0105\u017cek. Ten zwrot mu si\u0119 op\u0142aci\u0142. Dosta\u0142 profesur\u0119 w Princeton i zarobi\u0142 du\u017co pieni\u0119dzy.<\/p>

Przyjaci\u00f3\u0142 prof. Grossa podobne hipotezy oburzaj\u0105. – Gross i ch\u0119\u0107 zysku? To haniebne i nikczemne oskar\u017cenie. Doskonale go znam i wiem, \u017ce pieni\u0105dze s\u0105 ostatni\u0105 rzecz\u0105, o jakiej my\u015bli. Prosz\u0119 zreszt\u0105 spojrze\u0107 na jego tryb \u017cycia, na jego ubi\u00f3r – m\u00f3wi Aleksander Smolar. Niemniej jednak w Grossie musia\u0142a si\u0119 dokona\u0107 jaka\u015b przemiana. Co si\u0119 sta\u0142o, \u017ce cz\u0142owiek pisz\u0105cy antykomunistyczne, patriotyczne ksi\u0105\u017cki rozpocz\u0105\u0142 nagle krucjat\u0119 wymierzon\u0105 w \u201edemony polskiego antysemityzmu\u201d i \u201ekatoendecj\u0119\u201d?<\/p>

– By\u0107 mo\u017ce do pewnych rzeczy trzeba dojrze\u0107. Z drugiej strony ju\u017c w po\u0142owie lat 80. w wydawanym przeze mnie na emigracji \u201eAneksie\u201d opublikowa\u0142 bardzo wa\u017cny tekst na temat stosunk\u00f3w polsko-\u017cydowskich, w kt\u00f3rym postawi\u0142 mocne tezy – wspomina Smolar.<\/p>

Wielu krytyk\u00f3w Grossa pytanych o jego nag\u0142y zwrot wskazuje jednak na ameryka\u0144skie \u015brodowisko akademickie, w kt\u00f3rym obraca si\u0119 od kilku dziesi\u0119cioleci. – Gross, chc\u0105c nie chc\u0105c, przesi\u0105k\u0142 tutejsz\u0105 atmosfer\u0105 i zaabsorbowa\u0142 tutejsze pr\u0105dy intelektualne – t\u0142umaczy prof. Thompson. Ameryka\u0144scy historycy coraz cz\u0119\u015bciej czyni\u0105 z Holokaustu centralne wydarzenie II wojny \u015bwiatowej, dla kt\u00f3rego w\u0142a\u015bciwe dzia\u0142ania wojenne, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o cierpieniach innych narod\u00f3w, by\u0142y tylko t\u0142em.<\/p>

W takiej wersji historii zag\u0142ada \u017byd\u00f3w staje si\u0119 jedyn\u0105 zbrodni\u0105, do jakiej dosz\u0142o podczas wojny. Wszelkie inne ofiary schodz\u0105 na plan dalszy, relacje ocala\u0142ych s\u0105 niepodwa\u017calne, a coraz wi\u0119cej winy przerzucanych jest na \u201enazistowskich kolaborant\u00f3w\u201d. Tak mniej wi\u0119cej wygl\u0105da lista zarzut\u00f3w, jakie najcz\u0119\u015bciej wysuwane s\u0105 przeciwko ksi\u0105\u017ckom Grossa.<\/p>

\u00a0<\/h3>

Trauma roku 1968<\/h4>

W rozmowach na temat motyw\u00f3w, jakimi kieruje si\u0119 Gross, ca\u0142y czas jak bumerang powraca jednak, by\u0107 mo\u017ce najwa\u017cniejsza w jego \u017cyciu, data: marzec 1968. Czyli czas, gdy – jak okre\u015blono to w ubeckich papierach – \u201ebra\u0142 aktywny udzia\u0142 w przygotowaniu i inspirowaniu zaj\u015b\u0107 na terenie Uniwersytetu Warszawskiego\u201d, a nast\u0119pnie przez pi\u0119\u0107 miesi\u0119cy siedzia\u0142 w wi\u0119zieniu.<\/p>

– Gross nale\u017ca\u0142 do \u015bcis\u0142ego kr\u0119gu, grupy dwudziestu, dwudziestu pi\u0119ciu os\u00f3b stanowi\u0105cych trzon \u015brodowiska komandos\u00f3w, przyw\u00f3dc\u00f3w marcowej opozycji studenckiej – opowiada inny \u00f3wczesny opozycjonista J\u00f3zef Dajczgewand. Z cz\u0119\u015bci\u0105 z nich pozna\u0142 si\u0119 jeszcze w szkole \u015bredniej – liceum im. gen. Karola \u015awierczewskiego – z cz\u0119\u015bci\u0105 w harcerstwie. Niezwykle inteligentny i b\u0142yskotliwy m\u0142ody cz\u0142owiek szybko zyska\u0142 sobie szacunek koleg\u00f3w. Na pocz\u0105tku lat 60. wsp\u00f3\u0142zak\u0142ada\u0142 (m.in. z o rok starszym Michnikiem) Klub Poszukiwaczy Sprzeczno\u015bci.<\/p>

SB zainteresowa\u0142o si\u0119 nim po raz pierwszy w 1966 roku, gdy w imieniu student\u00f3w UW wyg\u0142osi\u0142 odwa\u017cne przem\u00f3wienie na zebraniu na Politechnice Warszawskiej. Udzielono mu w\u00f3wczas ostrze\u017cenia, \u017ce je\u017celi nadal b\u0119dzie \u201ewywo\u0142ywa\u0107 zam\u0119t i gloryfikowa\u0107 tendencje, kt\u00f3re zosta\u0142y pot\u0119pione przez Parti\u0119\u201d, mo\u017ce si\u0119 spodziewa\u0107 \u201ekonsekwencji administracyjnych i prawnych\u201d. Gross obieca\u0142 w\u00f3wczas, \u017ce spraw\u0119 przemy\u015bli.<\/p>

I podj\u0105\u0142 dobr\u0105 decyzj\u0119, bo gdy dwa lata p\u00f3\u017aniej na Uniwersytecie rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 opozycyjne wrzenie, odwa\u017cnie rzuci\u0142 si\u0119 w wir wydarze\u0144. 10 marca pojecha\u0142 do Krakowa, gdzie mia\u0142 za zadanie sk\u0142oni\u0107 tamtejszych student\u00f3w i wyk\u0142adowc\u00f3w do zamanifestowania solidarno\u015bci z bitymi studentami Warszawy. To w\u0142a\u015bnie ten wyjazd pos\u0142u\u017cy\u0142 bezpiece jako bezpo\u015bredni pretekst do jego aresztowania.<\/p>

W areszcie \u015bledczym sp\u0119dzi\u0142 pi\u0119\u0107 miesi\u0119cy, a po wyj\u015bciu na wolno\u015b\u0107 razem z rodzicami z\u0142o\u017cy\u0142 podanie o wyjazd do Izraela. Zosta\u0142o b\u0142yskawicznie rozpatrzone i Grossowie na zawsze opu\u015bcili Polsk\u0119. Rozp\u0119tana przez komunist\u00f3w kampania antysemicka, kt\u00f3rej pad\u0142 ofiar\u0105, a szczeg\u00f3lnie bezpo\u015brednie kontakty z przes\u0142uchuj\u0105cym go esbekiem musia\u0142y by\u0107 wielkim szokiem dla 21-letniego polskiego studenta z dobrego domu.<\/p>

– Oni bardzo cz\u0119sto u\u017cywali wobec nas antysemickiej retoryki. Pami\u0119tam, jak przes\u0142uchuj\u0105cy mnie esbek powiedzia\u0142: \u201eNie rozumiesz? Mo\u017ce gdybym m\u00f3wi\u0142 po \u017cydowsku, toby\u015b zrozumia\u0142a?\u201d – opowiada Barbara Toru\u0144czyk. Warto postawi\u0107 pytanie, czy konfrontacja z prymitywnym, odwo\u0142uj\u0105cym si\u0119 do antysemickich resentyment\u00f3w esbekiem nie odbija si\u0119 przypadkiem do dzi\u015b echem w jego ksi\u0105\u017ckach?<\/p>

M\u00f3wi J\u00f3zef Dajczgewand: – Ci ludzie byli profesjonalistami, byli dobrzy w swoim fachu. W brutalny spos\u00f3b z\u0142amali tego ch\u0142opaka. My\u015bl\u0119, \u017ce do dzisiaj tamte wi\u0119zienne prze\u017cycia s\u0105 dla niego wielk\u0105 traum\u0105. \u0179e jego ksi\u0105\u017cki s\u0105 odpowiedzi\u0105 na to, co si\u0119 w\u00f3wczas dzia\u0142o w gmachu aresztu. To wida\u0107 w stylu, jakim pisze. Jego j\u0119zyk jest j\u0119zykiem emocji. Gross jest stron\u0105 pewnego sporu, niejako uczestnikiem opisywanych wydarze\u0144. Marzec by\u0142 dla niego w pewnym sensie przed\u0142u\u017ceniem wojny. W takiej sytuacji nie ma miejsca na bezstronno\u015b\u0107.<\/p>

\u00a0<\/h3>

Warszawa 1990: pogrom wisi w powietrzu<\/h4>

Niewykluczone, \u017ce jeszcze bardziej od \u015bledztwa i wi\u0119zienia traumatyczny dla Grossa by\u0142 sam wyjazd z Polski. – To by\u0142 wielki dramat \u017cyciowy Janka. Przez pierwsze kilka lat w Stanach, a by\u0142 przecie\u017c bardzo m\u0142odym cz\u0142owiekiem, zupe\u0142nie posiwia\u0142. Mia\u0142 poczucie, \u017ce zostawi\u0142 koleg\u00f3w w trudnej sytuacji. Bo wyl\u0105dowa\u0142 za oceanem, gdzie m\u00f3g\u0142 si\u0119 dalej uczy\u0107, rozwija\u0107, a oni zostali w tej straszliwej, szarej, komunistycznej Polsce. My\u015bl\u0119, \u017ce jego ostatnie ksi\u0105\u017cki s\u0105 w du\u017cej mierze wynikiem poczucia winy wobec Michnika – podkre\u015bla prof. Jadwiga Staniszkis.<\/p>

Gross bowiem, cho\u0107 mieszka\u0142 w Stanach Zjednoczonych, \u017cywo interesowa\u0142 si\u0119 krajem. Anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w pomoc ofiarom wydarze\u0144 1976 roku, a p\u00f3\u017aniej stanu wojennego. Stara\u0142 si\u0119 publikowa\u0107 w drugim obiegu. Podj\u0105\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z KOR, odbudowuj\u0105c – zerwan\u0105 na pami\u0119tnych urodzinach w 1967 roku – przyja\u017a\u0144 z Adamem Michnikiem i innymi starymi znajomymi. Po 1989 swoj\u0105 wiedz\u0119 na temat wydarze\u0144 z kraju czerpa\u0142 za\u015b z czytanej codziennie \u201eGazety Wyborczej\u201d oraz rozm\u00f3w z podobnie my\u015bl\u0105cymi przyjaci\u00f3\u0142mi.<\/p>

Prof. Jadwiga Staniszkis: – W ten spos\u00f3b Janek otrzymywa\u0142 zdeformowany, przejaskrawiony obraz polskiej rzeczywisto\u015bci. Kraju, w kt\u00f3rym si\u0142y post\u0119pu, reprezentowane przez jego znajomych, zmagaj\u0105 si\u0119 z tradycyjnymi polskimi demonami antysemityzmu i endecji. Uwierzy\u0142, \u017ce ka\u017cdy, kto w Polsce krytykuje Michnika, robi to, bo jest on \u017bydem. A poniewa\u017c czu\u0142 si\u0119 winny, \u017ce opu\u015bci\u0142 go w 1968, postanowi\u0142 w\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do walki z \u201eciemnymi instynktami drzemi\u0105cymi w polskim narodzie\u201d, pisz\u0105c \u201eS\u0105siad\u00f3w\u201d i \u201eStrach\u201d. Tak wi\u0119c realny problem nierozliczenia si\u0119 Polak\u00f3w z trudn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 powi\u0105za\u0142 z dzisiejsz\u0105 walk\u0105 polityczn\u0105.<\/p>

Gross podj\u0105\u0142 zreszt\u0105 pr\u00f3b\u0119 powrotu do Polski. Zaraz po upadku komunizmu wraz z \u017con\u0105 i dziecmi zamieszka\u0142 w Warszawie. Nastr\u00f3j, jaki w\u00f3wczas panowa\u0142 w \u015brodowisku, w kt\u00f3rym si\u0119 znalaz\u0142, wspomina zaprzyja\u017aniona z Iren\u0105 Grudzi\u0144sk\u0105, \u017con\u0105 Grossa, Barbara Toru\u0144czyk: – Byli\u015bmy przera\u017ceni tym, co si\u0119 dzieje. Na murach swastyki i powieszone gwiazdy Dawida, straszliwe artyku\u0142y w rozmaitych dziwnych periodykach. Ludzie potrafili na ulicy cz\u0142owieka wyzwa\u0107 od \u201e\u017bydka\u201d. Co\u015b, czego za komuny nie by\u0142o. To wszystko, gdy nie by\u0142o ju\u017c nad nami komunistycznej w\u0142adzy, wysz\u0142o na wierzch. Atmosfera by\u0142a wyj\u0105tkowo ohydna, gdzie\u015b znikn\u0119\u0142a ca\u0142a magia polskich robotnik\u00f3w, kt\u00f3ra tak nas urzek\u0142a w latach 80.<\/p>

Wystarczy przejrze\u0107 roczniki \u201eGazety Wyborczej\u201d z pierwszych lat po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci, \u017ceby si\u0119 zorientowa\u0107, jak \u00f3wczesn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 widzia\u0142o \u015brodowisko, w kt\u00f3rym obraca\u0142 si\u0119 Gross. Wydawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o, \u017ce niebawem maj\u0105 wybuchn\u0105\u0107 pogromy, a Polska zaraz stoczy si\u0119 w otch\u0142a\u0144 skrajnie nacjonalistycznej dyktatury.<\/p>

– Wtedy Gross oko w oko zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z t\u0142uszcz\u0105. Wychodz\u0105c z domu na ulic\u0119, m\u00f3g\u0142 si\u0119 czu\u0107 jak podczas \u0142apanki – opowiada Barbara Toru\u0144czyk. Przera\u017cony po roku wr\u00f3ci\u0142 do Stan\u00f3w Zjednoczonych, po kilku latach wyda\u0142 \u201eUpiorn\u0105 dekad\u0119\u201d, pierwsz\u0105 z serii kontrowersyjnych ksi\u0105\u017cek o polskim antysemityzmie.<\/p>

Piotr Zychowicz <\/em><\/strong><\/p>

\u0179r\u00f3d\u0142o : Rzeczpospolita<\/a> | Piotr Zychowicz 26-01-2008, ostatnia aktualizacja 26-01-2008 01:31<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Jan Tomasz Gross nie jest wcale \u201enowojorskim \u017bydem-polako\u017cerc\u0105\u201d. Nie jest jednak r\u00f3wnie\u017c bezstronnym historykiem, kt\u00f3ry urz\u0105dza \u201enarodowe rekolekcje\u201d. To publicysta, kt\u00f3ry ksi\u0105\u017ckami sp\u0142aca d\u0142ug zaci\u0105gni\u0119ty 40 lat temu u Adama Michnika.14 pa\u017adziernika 1967 roku, mieszkanie w al. Przyjaci\u00f3\u0142 w Warszawie. Dym papierosowy i nami\u0119tna dyskusja. Oko\u0142o pi\u0119tnastu m\u0142odych ludzi zebranych na przyj\u0119ciu urodzinowym rozmawia na […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[65,53,365],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1928"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1928"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1928\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1928"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1928"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1928"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}