{"id":1916,"date":"2008-04-04T17:30:13","date_gmt":"2008-04-04T17:30:13","guid":{"rendered":""},"modified":"2010-06-24T11:30:39","modified_gmt":"2010-06-24T16:30:39","slug":"franciszek-elias-de-tejada-y-spinola-hidalgo-filozof-karlista-jacek-bartyzel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=1916","title":{"rendered":"Franciszek El\u00c3\u00adas de Tejada y Sp\u00c3\u00adnola – hidalgo, filozof, karlista – Jacek Bartyzel<\/em>"},"content":{"rendered":"

Niedawno (18 lutego) min\u0119\u0142a 30. rocznica \u015bmierci – w trakcie wyk\u0142adu, na katedrze uniwersyteckiej – profesora El\u00c3\u00adasa de Tejady. By\u0142 on bez w\u0105tpienia najwybitniejszym hiszpa\u0144skim filozofem prawa i polityki w XX wieku i jednym z najwi\u0119kszych kontynuator\u00f3w klasycznej tradycji prawa naturalnego w ca\u0142ej Europie.<\/strong><\/p>\r\n\r\n

W Polsce jednak (jak prawie ca\u0142a kultura epoki Franco) jest on niemal zupe\u0142nie nieznany. S\u0142uszne tedy b\u0119dzie skromne cho\u0107by wprowadzenie polskiego czytelnika w jego \u017cycie i dorobek – bez szalonej w tym wypadku ambicji ich zg\u0142\u0119bienia.<\/div>\r\n\r\n

Don Francisco El\u00c3\u00adas de Tejada y Sp\u00c3\u00adnola urodzi\u0142 si\u0119 6 kwietnia 1917 roku w Madrycie, lecz \u201eprzypadkiem\u201d, bo pochodzi\u0142 z Estremadury, kt\u00f3r\u0105 uwa\u017ca\u0142 za swoj\u0105 ojczyzn\u0119 narodow\u0105 (przypomnijmy, \u017ce to tak\u017ce kraj rodzinny Jana Donoso Cort\u00c3\u00a9sa). Dalekim przodkiem jego ojca – J\u00f3zefa Marii El\u00c3\u00adasa de Tejada y de la Cueva by\u0142 XVI-wieczny rycerz (hidalgo) Sanczo de Tejada, kt\u00f3rego syn Eliasz wyr\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 w s\u0142ynnym (zwyci\u0119skim) obl\u0119\u017ceniu Bredy; dumni z niego potomkowie w\u0142\u0105czyli jego imi\u0119 do rodowego nazwiska. Matka – Encarnaci\u00f3n Sp\u00c3\u00adnola G\u00f3mez pochodzi\u0142a z ziemia\u0144skiej rodziny w Granja de Torrehermosa, gdzie Francisco sp\u0119dzi\u0142 dzieci\u0144stwo w dworze-pa\u0142acu jej przodk\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n

Po uko\u0144czeniu w Madrycie studi\u00f3w filozoficznych, literackich i prawniczych, uzupe\u0142nionych w Oksfordzie i Berlinie, El\u00c3\u00adas de Tejada zrobi\u0142 b\u0142yskawiczn\u0105 karier\u0119 akademick\u0105. W 1941 roku, w wieku zaledwie 24 lat (!) otrzyma\u0142 katedr\u0119 filozofii prawa na Uniwersytecie w Murcji, rok p\u00f3\u017aniej w Salamance, gdzie wyk\u0142ada\u0142 do 1951 roku. Nast\u0119pne 26 lat zajmowa\u0142 katedr\u0119 w Sewilli, a w 1977 roku zaoferowano mu katedr\u0119 na centralnym Uniwersytecie Complutense w Madrycie, gdzie (jak ju\u017c wspomniano) zmar\u0142 nie doczekawszy ko\u0144ca roku akademickiego.<\/p>\r\n\r\n

W 1962 roku o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Gabriel\u0105 P\u00c3\u00a8rcopo, z neapolita\u0144skiej rodziny o wielkich tradycjach humanistycznych. Hiszpanka ca\u0142ym sercem i znakomicie przygotowana intelektualnie, sta\u0142a si\u0119 wsp\u00f3\u0142autork\u0105 jego dzie\u0142a z zakresu historii katalo\u0144skiej my\u015bli politycznej, a po \u015bmierci m\u0119\u017ca utworzy\u0142a Fundaci\u00f3n Francisco El\u00c3\u00adas de Tejada.<\/p>\r\n\r\n

\u201ePaco El\u00c3\u00adas\u201d (Franek El\u00c3\u00adas) – dla przyjaci\u00f3\u0142 – by\u0142 \u015bredniego wzrostu, mia\u0142 szerokie i kwadratowe czo\u0142o, b\u0142yszcz\u0105ce za okularami \u017arenice, ekspresyjn\u0105 gestykulacj\u0119. Ze wspomnie\u0144 o nim wy\u0142ania si\u0119 obraz kordialnego, beztroskiego i gadatliwego ekstrawertyka, porywczego i radykalnego w przekonaniach, hojnego dla przyjaci\u00f3\u0142 i nieub\u0142aganego dla wrog\u00f3w. Jego wojowniczo\u015b\u0107, jak przysta\u0142o na \u201e\u015bredniowiecznego\u201d hidalga, by\u0142a jednak rycerska i wielkoduszna dla przeciwnik\u00f3w. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce ten ultrareakcjonista by\u0142 promotorem tezy doktorskiej socjalisty Henryka Tierno Galv\u00e1na – p\u00f3\u017aniejszego pierwszego burmistrza Madrytu ery pofrankistowskiej.<\/p>\r\n\r\n

G\u0142\u0119boko religijny, w duchu katolicyzmu \u201etrydenckiego\u201d, kontrreformacyjnego, przez ostatnie lata \u017cycia musia\u0142 toczy\u0107 walk\u0119 z modernistycznym \u201eposoborowiem\u201d. W kwestiach dogmatycznych nieugi\u0119ty, tolerancyjny praktycznie, co wynika\u0142o z jego g\u0142\u0119bokiego humanizmu; skazywa\u0142 b\u0142\u0105d rozumu, a nie s\u0142abo\u015b\u0107 woli. Kiedy w Ziemi \u015awi\u0119tej zap\u0142aka\u0142 na Golgocie, pewien mnich z Ko\u015bcio\u0142a Greckiego zapyta\u0142 go: \u201ePan jest Hiszpanem, nieprawda\u017c?\u201d – i nie czekaj\u0105c na odpowied\u017a doda\u0142: \u201eTylko Hiszpanie p\u0142acz\u0105 przed krzy\u017cem Chrystusa\u201d.<\/p>\r\n\r\n

W \u017cyciu prywatnym El\u00c3\u00adas de Tejada by\u0142 nieomal abnegatem. Ubiera\u0142 si\u0119 niedbale, wr\u0119cz chlubi\u0105c si\u0119 \u201ecyga\u0144skim\u201d wygl\u0105dem. Jedynymi jego koniecznymi potrzebami by\u0142y ksi\u0105\u017cki i podr\u00f3\u017ce. W ka\u017cdym kraju, kt\u00f3ry odwiedza\u0142, kupowa\u0142 ma\u0142\u0105 figurk\u0119 ubran\u0105 w str\u00f3j typowy dla danego narodu. Sp\u0119dzi\u0142 sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy w afryka\u0144skim interiorze, poznaj\u0105c instytucje i obyczaje Czarnych, czego owocem by\u0142a ksi\u0105\u017cka Sociolog\u00c3\u00ada de Africa negra (1956).\u00a0 Jego prywatna biblioteka liczy\u0142a 50 000 wolumin\u00f3w (w tym najwi\u0119kszy w Hiszpanii zbi\u00f3r z filozofii prawa), kt\u00f3re wdowa po jego \u015bmierci ofiarowa\u0142a Kr\u00f3lewskiej Akademii Nauk Moralnych i Politycznych, kt\u00f3rej by\u0142 cz\u0142onkiem.<\/p>\r\n\r\n

By\u0142 poliglot\u0105 znaj\u0105cym perfekt 12 j\u0119zyk\u00f3w (wszystkie roma\u0144skie, klasyczne, angielski i niemiecki) oraz w r\u00f3\u017cnym stopniu dalszych 26: czyta\u0142 mi\u0119dzy innymi po polsku (zna\u0142 i ceni\u0142 polskich my\u015blicieli renesansowych, gorsze zdanie mia\u0142 o naszym romantyzmie) i po japo\u0144sku, mia\u0142 podstawy sanskrytu i chi\u0144skiego, nauczy\u0142 si\u0119 te\u017c bantu. O jego zasadzie czytania wy\u0142\u0105cznie w j\u0119zykach orygina\u0142u wiele m\u00f3wi anegdota o tym, jak postanowiwszy zg\u0142\u0119bi\u0107 my\u015bl rosyjsk\u0105 u\u015bwiadomi\u0142 sobie, \u017ce nie ma poj\u0119cia o tym j\u0119zyku. Decyzja by\u0142a natychmiastowa: zakupi\u0142 podr\u0119czniki rosyjskiej gramatyki i s\u0142owniki, spakowa\u0142 walizk\u0119 i na trzy miesi\u0105ce zamkn\u0105\u0142 si\u0119 w hotelu w Sewilli. Kiedy wr\u00f3ci\u0142 do domu, m\u00f3g\u0142 ju\u017c czyta\u0107 po rosyjsku swobodnie. Jak wspomina jeden z jego uczni\u00f3w (Tomasz Barreiro): \u201eTo nie by\u0142 \u00abspecjalista\u00bb. To by\u0142o genialne monstrum\u201d.<\/p>\r\n\r\n

Sporz\u0105dzona jeszcze w latach 80. ubieg\u0142ego stulecia bibliografia dzie\u0142 El\u00c3\u00adasa de Tejady liczy 278 tytu\u0142\u00f3w ksi\u0105\u017cek i wi\u0119kszych rozpraw oraz 374 drobniejsze teksty. W okazanym mi spisie jego prac w madryckiej fundacji jego imienia (przy ulicy Jos\u00c3\u00a9 Abascal 38) widnieje ponad 900 tytu\u0142\u00f3w, jako \u017ce zawiera ona przedruki, t\u0142umaczenia (na portugalski, w\u0142oski i francuski), ale i wci\u0105\u017c dochodz\u0105ce inedita.<\/p>\r\n\r\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego prac zawiera si\u0119 w trzech g\u0142\u00f3wnych dzia\u0142ach dyscyplinarnych: filozofii prawa, historii my\u015bli politycznej oraz filozofii politycznej.<\/p>\r\n\r\n

W filozofii prawa El\u00c3\u00adas de Tejada by\u0142 iusnaturalist\u0105 ze szko\u0142y Akwinaty i scholastyk\u00f3w hiszpa\u0144skich, definiuj\u0105c prawo naturalne jako rezultat \u201epo\u0142\u0105czenia boskiej w\u0142adzy Stw\u00f3rcy z wolno\u015bci\u0105 stworze\u0144 rozumnych w dramatycznym napi\u0119ciu nadprzyrodzonego przeznaczenia\u201d. Do jego g\u0142\u00f3wnych prac w tym zakresie nale\u017c\u0105: Introducci\u00f3n al estudio de la ontolog\u00c3\u00ada jur\u00c3\u00addica (1942), Historia de la filosof\u00c3\u00ada del derecho y del Estado (I-II, 1946), a zw\u0142aszcza Tratado de filosof\u00c3\u00ada del derecho (I-II, 1974-77). Rozrzut geograficzno-kulturowy jego prac z tej dziedziny by\u0142 nieprawdopodobny, pisa\u0142 albowiem o filozofii prawa nie tylko w Niemczech czy Anglii, ale i w Rumunii, Finlandii, Norwegii i Islandii, o poj\u0119ciu sprawiedliwo\u015bci we wsp\u00f3\u0142czesnym marksizmie sowieckim, o my\u015bli prawnej w Tajlandii i w Japonii po rewolucji meiji, a nawet o poj\u0119ciu prawa (\u201eadat\u201d) u lud\u00f3w Borneo.<\/p>\r\n\r\n

Podobne bogactwo tematyczne dostrzec mo\u017cna w pracach El\u00c3\u00adasa de Tejady z zakresu historii my\u015bli politycznej. Pisa\u0142 o angielskich doktrynach politycznych p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza (Las doctrinas pol\u00c3\u00adticas de la Baja Edad Media inglesa, 1946), o filozofach arabskich i sefardyjskich (Bahya Ben Yosef Ibn Paq\u00c3\u00bbda, Samuel Usque), o filozofii niemieckiej (Kant, Schelling, Hegel, Marks), o ideach de Maistre\u2019a i Evoli, o my\u015bli nowogreckiej, skandynawskiej, rumu\u0144skiej, rosyjskiej i r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w Azji. Przede wszystkim jednak zajmowa\u0142 si\u0119 oczywi\u015bcie my\u015bl\u0105 rodzim\u0105, ale – nie do\u015b\u0107 tego podkre\u015bla\u0107 – poj\u0119cie \u201ehiszpanizmu\u201d (hispanidad) ma dla niego sens bardzo szeroki. Odnosi si\u0119 do niego wszystko to, co kiedykolwiek pozostawa\u0142o w zwi\u0105zku z imperialn\u0105 Monarqu\u00c3\u00ada Hisp\u00e1nica – tak w Starym, jak w Nowym \u015awiecie, obejmuj\u0105c nie tylko espa\u00c3\u00b1olidad, ale i lusitanidad, czyli \u201eluzotropikaln\u0105\u201d kultur\u0119 portugalsk\u0105. El\u00c3\u00adas de Tejada przywr\u00f3ci\u0142 te\u017c i konsekwentnie stosowa\u0142 tradycyjne poj\u0119cie \u201eHiszpanii\u201d w liczbie mnogiej (\u201eLas Espa\u00c3\u00b1as\u201d a nie \u201eLa Espa\u00c3\u00b1a\u201d), czyli wszystkich historycznych Koron i prowincji, tak na P\u00f3\u0142wyspie Iberyjskim wraz z pobliskimi wyspami, jak na P\u00f3\u0142wyspie Apeni\u0144skim i innych ziem na kontynencie,\u00a0 b\u0119d\u0105cych pod ber\u0142em Habsburg\u00f3w oraz wszystkich wicekr\u00f3lestw Hispanoameryki. Syntez\u0105 tego uj\u0119cia by\u0142o dzie\u0142o Las Espa\u00c3\u00b1as. Formaci\u00f3n hist\u00f3rica, tradiciones regionales (1948). My\u015bl kastylijsk\u0105 – od pocz\u0105tk\u00f3w do epoki Kr\u00f3l\u00f3w Katolickich: Izabeli i Ferdynanda – przedstawi\u0142 w wydanej po\u015bmiertnie Historia de la literatura pol\u00c3\u00adtica en las Espa\u00c3\u00b1as (I-III, 1991). Z zakrojonej a\u017c na 11 (!) tom\u00f3w historii my\u015bli katalo\u0144skiej: Historia del pensamiento pol\u00c3\u00adtico catal\u00e1n (1963-65) zdo\u0142a\u0142 wyda\u0107 trzy, obejmuj\u0105ce r\u00f3wnie\u017c Majork\u0119 i Minork\u0119 oraz Walencj\u0119, dochodz\u0105c do 1479 roku. Z pozosta\u0142ych \u201eHiszpanii\u201d iberyjskich opracowa\u0142 dzieje tradycji baskijskiej (El Se\u00c3\u00b1or\u00c3\u00ado de Vizcaya hasta 1812, 1963), galicyjskiej (La tradici\u00f3n gallega, 1944; El reino de Galicia hasta 1700, 1966) i portugalskiej (Las doctrinas pol\u00c3\u00adticas en Portugal (Edad Media), 1943; La Tradici\u00f3n portuguesa. Los or\u00c3\u00adgenes (1140-1521), 1999).<\/p>\r\n\r\n

Nie mniejsze znaczenie maj\u0105 dzie\u0142a dotycz\u0105ce \u201eHiszpanii\u201d nie-iberyjskich, zwi\u0105zanych z panowaniem Habsburg\u00f3w lub Burbon\u00f3w, jak Franche-Comt\u00c3\u00a9 (El Franco-Contado hisp\u00e1nico, 1975), Sardynia (El pensamiento pol\u00c3\u00adtico del reino hisp\u00e1nico de Cerde\u00c3\u00b1a, 1954; Cerde\u00c3\u00b1a hisp\u00e1nica, 1960), a przede wszystkim Neapol i Sycylia, kt\u00f3rych dziejom od XV do XVIII wieku El\u00c3\u00adas de Tejada po\u015bwi\u0119ci\u0142 monumentalne dzie\u0142o, licz\u0105ce 1300 stron: N\u00e1poles hisp\u00e1nico (I-V, 1958-64).<\/p>\r\n\r\n

W filozofii politycznej El\u00c3\u00adas de Tejada da\u0142 mistrzowsk\u0105 syntez\u0119 doktrynaln\u0105 hiszpa\u0144skiego tradycjonalizmu, ufundowan\u0105 na trzech niewzruszonych filarach: porz\u0105dku duchowego jedno\u015bci katolickiej (unidad cat\u00f3lica), porz\u0105dku politycznego monarchii tradycyjnej i porz\u0105dku spo\u0142ecznego \u201eforalizmu\u201d historycznego. Pierwszy z tych porz\u0105dk\u00f3w oznacza nierozerwaln\u0105 wi\u0119\u017a Hiszpanii z rzymskim katolicyzmem, kt\u00f3rych stosunek ma si\u0119 jak z\u0142o\u017cenie istoty (katolicyzmu) z istnieniem (narodami Hiszpanii), skutkuj\u0105ce absolutn\u0105 wy\u0142\u0105czno\u015bci\u0105 katolickiej \u201eortodoksji publicznej\u201d. Oznacza to r\u00f3wnie\u017c radykalne przeciwstawienie i separacj\u0119 od rewolucyjnej, liberalnej, egalitarnej i ostatecznie totalitarnej cywilizacji europejskiej, ignoruj\u0105cej Boga i oga\u0142acaj\u0105cej cz\u0142owieka z transcendencji – teocentrycznej cywilizacji hiszpa\u0144skiej, stanowi\u0105cej ostatni bastion (kwitn\u0105cej w \u015bredniowieczu i w \u201eZ\u0142otym Wieku\u201d Habsburg\u00f3w) Cristiandad i zobowi\u0105zanej do stania si\u0119 imperium misyjnym. Ten nakaz wyja\u015bnia sens poj\u0119cia \u201emonarchia tradycyjna\u201d, czyli: katolicka, apostolska, federatywna, reprezentatywna (w sensie reprezentacji organicznej a nie indywidualistycznej) i legitymistyczna – lecz nie tylko w sensie \u201eprawowito\u015bci pochodzenia\u201d (legitimidad de origen), ale r\u00f3wnie\u017c \u201eprawowito\u015bci wykonywania\u201d (legitimidad de ejercicio). Wyklucza to zar\u00f3wno monarchi\u0119 absolutystyczn\u0105, kt\u00f3ra w\u0142adc\u0119 doczesnego czyni bezbo\u017cnie \u201esuwerenem\u201d, podczas gdy winien on by\u0107 tylko ziemskim Wikariuszem prawdziwego, Boskiego Suwerena, jak zlaicyzowan\u0105 monarchi\u0119 liberaln\u0105 (w tym sensie \u201ekonstytucyjn\u0105\u201d i parlamentarn\u0105), kt\u00f3ra na odmian\u0119 pozbawia kr\u00f3la realnej w\u0142adzy, a wi\u0119c i mo\u017cliwo\u015bci wykonywania celu rz\u0105dzenia. Tradycjonalizm by\u0142by jednak kaleki, gdyby nie oznacza\u0142 przywr\u00f3cenia historycznego foralizmu, kt\u00f3rym przez wieki \u017cy\u0142y narody hiszpa\u0144skie, ciesz\u0105c si\u0119 rozmaitymi fueros (przywilejami) i liberdades (wolno\u015bciami), nale\u017cnymi wsp\u00f3lnotom rodzinnym, lokalnym, municypalnym i prowincjonalnym. To te cia\u0142a spo\u0142eczne, z\u0142\u0105czone we wsp\u00f3lnocie katolickiej wiary (la fe) i wierno\u015bci (la fidelidad) katolickiemu kr\u00f3lowi, tworz\u0105 \u201emistyczne cia\u0142o polityczne\u201d monarchii chrze\u015bcija\u0144skiej w oparciu o zasad\u0119 pomocniczo\u015bci. Jedynie reprezentacja tych spo\u0142eczno\u015bci wyra\u017ca – w przeciwie\u0144stwie do opartej o b\u0142\u0119dn\u0105 antropologi\u0119 reprezentacji (egalitarnych) jednostek – spo\u0142eczn\u0105 koncepcj\u0119 cz\u0142owieka jako osoby konkretnej, b\u0119d\u0105cej obrazem Boga, \u017cyj\u0105cej w zgodzie ze swoj\u0105 natur\u0105, w historii i w spo\u0142ecze\u0144stwie, we wsp\u00f3lnotach, w kt\u00f3rych z urodzenia musi zaj\u0105\u0107 swoje miejsce i gra\u0107 przypisan\u0105 jej rol\u0119.<\/p>\r\n\r\n

Politycznym opus magnum El\u00c3\u00adasa de Tejady jest La monarqu\u00c3\u00ada tradicional (1954), kt\u00f3rej wa\u017cnym uzupe\u0142nieniem by\u0142 odczyt w niemieckiej Akademii Zachodniej Sacrum Imperium und \u00fcberstaatliche Ordnung (1952) oraz napisana wsp\u00f3lnie z Rafaelem Gambr\u0105 i Francisco Puy praca \u00bfQu\u00c3\u00a9 es el carlismo? (1971). Cenne s\u0105 tak\u017ce refutacje rasizmu (El racismo: breve historia de sus doctrinas, 1944) i protestantyzmu (Consecuencias del protestantismo, 1949). Trudno by\u0142oby tu wyliczy\u0107 wszystkie studia po\u015bwi\u0119cone mistrzom tradycjonalizmu, jak J. Balmes, J. Donoso Cort\u00c3\u00a9s, M. Men\u00c3\u00a9ndez y Pelayo, \u00c3\u0081. Ganivet, A. Sardinha, R. de Far\u00c3\u00adas Brito, A. Veiga dos Santos, J.P. Galv\u00c3\u00a3o de Sousa, V. Marrero, a przede wszystkim karlistom, jak A. Aparisi y Guijarro, bp J. Torras i Bages czy J. V\u00e1zquez de Mella.<\/p>\r\n\r\n

Z karlizmem – czyli tym najtwardszym j\u0105drem ultrakatolickiego tradycjonalizmu, \u201ewsp\u00f3\u0142istotnym\u201d z legitymistyczn\u0105 wierno\u015bci\u0105 dynastyczn\u0105 nast\u0119pcom Don Carlosa – El\u00c3\u00adas de Tejada zwi\u0105zany by\u0142 od 1939 roku, jako s\u0142uchacz za\u0142o\u017conej po wyzwoleniu Madrytu Akademii Melli. By\u0107 mo\u017ce czytelnikowi polskiemu trudno to zrozumie\u0107, ale opowiedzenie si\u0119 za karlizmem oznacza\u0142o dla niego (i nie tylko dla niego) przej\u015bcie na pozycje nieprzejednanej (intransigente) opozycji wobec frankizmu. Trzeba jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce genera\u0142 Franco, kt\u00f3ry zagranicznemu prawicowcowi jawi si\u0119 jako pogromca komunizmu oraz uosobienie katolickiej kontrrewolucji, widziany z pozycji zajmowanych przez El\u00c3\u00adasa de Tejad\u0119 czy Gambr\u0119 jawi\u0142 si\u0119 zupe\u0142nie inaczej. Po pierwsze, jako ten polityk, kt\u00f3ry swoim \u201emakiawelskim\u201d posuni\u0119ciem w postaci przymusowej, odg\u00f3rnej \u201eunifikacji\u201d wszystkich si\u0142 narodowych dokona\u0142 tego, czego nie uda\u0142o si\u0119 ani XIX-wiecznym libera\u0142om, ani XX-wiecznym republikanom i komunistom: zniszczy\u0142 karlizm politycznie i socjologicznie. Jeszcze na pocz\u0105tku wojny domowej karlistowska Wsp\u00f3lnota (Comuni\u00f3n) by\u0142a w stanie rzuci\u0107 do walki 70 tysi\u0119cy uzbrojonych bojownik\u00f3w (requet\u00c3\u00a9s). Wcielaj\u0105c cz\u0142onk\u00f3w Comuni\u00f3n Tradicionalista do monopartyjnej \u201eFalangi Tradycjonalistycznej\u201d, w kt\u00f3rej prym wiedli faszyzuj\u0105cy radyka\u0142owie, Franco odebra\u0142 karlistom ich \u201elud\u201d, sprawi\u0142, \u017ce stali si\u0119 oni odt\u0105d – i s\u0105 nadal – elitarn\u0105 grupk\u0105 intelektualist\u00f3w. Po drugie, Franco, wzorem XIX-wiecznych libera\u0142\u00f3w, rz\u0105dz\u0105cych monarchi\u0105 konstytucyjn\u0105 (1834-1868 i 1874-1931), wprowadzi\u0142 system skrajnie centralistyczny, prze\u015bladuj\u0105c zw\u0142aszcza regionalizm katalo\u0144ski i baskijski, co by\u0142o ca\u0142kowitym przeciwie\u0144stwem karlistowskiego idea\u0142u \u201eforalizmu\u201d. Dla karlist\u00f3w Franco to w gruncie rzeczy \u201euzbrojony libera\u0142\u201d (liberal militar), tak samo jak jego poprzednicy – dyktatorzy i puczy\u015bci w monarchii Izabeli II i Alfons\u00f3w XII i XIII, kt\u00f3ry pozoruje tradycjonalizm i \u201enarodowy katolicyzm\u201d, a faktycznie jest \u201enowoczesnym\u201d dyktatorem, kt\u00f3rego celem jest \u201eeuropeizacja\u201d; kt\u00f3ry najpierw upodabnia kraj do totalitarnych dyktatur Mussoliniego i Hitlera, a potem paktuje z ameryka\u0144skim, protestanckim \u201eAntychrystem\u201d i wiedzie stopniowo kraj ku demoliberalizmowi.<\/p>\r\n\r\n

W wypadku El\u00c3\u00adasa de Tejady kwestia jest o tyle skomplikowana, \u017ce przez pierwsze dwa lata swojej tw\u00f3rczo\u015bci (kiedy mia\u0142 21-22 lata) uchodzi\u0142 za czo\u0142owego (obok Jana Beneyto P\u00c3\u00a9reza, Franciszka Ksawerego Conde i Ludwika Legaza Lacambry) teoretyka pa\u0144stwa \u201enarodowo-syndykalistycznego\u201d i autorytarnego caudillaje, jako autor La figura del Caudillo. Contribuci\u00f3n al derecho p\u00c3\u00bablico nacional-sindicalista\u201d (1939) i dw\u00f3ch mniejszych prac, kt\u00f3re zreszt\u0105 pozosta\u0142y w manuskrypcie. Bez w\u0105tpienia na jego radykalny prze\u0142om (pr\u00f3cz poznania karlizmu) wp\u0142yn\u0105\u0142 pobyt na studiach doktoranckich w Berlinie, akurat jesieni\u0105 1939 roku, kiedy z bliska m\u00f3g\u0142 pozna\u0107 system totalitarny i by\u0142 pe\u0142nym\u00a0 zgrozy \u015bwiadkiem agresji na katolick\u0105 Polsk\u0119. Odt\u0105d rezygnuje z pr\u00f3by godzenia caudillaje z monarchi\u0105 tradycyjn\u0105, zr\u00f3wnuj\u0105c je z faszystowsk\u0105 Dittatura eroica i narodowosocjalistycznym F\u00fchrertum. Wymowne s\u0105 nawet tytu\u0142y jego pisanych po 1941 (lecz nie maj\u0105cych szans na publikacj\u0119) prac, jak np. El caudillaje es la tiran\u00c3\u00ada anticat\u00f3lica. W listach i nielegalnych pismach ulotnych pos\u0142uguje si\u0119 te\u017c cz\u0119sto szyderczym okre\u015bleniem \u201eCaudilandia\u201d. Jego nieskrywana opozycja nie pozosta\u0142a niezauwa\u017cona: w 1945 roku falangistowscy boj\u00f3wkarze wdarli si\u0119 do jego madryckiego domu, zaci\u0105gn\u0119li do pobliskiego parku Retiro i tam dotkliwie pobili (1).<\/p>\r\n\r\n

Wierno\u015b\u0107 legitymizmowi w wypadku karlist\u00f3w, kt\u00f3rzy nie poszli na \u201ekolaboracj\u0119\u201d z dyktatur\u0105 oznacza\u0142a stanie przy ksi\u0119ciu Franciszku Ksawerym (Don Javier) de Borb\u00f3n-Parma, wskazanym jeszcze w 1936 roku, w testamencie ostatniego kr\u00f3la z prawa z linii karlistowskiej, Alfonsa-Karola, jako Regent Wsp\u00f3lnoty Tradycjonalistycznej. W 1950 roku Don Javier powo\u0142a\u0142 El\u00c3\u00adasa de Tejad\u0119 do Rady Narodowej (Consejo Nacional) wci\u0105\u017c oczywi\u015bcie nielegalnej Wsp\u00f3lnoty. Dwa lata p\u00f3\u017aniej (31 V 1952) El\u00c3\u00adas de Tejada zredagowa\u0142 z Gambr\u0105 i Melchiorem Ferrerem Acto de Barcelona, kt\u00f3rym Don Javier proklamowa\u0142 swoje prawa do Korony Hiszpa\u0144skiej, po czym natychmiast zosta\u0142 wydalony z Hiszpanii. Mimo swej opozycji El\u00c3\u00adas de Tejada uwa\u017ca\u0142 jednak, \u017ce nie nale\u017cy polityki tradycjonalistycznej opiera\u0107 na osobistej nienawi\u015bci do dyktatora, lecz trzeba cierpliwie czeka\u0107 na ewolucj\u0119 systemu. Os\u0142abienie wp\u0142yw\u00f3w Falangi po 1955 roku uzna\u0142 za okazj\u0119 do ostro\u017cnej \u201epraktycznej kolaboracji\u201d. Efektem jego rozm\u00f3w z przedstawicielami w\u0142adz by\u0142o za\u0142o\u017cenie w 1958 roku Wydawnictwa Montejurra, kt\u00f3re opublikowa\u0142o ponad dwa dziesi\u0105tki prac z historii i teorii tradycjonalizmu oraz sieci C\u00c3\u00adrculos Culturales \u201eV\u00e1zquez de Mella\u201d.<\/p>\r\n\r\n

W tym samym okresie ideowych karlist\u00f3w dotkn\u0105\u0142 jednak niespodziewany cios z najbardziej nieoczekiwanej strony. Faktyczne kierownictwo Wsp\u00f3lnoty ju\u017c od ko\u0144ca lat 50. przej\u0105\u0142 (z woli ojca) starszy syn Don Javiera – Karol Hugon (Don Carlos Hugo), kt\u00f3ry wyznawa\u0142 pogl\u0105dy… socjalistyczne. Dot\u0105d tradycjonali\u015bci zwalczali \u201ekolaboracjonist\u00f3w\u201d, bo obawiali si\u0119, \u017ce Franco wprowadzi na tron albo hrabiego Barcelony (Don Juana), albo jego syna (Don Juana Carlosa). Teraz okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ich \u201ew\u0142asny kr\u00f3l\u201d chce ustanowi\u0107 ju\u017c nie tylko monarchi\u0119 liberaln\u0105, lecz socjalistyczn\u0105. Skompromitowa\u0142o to ostatecznie ruch karlistowski, kt\u00f3ry wda\u0142 si\u0119 w \u201eopozycj\u0119 demokratyczn\u0105\u201d, a w niekt\u00f3rych od\u0142amach nawet w \u201eantybur\u017cuazyjny\u201d terroryzm. Impulsywny El\u00c3\u00adas de Tejada miota\u0142 na \u201ehugonot\u00f3w\u201d obelgi typu carlismoleninismo, a Ksi\u0119cia Hugona nazywa\u0142 (s\u0142usznie) anarchist\u0105, lecz kiedy Wsp\u00f3lnota zosta\u0142a przemianowana na Parti\u0119 Karlistowsk\u0105 z programem \u201esocjalizmu samorz\u0105dowego\u201d, nie mia\u0142 innego wyj\u015bcia jak zerwanie. W 1963 roku zak\u0142ada Centro de Estudios Hist\u00f3ricos y Pol\u00c3\u00adticos \u201eGeneral Zumulac\u00e1rregui\u201d, afiliowane zgodnie z prawem o stowarzyszeniach do Ruchu Narodowego. Tego samego roku odby\u0142 te\u017c jedyn\u0105 w \u017cyciu rozmow\u0119 z genera\u0142em Franco, kt\u00f3ry konsultowa\u0142 go w sprawie zasad legitymizmu, zastrzegaj\u0105c zreszt\u0105 otwarcie, \u017ce ostateczn\u0105 decyzj\u0119 co do wyboru przysz\u0142ego kr\u00f3la podejmie osobi\u015bcie. Ju\u017c w 1977 roku zorganizowa\u0142 Comuni\u00f3n Cat\u00f3lico-Mon\u00e1rquica-Legitimista, kt\u00f3ra jednak nie odegra\u0142a \u017cadnej roli politycznej.<\/p>\r\n\r\n

Prowizorycznie rekapituluj\u0105c dorobek \u017cycia i tw\u00f3rczo\u015bci naszego bohatera mo\u017cna przywo\u0142a\u0107 opini\u0119 jednego z jego uczni\u00f3w, Ewarysta Palomara. Jak \u00f3w powiada, El\u00c3\u00adasowi de Tejadzie zawdzi\u0119czamy wiedz\u0119 o tym, \u017ce wsp\u00f3lnota ludzka mo\u017ce mie\u0107 trwa\u0142y fundament tylko w \u015bwi\u0119tej krwi Boga, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 Cz\u0142owiekiem dla ludzi, ich nadziej\u0105 i \u017cyciem; a tak\u017ce o tym, \u017ce aby \u017cy\u0107 dla dobra ca\u0142ej ludzko\u015bci Hiszpania musi istnie\u0107 w wielo\u015bci swoich narod\u00f3w pod panowaniem wiecznego Suwerena.<\/p>\r\n\r\n

Jacek Bartyzel<\/strong><\/em><\/p>\r\n\r\n

1) W swojej znakomitej ksi\u0105\u017cce o historii lewicy Eryk von Kuehnelt-Leddihn, dla uwydatnienia faktycznej swobody wypowiedzi panuj\u0105cej we frankistowskiej Hiszpanii, przywo\u0142uje m.in. nast\u0119puj\u0105ce wspomnienie osobiste: \u201eW 1955 r. w pobli\u017cu Sewilli uczestniczy\u0142em w pogaw\u0119dce, podczas kt\u00f3rej pewien profesor piekli\u0142 si\u0119, \u017ce Franco powinno si\u0119 skr\u00f3ci\u0107 o g\u0142ow\u0119. Obecny na spotkaniu cz\u0142onek gabinetu zatka\u0142 sobie uszy i krzykn\u0105\u0142: Nic nie s\u0142ysza\u0142em! Zawsze mo\u017cna si\u0119 by\u0142o przyzna\u0107 do pozostawania w opozycji do aktualnej linii politycznej – \u015alepy tor. Ideologia i polityka lewicy 1789-1984, prze\u0142. M. Gawlik, Wydawnictwo Wektory, Sadk\u00f3w 2007, s. 382. Okoliczno\u015bci miejsca (Sewilla), czasu (1955 r.) oraz profesji i pogl\u0105d\u00f3w wypowiadaj\u0105cego je czyni\u0105 bardzo prawdopodobnym przypuszczenie, \u017ce owym \u201epiekl\u0105cym si\u0119\u201d profesorem by\u0142 w\u0142a\u015bnie El\u00c3\u00adas de Tejada.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Niedawno (18 lutego) min\u0119\u0142a 30. rocznica \u015bmierci – w trakcie wyk\u0142adu, na katedrze uniwersyteckiej – profesora El\u00c3\u00adasa de Tejady. By\u0142 on bez w\u0105tpienia najwybitniejszym hiszpa\u0144skim filozofem prawa i polityki w XX wieku i jednym z najwi\u0119kszych kontynuator\u00f3w klasycznej tradycji prawa naturalnego w ca\u0142ej Europie. W Polsce jednak (jak prawie ca\u0142a kultura epoki Franco) jest on […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[35],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1916"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1916"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1916\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1916"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1916"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1916"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}