{"id":18179,"date":"2010-02-10T09:56:51","date_gmt":"2010-02-10T14:56:51","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=18179"},"modified":"2010-02-10T09:56:51","modified_gmt":"2010-02-10T14:56:51","slug":"deportacje-ludnosci-polskiej-1940-1941-dr-jerzy-prochwicz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=18179","title":{"rendered":"Deportacje ludno\u015bci polskiej 1940-1941 – dr Jerzy Prochwicz<\/em>"},"content":{"rendered":"

Podzia\u0142 terytorium Polski b\u0119d\u0105cy rezultatem porozumie\u0144 mi\u0119dzy ZSRR a III Rzesz\u0105 w\u00a01939 r. sprawi\u0142, \u017ce w granicach ZSRR znalaz\u0142y si\u0119 wschodnie terytoria II Rzeczypospolitej. W latach 1939-1941 na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej Polskiej, okupowanych przez ZSRR, zachodzi\u0142y intensywne przemiany polityczne, gospodarcze i spo\u0142eczne. W procesie tym wielk\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142 terror, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego starano si\u0119 zniszczy\u0107 jakiekolwiek przejawy lub tylko potencjalne mo\u017cliwo\u015bci oporu, zastraszy\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo, rozbi\u0107 jego istniej\u0105ce struktury, stworzy\u0107 pole dla sowietyzacji. Jednym ze sk\u0142adnik\u00f3w owego terroru by\u0142y deportacje. W latach 1940-41 w\u0142adze ZSRR dokona\u0142y czterech wielkich operacji deportacyjnych z ziem polskich: w lutym, kwietniu i\u00a0czerwcu 1940 oraz w maju-czerwcu 1941.<\/p>\r\n\r\n

Za grup\u0119 szczeg\u00f3lnie niebezpieczn\u0105 z punktu widzenia polityki ZSRR uznano osadnik\u00f3w wojskowych – \u017co\u0142nierzy Wojska Polskiego z 1920 r., kt\u00f3rzy na kresach otrzymali nadzia\u0142y ziemi – oraz cywilnych kolonist\u00f3w – ch\u0142op\u00f3w polskich, kt\u00f3rzy nabyli na wschodzie ziemi\u0119 z parcelacji wielkich maj\u0105tk\u00f3w. W\u0142adze radzieckie widzia\u0142y w nich potencjalne zagro\u017cenie wynikaj\u0105ce z pozycji gospodarczej, a przede wszystkim z\u00a0aktywno\u015bci politycznej. Poniewa\u017c za\u015b otoczeni byli niech\u0119ci\u0105 ludno\u015bci ukrai\u0144skiej i\u00a0bia\u0142oruskiej, zatem podj\u0119te przeciw nim dzia\u0142ania mog\u0142y by\u0107 propagandowo zdyskontowane jako akt sprawiedliwo\u015bci na rzecz Ukrai\u0144c\u00f3w i Bia\u0142orusin\u00f3w. 5 grudnia 1939 r. Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Wszechzwi\u0105zkowej Komunistycznej Partii bolszewik\u00f3w (WKP b) i Rada Komisarzy Ludowych ( RKL) ZSRR przyj\u0119\u0142y uchwa\u0142\u0119 o wysiedleniu tzw. osadnik\u00f3w, a 29 grudnia RKL ZSRR zatwierdzi\u0142a instrukcj\u0119 o trybie deportacji i organizacji specjalnych osiedli, do kt\u00f3rych trafi\u0107 mia\u0142a przesiedlona ludno\u015b\u0107.<\/p>\r\n\r\n

I deportacja – 9\/10 luty 1940 r.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n

<\/em><\/strong>Deportacja rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w nocy z 9 na 10 lutego 1940 r. Odbywa\u0142a si\u0119 w\u00a0wyj\u0105tkowo niesprzyjaj\u0105cych warunkach atmosferycznych, temperatura spada\u0142a bowiem w\u00f3wczas nawet do -40\u00b0C. Deportowani mieli prawo zabrania ze sob\u0105 odzie\u017cy, bielizny, obuwia, po\u015bcieli, naczy\u0144 kuchennych i sto\u0142owych, \u017cywno\u015bci, drobnego sprz\u0119tu rolniczego i domowego, pieni\u0119dzy i przedmiot\u00f3w warto\u015bciowych, jednak nie wi\u0119cej ni\u017c 500 kg na rodzin\u0119. Pozostawiali dorobek ca\u0142ego \u017cycia: maj\u0105tek nieruchomy, sprz\u0119t rolniczy, inwentarz \u017cywy. Poza dominuj\u0105cymi w\u015br\u00f3d wysiedlonych osadnikami wojskowymi i\u00a0kolonistami, deportacja obj\u0119\u0142a tak\u017ce pewna liczb\u0119 przedstawicieli innych grup, zw\u0142aszcza pracownik\u00f3w s\u0142u\u017cby le\u015bnej.<\/big><\/p>\r\n\r\n

<\/em><\/strong><\/big><\/p>\r\n\r\n

II\u00a0 deportacja – 12\/13 kwietnia 1940 r.<\/em><\/strong><\/big><\/p>\r\n\r\n

Stosowana w ZSRR zasada zbiorowej odpowiedzialno\u015bci oraz d\u0105\u017cenie do pozbycia si\u0119 z nowych nabytk\u00f3w terytorialnych ludzi maj\u0105cych osobiste i rodzinne powody do wrogo\u015bci wobec w\u0142adz radzieckich a przy tym odgrywaj\u0105cych opiniotw\u00f3rcz\u0105 role w\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwie zadecydowa\u0142y o deportacji rodzin os\u00f3b wcze\u015bniej represjonowanych w\u00a0r\u00f3\u017cnych formach (aresztowanych przez NKWD, uwi\u0119zionych w obozach jenieckich, skazanych na pobyt w\u00a0obozach pracy) lub nielegalnie zbieg\u0142ych za granic\u0119. 2 marca 1940 stosowne decyzje zosta\u0142y podj\u0119te przez Biuro Polityczne KC WKP(b) i Rad\u0119 Komisarzy Ludowych ZSRR. 10 kwietnia 1940 r. Rada Komisarzy Ludowych ZSRR zatwierdzi\u0142a instrukcj\u0119 o trybie przeprowadzenia deportacji i zadecydowa\u0142a o rozpocz\u0119ciu akcji deportacyjnej w nocy z 12 na 13 kwietnia. Deportowanych rozsiedlono w Kazachstanie, w obwodach aktiubi\u0144skim, akmoli\u0144skim, kustanajskim, paw\u0142odarskim, p\u00f3\u0142nocnokazachsta\u0144skim (pietropaw\u0142owskim) i\u00a0semipa\u0142aty\u0144skim. 36729 wysiedlonych skierowano do pracy w ko\u0142chozach, a 17923 w\u00a0sowchozach. Oko\u0142o 8 tys. umieszczono w\u00a0osiedlach robotniczych r\u00f3\u017cnych przedsi\u0119biorstw przemys\u0142owych i przy budowie linii kolejowych. Obok rodzin os\u00f3b aresztowanych za rzeczywisty czy domniemany udzia\u0142 w dzia\u0142aniach polskiej konspiracji, wywieziono w\u00a0g\u0142\u0105b ZSRR rodziny polskich oficer\u00f3w, rodziny funkcjonariuszy policji, s\u0142u\u017cby wi\u0119ziennej i\u00a0\u017candarmerii, ziemian, fabrykant\u00f3w i\u00a0urz\u0119dnik\u00f3w polskich. W kazachsta\u0144skie stepy rzucone zosta\u0142y przewa\u017cnie kobiety, dzieci oraz osoby w podesz\u0142ym wieku, pochodz\u0105ce z miast, nie przygotowane do ci\u0119\u017ckiej pracy w gospodarstwach rolnych, do \u017cycia w prymitywnych warunkach, w surowym klimacie. Opr\u00f3cz dominuj\u0105cych liczebnie Polak\u00f3w, deportowano w\u00a0kwietniu r\u00f3wnie\u017c \u017byd\u00f3w, Ukrai\u0144c\u00f3w i Bia\u0142orusin\u00f3w, jednak szczeg\u00f3\u0142owe dane na temat sk\u0142adu narodowo\u015bciowego tej grupy nie s\u0105 dot\u0105d znane.<\/big><\/p>\r\n\r\n

III deportacja \u00a0 – 28\/29 czerwiec 1940 r.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n

Kolejna fala deportacyjna obj\u0119\u0142a uchod\u017ac\u00f3w z Polski centralnej i zachodniej (tzw. bie\u017ce\u0144c\u00f3w). We wrze\u015bniu 1939 r. w obawie przed prze\u015bladowaniami ze strony Niemc\u00f3w na wschodzie Polski znalaz\u0142o si\u0119 wielu uchod\u017ac\u00f3w z wojew\u00f3dztw zachodnich i\u00a0centralnych, w wi\u0119kszo\u015bci \u017byd\u00f3w. Nie istniej\u0105 dane pozwalaj\u0105ce dok\u0142adnie okre\u015bli\u0107 wielko\u015b\u0107 tej grupy. W\u00a0wyniku porozumienia radziecko-niemieckiego 66 tys. os\u00f3b powr\u00f3ci\u0142o na tereny okupowane przez III Rzesz\u0119. Los pozosta\u0142ych zosta\u0142 przes\u0105dzony 2\u00a0marca 1940 r., kiedy Rada Komisarzy Ludowych ZSRR podj\u0119\u0142a decyzj\u0119 r\u00f3wnie\u017c o\u00a0deportacji tej grupy. Akcja,\u00a0kt\u00f3r\u0105 planowano przeprowadzi\u0107 w kwietniu 1940 r. wraz z\u00a0wysiedleniem rodzin os\u00f3b represjonowanych, zosta\u0142a op\u00f3\u017aniona ze wzgl\u0119du na przed\u0142u\u017cenie si\u0119 wymiany ludno\u015bci mi\u0119dzy ZSRR a Niemcami. Wysiedlenie nast\u0105pi\u0142o ostatecznie w nocy z 28 na 29 czerwca 1940 r.<\/p>\r\n\r\n

IV deportacja – 14 maja 1941 r.<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n


<\/p>\r\n\r\n

Do kolejnej deportacji dosz\u0142o rok p\u00f3\u017aniej. 14 maja 1941 r. KC WKP(b) i RKL ZSRR podj\u0119\u0142y uchwa\u0142\u0119 o przeprowadzeniu „oczyszczenia” obszar\u00f3w inkorporowanych przez ZSRR w latach 1939-1940. W my\u015bl dyrektyw wydanych na jej podstawie przez NKWD deportacji podlegali cz\u0142onkowie organizacji uznanych za kontrrewolucyjne i ich rodziny, byli \u017candarmi, stra\u017cnicy wi\u0119zienni, obszarnicy, kupcy, przemys\u0142owcy, wy\u017csi urz\u0119dnicy pa\u0144stwowi i\u00a0samorz\u0105dowi oraz cz\u0142onkowie ich rodzin, byli oficerowie, cz\u0142onkowie rodzin os\u00f3b skazanych za przest\u0119pstwa kontrrewolucyjne oraz ukrywaj\u0105cych si\u0119, a tak\u017ce osoby podejrzewane o dzia\u0142alno\u015b\u0107 kryminaln\u0105. 22 maja 1941 r. rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 wysiedlenia z\u00a0terenu tzw. Zachodniej Ukrainy. Transporty deportacyjne skierowano stamt\u0105d do Kraju Krasnojarskiego oraz do obwod\u00f3w: omskiego, po\u0142udniowokazachsta\u0144skiego i\u00a0nowosybirskiego. 14 czerwca 1941 r. operacja deportacyjna ogarn\u0119\u0142a Litw\u0119, \u0141otw\u0119 i\u00a0Estoni\u0119. Wielu doros\u0142ych m\u0119\u017cczyzn – „g\u0142\u00f3w rodzin” – mia\u0142o podlega\u0107 aresztowaniu. Ze\u00a0wzgl\u0119du na to, i\u017c nie przeprowadzano osobnej akcji aresztowa\u0144, m\u0119\u017cczy\u017ani dopiero na stacji byli oddzielani od swoich najbli\u017cszych i osobnymi transportami wysy\u0142ani do oboz\u00f3w pracy. Najwi\u0119ksze nasilenie akcja osi\u0105gn\u0119\u0142a w pierwszym dniu deportacji. Wysiedlanie trwa\u0142o do 18 czerwca, natomiast ostatnie transporty kolejowe wyje\u017cd\u017ca\u0142y jeszcze 22 czerwca, czyli w dniu wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej. Nieca\u0142y tydzie\u0144 po rozpocz\u0119ciu akcji w\u00a0krajach ba\u0142tyckich, w nocy z 19 na 20 czerwca nast\u0105pi\u0142a wyw\u00f3zka ludno\u015bci polskiej z tzw. Zachodniej Bia\u0142orusi. Og\u00f3\u0142em do 22 czerwca odprawiono stamt\u0105d 20 transport\u00f3w. Wybuch wojny radziecko-niemieckiej i silne bombardowania w\u0119z\u0142\u00f3w kolejowych, zw\u0142aszcza Mi\u0144ska, spowodowa\u0142y, \u017ce 5 sk\u0142ad\u00f3w utkn\u0119\u0142o w tym mie\u015bcie lub jeszcze przed nim. W wyniku bombardowa\u0144 w zatrzymanych eszelonach \u015bmier\u0107 ponie\u015b\u0107 mia\u0142o 10-13% wywo\u017conych, a\u00a0dalsze 12-15% zosta\u0142o rannych. Na skutek szybkiego ruchu wojsk niemieckich oraz gro\u017aby okr\u0105\u017cenia Armii Czerwonej pod Mi\u0144skiem konw\u00f3j uciek\u0142 pozostawiaj\u0105c deportowanych w\u0142asnemu losowi.<\/p>\r\n\r\n

Charakter deportacji ludno\u015bci polskiej<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Deportacje przeprowadzone w latach 1940-1941 z ziem polskich wpisywa\u0142y si\u0119 w\u00a0ca\u0142okszta\u0142t polityki przymusowych przesiedle\u0144, kt\u00f3r\u0105 realizowano w ZSRR, zw\u0142aszcza pod rz\u0105dami Stalina. Pod wieloma wzgl\u0119dami powtarza\u0142y one rozwi\u0105zania stosowane w\u00a0innych tego rodzaju akcjach. Kwesti\u0105 budz\u0105c\u0105 spory jest kryterium, jakimi w\u0142adze radzieckie kierowa\u0142y si\u0119 kwalifikuj\u0105c setki tysi\u0119cy os\u00f3b na zes\u0142anie. Zbyt \u0142atwo przyjmuje si\u0119 niekiedy, i\u017c dominuj\u0105cym czynnikiem by\u0142o antypolskie nastawienie w\u0142adz radzieckich. Sugerowa\u0142oby to rozpatrywanie tych deportacji jako przymusowego przesiedlenia grup etnicznych, a wi\u0119c na podobie\u0144stwo deportacji Korea\u0144czyk\u00f3w, Czeczen\u00f3w, Tatar\u00f3w Krymskich. Je\u015bli wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 operacje przesiedle\u0144cze, kt\u00f3rych ofiarami by\u0142y ca\u0142e grupy etniczne, to mo\u017cna dostrzec w nich kilka istotnych element\u00f3w. Ludy P\u00f3\u0142nocnego Kaukazu niemal w ca\u0142o\u015bci trafi\u0142y do Kazachstanu i Kirgizji, deportowani z Krymu Tatarzy w przyt\u0142aczaj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci wywiezieni zostali do Uzbekistanu, Korea\u0144czycy – do Kazachstanu itp. Jakkolwiek wi\u0119c deportowana ludno\u015b\u0107 rozpraszano w\u015br\u00f3d miejscowej, to jednak poszczeg\u00f3lne narodowo\u015bci kierowane by\u0142y na do\u015b\u0107 ograniczony obszar.<\/p>\r\n\r\n

Ludno\u015b\u0107 deportowana z Polski zosta\u0142a rozproszona po wielu r\u00f3\u017cnych regionach ZSRR – od p\u00f3\u0142nocno-zachodnich kra\u0144c\u00f3w Rosji europejskiej po Jakucj\u0119 i Kazachstan. Nawet deportowani w g\u0142\u0105b pa\u0144stwa w 1941 r. Niemcy radzieccy nie podlegali tak znacznemu rozproszeniu. Podobnie w latach 1944-1952 post\u0119powano z ludno\u015bci\u0105 ukrai\u0144sk\u0105, oskar\u017can\u0105 o zwi\u0105zki z podziemiem nacjonalistycznym. Warto zwr\u00f3ci\u0107 zw\u0142aszcza uwag\u0119, i\u017c \u017cadna grupa narodowa nie zosta\u0142a w ZSRR deportowana jako administracyjnie zes\u0142ani (administratiwno wys\u0142annyje), nie by\u0142o to wi\u0119c rozwi\u0105zanie typowe dla przesiedle\u0144 opartych na kryterium etnicznym. Ludno\u015b\u0107 deportowana z ziem polskich zosta\u0142a zreszt\u0105 wyra\u017anie zr\u00f3\u017cnicowana pod wzgl\u0119dem statusu prawnego. Najwi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 zaliczona zosta\u0142a do kategorii specjalnych przesiedle\u0144c\u00f3w (spetspereselentsy), ale poka\u017ane grupy uzyska\u0142y status administracyjnie wys\u0142anych (administratiwno wyslannyje) i zes\u0142anych na osiedlenie (ssylnoposelency). Tego rodzaju r\u00f3\u017cnicowanie nie by\u0142o na og\u00f3\u0142 praktykowane w odniesieniu do jednej deportowanej spo\u0142eczno\u015bci. Kieruj\u0105c przymusowo w g\u0142\u0105b ZSRR poszczeg\u00f3lne kontyngenty obywateli polskich kierowano si\u0119 zr\u00f3\u017cnicowanym zestawem kryteri\u00f3w. Wydaje si\u0119, \u017ce dominowa\u0142y wzgl\u0119dy polityczne i spo\u0142eczne, a nie etniczne. Deportowano grupy zwi\u0105zane z przedwojenn\u0105 pa\u0144stwowo\u015bci\u0105 polsk\u0105, odgrywaj\u0105ce w\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwie istotn\u0105 rol\u0119 ekonomiczn\u0105, polityczn\u0105 czy kulturaln\u0105, b\u0119d\u0105ce kreatorami wi\u0119zi spo\u0142ecznych i opinii publicznej, stanowi\u0105ce z tej racji potencjalne zagro\u017cenie dla procesu przemian ustrojowych, dokonuj\u0105cych si\u0119 pod okupacja radzieck\u0105. Na r\u00f3wni z\u00a0reprezentantami „polskiego nacjonalizmu” ofiar\u0105 deportacji padali tak\u017ce „nacjonali\u015bci” ukrai\u0144scy czy \u017cydowscy. Obok ch\u0142op\u00f3w polskich jechali na zes\u0142anie ich ukrai\u0144scy s\u0105siedzi. Wysiedlenie uciekinier\u00f3w z Polski zachodniej i centralnej by\u0142o oczyszczeniem rejon\u00f3w teraz przygranicznych z obywateli pa\u0144stwa, kt\u00f3rego istnieniu ZSRR przeczy\u0142 i\u00a0kt\u00f3rzy nie chcieli zosta\u0107 obywatelami ZSRR. Nie mia\u0142o zasadniczego znaczenia czy byli oni Polakami, czy \u017bydami. Kryterium narodowo\u015bciowe by\u0142o czynnikiem raczej drugoplanowym. Bezwzgl\u0119dna przewaga Polak\u00f3w w\u015br\u00f3d wszystkich deportowanych w\u00a0latach 1940-1941 wynika\u0142a z podzia\u0142\u00f3w spo\u0142ecznych i politycznych istniej\u0105cych na wschodzie Polski. Oni w\u0142a\u015bnie pe\u0142nili funkcje w administracji pa\u0144stwowej i\u00a0samorz\u0105dowej, tworzyli elity ekonomiczne i intelektualne, przewa\u017cali w\u015br\u00f3d grup aktywnych politycznie. Dlatego represyjne uderzenie w te kr\u0119gi spo\u0142ecze\u0144stwa dosi\u0119ga\u0142o przede wszystkim Polak\u00f3w. Nie ulega jednak w takim razie w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce deportacje mia\u0142y aspekt narodowy: dotkn\u0119\u0142y w pierwszej kolejno\u015bci grupy aktywne w \u017cyciu narodowym, reprezentuj\u0105ce najwy\u017cszy poziom \u015bwiadomo\u015bci narodowej, znacz\u0105ce dla kultury narodu, dla jego trwania na okre\u015blonym obszarze. Mo\u017cna w nich zatem widzie\u0107 uderzenie w\u00a0\u00a0szczeg\u00f3lnie donios\u0142y element bytu narodowego.<\/p>\r\n\r\n

Liczebno\u015b\u0107 deportowanych<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Kwestia liczby obywateli polskich wywiezionych w g\u0142\u0105b ZSRR budzi kontrowersje. Ich \u017ar\u00f3d\u0142em jest konfrontacja pochodz\u0105cych jeszcze z okresu wojny szacunkowych oblicze\u0144 polskich z ujawnionymi w ostatnich latach danymi radzieckimi.<\/p>\r\n\r\n

Masowe deportacje z ziem wschodnich budzi\u0142y \u017cywe zainteresowanie zar\u00f3wno podziemia, jak i w\u0142adz polskich na obczy\u017anie. Usi\u0142owano ustali\u0107 liczb\u0119 ofiar tych poczyna\u0144 radzieckich, odkry\u0107 kryteria, wed\u0142ug kt\u00f3rych typowano osoby do wywiezienia, rozpozna\u0107 dalsze losy tych ludzi. \u00c5\u00b9 oczywistych wzgl\u0119d\u00f3w dane liczbowe nie mog\u0142y by\u0107 ani kompletne, ani dok\u0142adne. Ich \u017ar\u00f3d\u0142em by\u0142y przede wszystkim obserwacje \u015bwiadk\u00f3w i\u00a0uczestnik\u00f3w wydarze\u0144, fragmentaryczne, ska\u017cone silnymi emocjami, cz\u0119sto przypadkowe. Na takiej podstawie pr\u00f3bowano ustali\u0107 liczb\u0119 transport\u00f3w deportacyjnych, oszacowa\u0107 liczebno\u015b\u0107 zes\u0142a\u0144c\u00f3w. Utrwali\u0142y si\u0119 pochodz\u0105ce z jesieni 1940 r. domniemania, i\u017c w lutym 1940 r. wywieziono 250 tys. os\u00f3b, w kwietniu – 300 tys., a\u00a0w\u00a0czerwcu – 400 tys. W 1941 r., po nawi\u0105zaniu stosunk\u00f3w dyplomatycznych mi\u0119dzy Polsk\u0105 i Zwi\u0105zkiem Radzieckim, tak\u017ce ambasada polska w ZSRR, jej aparat terenowy oraz kom\u00f3rki sztabowe armii polskiej przyst\u0105pi\u0142y do zbierania informacji dotycz\u0105cych los\u00f3w, liczebno\u015bci i rozmieszczenia obywateli polskich, kt\u00f3rzy trafili w g\u0142\u0105b pa\u0144stwa radzieckiego w latach 1939-1941. Za punkt wyj\u015bcia brano jednak wcze\u015bniejsze szacunki odno\u015bnie do liczebno\u015bci uwi\u0119zionych i deportowanych, staraj\u0105c si\u0119 raczej wyja\u015bni\u0107 r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy nimi a aktualn\u0105 liczb\u0105 obywateli polskich. R\u00f3\u017cnic\u0119 t\u0119 k\u0142adziono najcz\u0119\u015bciej na karb ogromnej \u015bmiertelno\u015bci w obozach pracy i na zes\u0142aniu. \u00c5\u00b9r\u00f3d\u0142em informacji nadal pozostawa\u0142y relacje poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b, g\u0142\u00f3wnie ochotnik\u00f3w zg\u0142aszaj\u0105cych si\u0119 do armii i Polak\u00f3w poszukuj\u0105cych pomocy w polskich instytucjach. Plac\u00f3wki polskie mia\u0142y jednak powa\u017cne problemy z dotarciem do wszystkich polskich skupisk i ustaleniem ich liczebno\u015bci. W kwietniu 1942 r. ambasada polska okre\u015bla\u0142a liczb\u0119 obywateli polskich w ZSRR na 593325 os\u00f3b, a najbardziej kompletne i szczeg\u00f3\u0142owe dane z ko\u0144ca 1942 r. (a wi\u0119c po ewakuacji armii polskiej i towarzysz\u0105cej jej ludno\u015bci cywilnej) obj\u0119\u0142y 260399 os\u00f3b.<\/p>\r\n\r\n

Polska historiografia przed 1990 r., odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do ocen z lat 1940-1942, okre\u015bla\u0142a liczb\u0119 deportowanych obywateli polskich najcz\u0119\u015bciej na 880-1080 tys. Ostatnio udost\u0119pnione historykom dokumenty radzieckie, zawieraj\u0105 jednak jak si\u0119 okaza\u0142o znacznie ni\u017csze dane, kt\u00f3re nale\u017cy traktowa\u0107 jako wiarygodne, cho\u0107 wymagaj\u0105ce u\u015bci\u015ble\u0144.<\/p>\r\n\r\n

Z udost\u0119pnionej dokumentacji NKWD wynika, i\u017c w lutym 1940 r. deportowano 139-141 tys. os\u00f3b, z tego 88-89 tys. z tzw. Zachodniej Ukrainy oraz oko\u0142o 51 tys. z tzw. Zachodniej Bia\u0142orusi. Polacy stanowili 81,7%, Ukrai\u0144cy 8,8%, Bia\u0142orusini 8,1%, reprezentanci innych narodowo\u015bci 1,4 % wywiezionych. W\u015br\u00f3d wysiedlonych by\u0142o 27,7% m\u0119\u017cczyzn (powy\u017cej 16 roku \u017cycia), 28,7% kobiet, 8,6% dzieci w wieku 14-16 lat i 35% dzieci do 14 lat. W kwietniu 1940 r. do Kazachstanu zosta\u0142o przesiedlonych oko\u0142o 61 tysi\u0119cy os\u00f3b. W odniesieniu do deportacji czerwcowej w dokumentacji radzieckiej wyst\u0119puj\u0105 powa\u017cnie r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 informacje. Wedle jednych \u017ar\u00f3de\u0142 wysiedlono 75267 os\u00f3b (w tym 51503 z tzw. Zachodniej Ukrainy i 23764 z tzw. Zachodniej Bia\u0142orusi), ale inne dokumenty m\u00f3wi\u0105 o deportacji 22879 os\u00f3b z Bia\u0142orusi i 57 774 z Ukrainy, a wi\u0119c \u0142\u0105cznie 80653 os\u00f3b.84,6% deportowanych stanowili \u017bydzi, 11% Polacy, 2,3% Ukrai\u0144cy, 0,2% Bia\u0142orusini. Wed\u0142ug danych z 1 kwietnia 1941 by\u0142o w\u015br\u00f3d nich 38,7% m\u0119\u017cczyzn, 34,8% kobiet i 26,5% dzieci. Wed\u0142ug dokument\u00f3w NKWD w 1941 r. z tzw. Zachodniej Ukrainy wywieziono 11093 osoby, a z Litwy 12838 (a wedle innych danych 13170) os\u00f3b, a nadto do oboz\u00f3w pracy skierowano dalsze 4663 osoby, Dane dotycz\u0105ce deportowanych z Bia\u0142orusi w dokumentacji NKWD s\u0105 niesp\u00f3jne i zamykaj\u0105 si\u0119 w granicach 20,3-24,3 tysi\u0119cy os\u00f3b. Najprawdopodobniejsza wydaje si\u0119 liczba ok. 21 tys. Poniewa\u017c jednak nie wiadomo jak\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 deportowanych z Litwy stanowili dawni obywatele polscy, trudno precyzyjnie odpowiedzie\u0107 na pytanie ilu ich deportowano og\u00f3\u0142em w 1941 r. Obliczenia\u00a0uwzgl\u0119dniaj\u0105ce powy\u017csze dane pozwalaj\u0105 przypuszcza\u0107, \u017ce by\u0142o ich zapewne 34-44 ty\u015b.<\/p>\r\n\r\n

Na podstawie ujawnionych dot\u0105d \u017ar\u00f3de\u0142 radzieckich mo\u017cna uzna\u0107, i\u017c w latach 1940-1941 w g\u0142\u0105b ZSRR w ramach masowych operacji deportowano 309-327 tysi\u0119cy obywateli polskich, przy czym prawdopodobniejsza jest ta wy\u017csza liczba. W zwi\u0105zku z\u00a0wymienionymi czterema falami deportacyjnymi, ale poza ich ramami, mia\u0142y miejsce r\u00f3wnie\u017c indywidualne przemieszczenia cz\u0142onk\u00f3w rodzin deportowanych w ramach akcji masowych, kt\u00f3rzy do rejon\u00f3w osiedlenia swych bliskich przybywali niekiedy wiele miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej. Skala tego zjawiska trudna jest w chwili obecnej do precyzyjnego okre\u015blenia. Po zaj\u0119ciu przez ZSRR Besarabii i p\u00f3\u0142nocnej Bukowiny dokonane tam zosta\u0142y powa\u017cne przemieszczenia ludno\u015bci (m.in. wyjecha\u0142o oko\u0142o 130 tys. niemieckich kolonist\u00f3w). W zwi\u0105zku z tym w\u0142adze sowieckie przymusowo przesiedli\u0142y tam 13-16 tys. obywateli polskich (w tym oko\u0142o jedn\u0105 trzeci\u0105 Polak\u00f3w) z obwodu lwowskiego i\u00a0Wo\u0142ynia. Niezale\u017cnie od wspomnianych wy\u017cej operacji mia\u0142y miejsce przymusowe przesiedlenia w obr\u0119bie poszczeg\u00f3lnych republik radzieckich. Tylko na podstawie decyzji o ochronie granicy pa\u0144stwowej ZSRR w 1940 r. wysiedlono ze strefy przygranicznej 35,3 tys. os\u00f3b w zachodnich obwodach Bia\u0142orusi i 102,8 tys. os\u00f3b w zachodnich obwodach Ukrainy. Ludzie ci byli przesiedlani cz\u0119sto w granicach tych samych obwod\u00f3w i rejon\u00f3w, ale cz\u0119\u015b\u0107 z nich trafi\u0142a do wschodnich obwod\u00f3w republik, a wi\u0119c poza przedwojenne granice pa\u0144stwowe. Uzyskane dot\u0105d wiadomo\u015bci o tych przemieszczeniach s\u0105 fragmentaryczne.<\/p>\r\n\r\n

Straty deportowanej ludno\u015bci polskiej<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Wed\u0142ug dawniejszych ocen polskich, tylko w trakcie transportu w g\u0142\u0105b ZSRR zmar\u0142o ok. 10 % deportowanych. Wedle ocen rz\u0105du polskiego z 1941 r. do sierpnia tego\u017c roku w\u00a0sumie umrze\u0107 mia\u0142o 423 tys. obywateli polskich. Inne szacunki m\u00f3wi\u0142y, i\u017c do 1\u00a0pa\u017adziernika 1942 r. w wi\u0119zieniach, obozach i miejscach zes\u0142ania zmar\u0142o 322 tys. obywateli polskich, a nadto 93,8 tysi\u0105ce spo\u015br\u00f3d ju\u017c uwolnionych w wyniku tzw. amnestii. W 1944 r. rz\u0105d polski szacowa\u0142 straty osobowe obywateli polskich w ZSRR w\u00a0latach 1940-43 na 270 tys. Przypuszczenie, \u017ce roczna \u015bmiertelno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d wi\u0119\u017ani\u00f3w w\u00a0latach 1940-42 si\u0119ga\u0142a 30 %, a w\u015br\u00f3d zes\u0142a\u0144c\u00f3w 10-15 %, sta\u0142o si\u0119 podstaw\u0105 twierdzenia, \u017ce w tym okresie zmar\u0142o w ZSRR oko\u0142o 900 tys. obywateli polskich.<\/p>\r\n\r\n

Zupe\u0142nie inaczej problem ten przedstawia si\u0119 w \u015bwietle dokumentacji radzieckiej. Wynika z niej, \u017ce do po\u0142owy 1941 r. spo\u015br\u00f3d deportowanych w lutym 1940 r. zmar\u0142y 10864 osoby (7,7%), za\u015b spo\u015br\u00f3d deportowanych w czerwcu 1940 – 1855 os\u00f3b (2,4%). W\u00a0przypadku deportowanych w kwietniu 1940 nie dysponujemy tak szczeg\u00f3\u0142owymi danymi statystycznymi, ale liczb\u0119 zgon\u00f3w w tej grupie mo\u017cna ocenia\u0107 na nie wi\u0119cej ni\u017c 2,5 %. \u015amiertelno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d deportowanych w maju i czerwcu 1941 r. by\u0142a praktycznie r\u00f3wna stratom w transporcie i poza poci\u0105gami zbombardowanymi przez Niemc\u00f3w nie by\u0142a z pewno\u015bci\u0105 wy\u017csza ni\u017c we wcze\u015bniejszych akcjach deportacyjnych. W sumie zatem, od momentu osiedlenia do po\u0142owy 1941 r. liczba zgon\u00f3w w\u015br\u00f3d deportowanych nie przekroczy\u0142a prawdopodobnie 15 tys. Jak wielkie by\u0142y straty osobowe po tzw. amnestii, okre\u015bli\u0107 bardzo trudno. Znaczna \u015bmiertelno\u015b\u0107 mia\u0142a miejsce w trakcie przemieszcze\u0144 na obszarze ZSRR od jesieni 1941 do lata 1942. Liczne by\u0142y ofiary \u015bmiertelne w wyniku chor\u00f3b epidemicznych i g\u0142odu w rejonach koncentracji ludno\u015bci polskiej w Uzbekistanie, Kazachstanie i Kirgizji. Ambasada polska szacowa\u0142a, \u017ce tylko epidemia tyfusu w\u00a0republikach \u015brodkowoazjatyckich od grudnia 1941 r. do czerwca 1942 r. poch\u0142on\u0119\u0142a 10% spo\u015br\u00f3d przebywaj\u0105cych tam oko\u0142o 200 tys. obywateli polskich. Wiele przypadk\u00f3w \u015bmierci z chor\u00f3b, g\u0142odu, wycie\u0144czenia prac\u0105 ponad si\u0142y notowano praktycznie we wszystkich rejonach, gdzie istnia\u0142y skupiska ludno\u015bci polskiej.<\/p>\r\n\r\n

Status prawny deportowanych<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Ofiary deportacji w ZSRR zaliczane by\u0142y do kilku r\u00f3\u017cnych kategorii. Najliczniejsz\u0105 stanowili tzw. specjalni przesiedle\u0144cy (spetspereselentsy). Tego rodzaju status uzyskali przede wszystkim przesiedlani na pocz\u0105tku lat 30. tzw. ku\u0142acy, a p\u00f3\u017aniej w latach 30. i 40. w\u0142\u0105czono do tej kategorii w ogromnej wi\u0119kszo\u015bci ofiary kolejnych deportacji. Drug\u0105\u00a0kategori\u0119 zes\u0142a\u0144c\u00f3w stanowili ssylnoposielentsy (zes\u0142ani na osiedlenie) – osoby zes\u0142ane do okre\u015blonych miejscowo\u015bci (rejon\u00f3w) i pozbawione prawa ich opuszczania, ale nie obj\u0119te specjaln\u0105 administracj\u0105 NKWD i zobowi\u0105zane zazwyczaj do okresowego meldowania si\u0119 w lokalnych organach policji. Ostatni\u0105 kategori\u0119 stanowili tzw. wys\u0142annyje (lub administrativno vys\u0142annyie) czyli wysiedleni w trybie decyzji administracyjnej. Nie podlegali oni szczeg\u00f3lnemu nadzorowi aparatu bezpiecze\u0144stwa i\u00a0poza mo\u017cliwo\u015bci\u0105 zmiany miejsca pobytu cieszyli si\u0119 praktycznie takim samym zakresem swob\u00f3d, jak zwykli obywatele ZSRR. Faktyczne po\u0142o\u017cenie konkretnych grup zes\u0142a\u0144czych nie by\u0142o prost\u0105 realizacj\u0105 wymienionej kategoryzacji. Wida\u0107 to wyra\u017anie na wielu przyk\u0142adach. Wys\u0142annyje teoretycznie powinni dysponowa\u0107 swobod\u0105 wyboru miejsca osiedlenia (poza okre\u015blonymi miejscowo\u015bciami i strefami), tymczasem maj\u0105cy taki status wysiedle\u0144cy z ziem polskich z kwietnia 1940 r. takiego prawa nie mieli. Wynikaj\u0105ca z ich statusu swoboda przemieszczania si\u0119 w granicach rejonu mia\u0142a za\u015b jedynie teoretyczny charakter, z regu\u0142y bowiem by\u0142a przekre\u015blana przez inne uregulowania, np. zwi\u0105zane z dyscyplin\u0105 pracy.<\/p>\r\n\r\n

Masowe deportacje obejmowa\u0142y ca\u0142e rodziny (mieszkaj\u0105ce w jednym gospodarstwie lub mieszkaniu), a uzyskany w jej wyniku status prawny by\u0142 dziedziczony przez dzieci narodzone w trakcie zes\u0142ania, kt\u00f3re automatycznie stawa\u0142y si\u0119 cz\u0142onkami danego kontyngentu i by\u0142y obj\u0119te odpowiednim re\u017cimem.<\/p>\r\n\r\n

Formalnie na zes\u0142a\u0144c\u00f3w rozci\u0105ga\u0142o si\u0119 wiele powszechnie obowi\u0105zuj\u0105cych w ZSRR (co nie znaczy, \u017ce przestrzeganych) norm prawnych odnosz\u0105cych si\u0119 do zatrudnienia, wynagradzania, zabezpieczenia socjalnego, bezpiecze\u0144stwa pracy. By\u0142a to jednak najcz\u0119\u015bciej czysta teoria, bowiem faktycznie wszyscy znale\u017ali si\u0119 w warunkach przymusu, je\u015bli nie formalnego to sytuacyjnego. Niew\u0142a\u015bciwe wykonywanie powierzonych obowi\u0105zk\u00f3w czy naruszanie dyscypliny pracy poci\u0105ga\u0142o za sob\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 administracyjn\u0105 i karn\u0105. W wypadku specjalnych przesiedle\u0144c\u00f3w prawo nak\u0142adania kar administracyjnych mia\u0142 komendant osiedla, kt\u00f3ry tak\u017ce m\u00f3g\u0142 kierowa\u0107 ich sprawy na drog\u0119 post\u0119powania karnego zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105cymi w ZSRR drako\u0144skimi przepisami o dyscyplinie pracy. Instrumenty wynikaj\u0105ce z tych przepis\u00f3w pozostawa\u0142y tak\u017ce w r\u0119kach w\u0142adz w odniesieniu do zes\u0142a\u0144c\u00f3w pozosta\u0142ych kategorii, formalnie zatrudnionych na og\u00f3lnych warunkach. Zes\u0142a\u0144cy na r\u00f3wni z innymi obywatelami op\u0142acali podatki i inne \u015bwiadczenia na rzecz pa\u0144stwa. Specjalnym osiedle\u0144com ponadto potr\u0105cano z zarobk\u00f3w dodatkowe \u015bwiadczenie na utrzymanie systemu specjalnej administracji NKWD, kt\u00f3ra ich nadzorowa\u0142a. <\/a><\/p>\r\n\r\n

Status deportowanych w I deportacji – 9\/10 luty 1940 r. i III deportacji\u00a0 – 28\/29\u00a0 czerwiec 1940 r.<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Deportowani w lutym i w czerwcu 1940 r. zaliczeni zostali do kategorii specjalnych przesiedle\u0144c\u00f3w (spetspereselentsy). Zostali umieszczeni w specjalnych osiedlach (specposiolki), zarz\u0105dzanych bezpo\u015brednio przez NKWD. Komendanci osiedli dysponowali wobec zes\u0142a\u0144c\u00f3w bardzo szerokimi uprawnieniami. Jedynie za ich zgod\u0105 mo\u017cliwe by\u0142o opuszczenie osiedla na d\u0142u\u017cej ni\u017c 24 godziny oraz zmienienie miejsca zamieszkania w obr\u0119bie osiedla. Istotnym elementem statusu prawnego specjalnych przesiedle\u0144c\u00f3w by\u0142 obowi\u0105zek wykonywania wyznaczonej pracy przez wszystkich, kt\u00f3rzy zostali uznani za zdolnych do tego. Komendanci osiedli nadzorowali zatrudnienie zes\u0142a\u0144c\u00f3w i mieli prawo karania grzywn\u0105 lub aresztem za naruszanie dyscypliny pracy. Do ich kompetencji nale\u017ca\u0142o zapewnienie porz\u0105dku i bezpiecze\u0144stwa w podporz\u0105dkowanych im osadach. W zwi\u0105zku z tym mogli nak\u0142ada\u0107 na zes\u0142a\u0144c\u00f3w obowi\u0105zek wykonywania prac porz\u0105dkowych, ustalali zasady \u017cycia w osiedlach i mogli kara\u0107 administracyjnie za ich naruszanie.<\/p>\r\n\r\n

Status deportowanych w II\u00a0 deportacji – 12\/13 kwietnia 1940 r.<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Status wysiedlonych w kwietniu 1940 r. by\u0142 odmienny. Przesiedleni w\u00f3wczas obywatele polscy jako „administracyjnie wys\u0142ani” dysponowali teoretycznie wszystkimi prawami obywateli radzieckich, wyj\u0105wszy prawo wyboru miejscowo\u015bci zamieszkania. Nie odizolowano ich poprzez skupienie w wydzielonych osiedlach specjalnych, lecz mieszkali wraz z miejscow\u0105 ludno\u015bci\u0105, bardzo cz\u0119sto pod jednym dachem. Nie utworzono te\u017c specjalnego aparatu NKWD nadzoruj\u0105cego tych zes\u0142a\u0144c\u00f3w, lecz poddano ich, podobnie jak pozosta\u0142ych obywateli, kontroli normalnych, terenowych ogniw resortu bezpiecze\u0144stwa.<\/p>\r\n\r\n

Status deportowanych w IV deportacji – 14 maja 1941r.<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Deportowani w 1941 r. uzyskali status zes\u0142anych na osiedlenie (ssylnoposelentsy) na 20 lat. Skierowani do wyznaczonego rejonu mieli tam prawo samodzielnego wyboru miejsca zamieszkania. Zobowi\u0105zani byli zajmowa\u0107 si\u0119 „prac\u0105 spo\u0142ecznie-u\u017cyteczn\u0105”, ale mogli j\u0105 sami wybiera\u0107. Mogli nawet wst\u0119powa\u0107 do ko\u0142choz\u00f3w. Obj\u0119ci byli wszystkimi prawami socjalnymi przys\u0142uguj\u0105cymi wolnym obywatelom ZSRR. Musieli jednak regularnie meldowa\u0107 si\u0119 w miejscowej plac\u00f3wce NKWD oraz zawiadamia\u0107 o ka\u017cdej zmianie miejsca zamieszkania w granicach ustalonego rejonu. Za nie zameldowanie si\u0119
\r\n w ustalonym terminie grozi\u0142a kara upomnienia, grzywny lub aresztu, a nawet poci\u0105gni\u0119cie do odpowiedzialno\u015bci karnej. Opuszczenie miejsca zes\u0142ania traktowane by\u0142o jako ucieczka, czyli przest\u0119pstwo, za kt\u00f3re mo\u017cna by\u0142o trafi\u0107 do obozu pracy.<\/p>\r\n\r\n

Przebieg deportacji<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Wszystkie cztery operacje deportacje przeprowadzone na ziemiach polskich w latach 1940-1941 przebiega\u0142y wed\u0142ug podobnego schematu. Wiele jego element\u00f3w powtarza\u0142o si\u0119 zreszt\u0105 w innych masowych przesiedleniach realizowanych w ZSRR i wcze\u015bniej i p\u00f3\u017aniej. Wynika\u0142o to z centralnego uregulowania zar\u00f3wno og\u00f3lnych zasad post\u0119powania i wydania przez NKWD drobiazgowo opracowanych instrukcji deportacyjnych. Deportacj\u0105 w ka\u017cdym powiecie kierowa\u0142 sztab sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z 3-5 funkcjonariuszy NKWD, a bezpo\u015brednimi wykonawcami by\u0142y grupy operacyjne.<\/p>\r\n\r\n

Grupy operacyjne przeprowadzaj\u0105ce wysiedlenie zjawia\u0142y si\u0119 na og\u00f3\u0142 w nocy lub bardzo wczesnym rankiem. Sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z oficera i towarzysz\u0105cych mu \u017co\u0142nierzy NKWD oraz z miejscowych milicjant\u00f3w i reprezentant\u00f3w lokalnych w\u0142adz. Mieszka\u0144com komunikowano decyzj\u0119 o wysiedleniu, a nast\u0119pnie przeprowadzana by\u0142a rewizja uzasadniana poszukiwaniem broni. Najcz\u0119\u015bciej dokonywano jej brutalnie, czyni\u0105c kompletny ba\u0142agan w pomieszczeniach i niszcz\u0105c wiele rzeczy. Rewizji nierzadko towarzyszy\u0142y akty rabunku warto\u015bciowych przedmiot\u00f3w. Po przeprowadzeniu rewizji wyznaczano wysiedlanym pewien czas na spakowanie si\u0119. Wbrew instrukcji na og\u00f3\u0142 na przygotowanie si\u0119 do podr\u00f3\u017cy pozostawiano oko\u0142o 30 minut, a czasem zaledwie 10-20 minut. Co i w jakich ilo\u015bciach pozwalano deportowanym zabra\u0107 ze sob\u0105, zale\u017ca\u0142o w gruncie rzeczy od nastawienia konkretnej grupy operacyjnej. Czasem komunikowano mo\u017cliwo\u015b\u0107 zabrania baga\u017cu do ustalonej wagi, z regu\u0142y jednak zani\u017caj\u0105c limit ustalony w odpowiedniej instrukcji. Najcz\u0119\u015bciej jednak cz\u0142onkowie grupy operacyjnej po prostu zezwalali lub nie na zabieranie konkretnych przedmiot\u00f3w. Zr\u00f3\u017cnicowany by\u0142 te\u017c stosunek grup operacyjnych do zabierania \u017cywno\u015bci: jedne zgodnie z instrukcj\u0105 wr\u0119cz to nakazywa\u0142y, inne ogranicza\u0142y jej ilo\u015b\u0107 i asortyment. Podobnie by\u0142o z odzie\u017c\u0105 i drobnymi sprz\u0119tami. Bywa\u0142o, \u017ce dowodz\u0105cy oficer po prostu kaza\u0142 bra\u0107 tyle, ile unios\u0105. Niekiedy funkcjonariusze NKWD doradzali, co nale\u017cy zabra\u0107, a nawet pomagali w pakowaniu dobytku. Najwi\u0119cej przejaw\u00f3w \u017cyczliwo\u015bci ze strony oficer\u00f3w i \u017co\u0142nierzy NKWD zapami\u0119tali deportowani w kwietniu 1940 r. Z drugiej strony mia\u0142y miejsce znacznie liczniejsze przejawy brutalno\u015bci, zastraszania, krzyk\u00f3w i poszturchiwa\u0144. Zdarza\u0142o si\u0119, i\u017c deportowanym nie pozwalano opuszcza\u0107 pomieszczenia, w kt\u00f3rym ich zgromadzono, co uniemo\u017cliwia\u0142o zabranie dobytku z innych izb, a nawet przygotowanie zapasu \u017cywno\u015bci. Cz\u0119sto z przygotowa\u0144 do wyjazdu eliminowano m\u0119\u017cczyzn, przez ca\u0142y czas trzymaj\u0105c ich pod stra\u017c\u0105 w jakim\u015b k\u0105cie izby. Pog\u0142\u0119bia\u0142o to na og\u00f3\u0142 panik\u0119 w\u015br\u00f3d wysiedlanych, utrudnia\u0142o zorganizowanie si\u0119 i spakowanie. Strach, rozpacz, zaskoczenie powsta\u0142\u0105 sytuacj\u0105 by\u0142y istotnymi czynnikami ograniczaj\u0105cymi zdolno\u015b\u0107 do sprawnego zgromadzenia rzeczywi\u015bcie potrzebnych rzeczy i maksymalnego wykorzystania wyznaczonych limit\u00f3w. Najcz\u0119\u015bciej zabierano pewn\u0105 ilo\u015b\u0107 \u017cywno\u015bci, troch\u0119 ubra\u0144, po\u015bciel, jakie\u015b drobne sprz\u0119ty gospodarstwa domowego. Niekt\u00f3rym rodzinom pozwalano zabra\u0107 wiele work\u00f3w, tobo\u0142\u00f3w i kufr\u00f3w czy koszy z ubraniami, po\u015bciel\u0105, \u017cywno\u015bci\u0105 i sprz\u0119tem domowym. Zabierano nawet maszyny do szycia, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej okaza\u0142y si\u0119 skarbem wprost nieocenionym. Deportowani nie zdawali sobie cz\u0119sto sprawy z tego, co mo\u017ce im by\u0107 potrzebne, co w niedalekiej ju\u017c przysz\u0142o\u015bci mia\u0142o stanowi\u0107 o mo\u017cliwo\u015bci przetrwania w odleg\u0142ych miejscach zes\u0142ania. Zabierano czasem rzeczy uwa\u017cane za warto\u015bciowe, czy wr\u0119cz cenne, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej okazywa\u0142y si\u0119 nieprzydatne, a pozostawiano nie\u015bwiadomie przedmioty mog\u0105ce stworzy\u0107 szans\u0119 prze\u017cycia.<\/p>\r\n\r\n

Wysiedlonych dowo\u017cono nast\u0119pnie saniami, furmankami lub samochodami bezpo\u015brednio na stacje kolejowe, b\u0105d\u017a najpierw do punkt\u00f3w zbornych, a dopiero stamt\u0105d po zgromadzeniu odpowiedniej liczby os\u00f3b, do miejsc formowania transport\u00f3w. Transporty te sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z wagon\u00f3w towarowych. Ich przystosowanie do przewozu ludzi polega\u0142o na zbudowaniu pi\u0119trowych prycz po obu stronach wej\u015bcia, wstawieniu \u017celaznego piecyka i wyci\u0119ciu dziury, czasem zaopatrzonej w kawa\u0142ek rury, maj\u0105cej spe\u0142nia\u0107 rol\u0119 ubikacji. Po kr\u00f3tszym lub d\u0142u\u017cszym, czasem nawet kilkudniowym oczekiwaniu, transport rusza\u0142 w nieznane. Wielko\u015b\u0107 poszczeg\u00f3lnych transport\u00f3w by\u0142\u0105 zr\u00f3\u017cnicowana. Z dokument\u00f3w wojsk konwojowych NKWD wynika, i\u017c w jednym transporcie jecha\u0142o od kilkuset do ponad dw\u00f3ch tysi\u0119cy os\u00f3b, \u015brednio 1414. Relacje zes\u0142a\u0144c\u00f3w wskazuj\u0105, i\u017c liczba os\u00f3b w wagonach z regu\u0142y przekracza\u0142a normy ustanowione instrukcj\u0105 deportacyjn\u0105, ale by\u0142a te\u017c mocno zr\u00f3\u017cnicowana: najcz\u0119\u015bciej wynosi\u0142a 40-50 os\u00f3b, niekiedy nawet 60, ale z drugiej strony w niekt\u00f3rych wagonach jecha\u0142o tylko po 20-30 os\u00f3b.<\/p>\r\n\r\n

Bardzo zr\u00f3\u017cnicowane by\u0142o tak\u017ce zaopatrzenie w \u017cywno\u015b\u0107. Z regu\u0142y ciep\u0142e posi\u0142ki wydawano dopiero po przekroczeniu dawnej granicy polsko-radzieckiej. W jednych transportach czyniono to w miar\u0119 regularnie, codziennie, w innych tylko sporadycznie, raz na kilka dni. Menu stanowi\u0142y zupy, najcz\u0119\u015bciej o trudnym do ustalenia sk\u0142adzie, kasza, do tego niewielkie porcje chleba, sporadycznie, na wi\u0119kszych stacjach, dla dzieci nawet bu\u0142ki i cukier. W czasie postoj\u00f3w ju\u017c po przekroczeniu dawnej granicy zdarza\u0142y si\u0119 przypadki handlu wymiennego z miejscow\u0105 ludno\u015bci\u0105. Najwi\u0119kszym problemem dla deportowanych by\u0142o jednak nie zaopatrzenie w \u017cywno\u015b\u0107, lecz w wod\u0119. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 deportowanych mia\u0142a ze sob\u0105 jednak jakie\u015b wiktua\u0142y, kt\u00f3re troskliwie racjonowane uzupe\u0142nia\u0142y pokarm dostarczany z zewn\u0105trz i przynajmniej przez pewien czas cz\u0119\u015bciowo zaspokaja\u0142y g\u0142\u00f3d. Natomiast brak wody by\u0142 powszechn\u0105 zmor\u0105 w transportach deportacyjnych. Cho\u0107 w trakcie postoj\u00f3w eskorta zezwala\u0142a na pobieranie wody (z regu\u0142y po 2 wiadra na wagon), to jednak zdarza\u0142y si\u0119 przypadki, \u017ce woda nie by\u0142a dostarczana nawet przez 2 dni. Szczeg\u00f3lnie w trakcie deportacji czerwcowych, gdy panowa\u0142a wysoka temperatura, brak wody do picia stanowi\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142o ogromnych cierpie\u0144 deportowanych.<\/p>\r\n\r\n

Kolejnym problemem n\u0119kaj\u0105cym wysiedlanych w toku dw\u00f3ch pierwszych deportacji by\u0142o zimno. Zima 1940 r. by\u0142a wyj\u0105tkowo mro\u017ana: w czasie wysiedlania temperatura spada\u0142a do 40 stopni poni\u017cej zera i silne mrozy utrzymywa\u0142y si\u0119 przez ca\u0142y okres transportu. Ju\u017c w czasie przewo\u017cenia deportowanych do stacji kolejowych zanotowano wiele odmro\u017ce\u0144. W wagonach znajdowa\u0142y si\u0119 wprawdzie \u017celazne piecyki, czasem nawet dwa, lecz przy najintensywniejszym paleniu nie by\u0142y w stanie ogrza\u0107 w wystarczaj\u0105cym stopniu ca\u0142ej kubatury. Opa\u0142u zreszt\u0105 nie wystarcza\u0142o i bywa\u0142o, \u017ce zdesperowani ludzie r\u0105bali i palili prycze.<\/p>\r\n\r\n

Symbolem warunk\u00f3w sanitarnych panuj\u0105cych w transportach sta\u0142y si\u0119 wspomniane „toalety”. Korzystanie z nich mia\u0142o aspekt obyczajowy i higieniczny. Publiczne za\u0142atwianie potrzeb fizjologicznych by\u0142o, przynajmniej pocz\u0105tkowo, jednym z najbardziej stresuj\u0105cych czynnik\u00f3w. Os\u0142aniano je na r\u00f3\u017cne sposoby, czy te\u017c starano si\u0119 korzysta\u0107 z nich nocami. Otwory kloaczne wkr\u00f3tce pokrywa\u0142y si\u0119 grub\u0105 warstw\u0105 odchod\u00f3w, a fetor by\u0142 nieod\u0142\u0105cznym towarzyszem podr\u00f3\u017cy. Tego rodzaju „toalety” stawa\u0142y si\u0119 te\u017c wyl\u0119garniami zarazk\u00f3w chorobotw\u00f3rczych.<\/p>\r\n\r\n

Niedostatek wody oznacza\u0142 niemo\u017cliwo\u015b\u0107 utrzymywania higieny. Szybko pojawi\u0142y si\u0119 wi\u0119c wszy, rozprzestrzenia\u0142 si\u0119 \u015bwierzb i inne choroby wywo\u0142ane brudem. Rodzaj i jako\u015b\u0107 dostarczanego pokarmu powodowa\u0142y choroby przewodu pokarmowego z czerwonk\u0105 na czele. Dramatu dope\u0142nia\u0142o dokuczliwe zimno. W tragicznej sytuacji znajdowa\u0142y si\u0119 zw\u0142aszcza ma\u0142e dzieci i osoby starsze. Te grupy pierwsze zapada\u0142y na zdrowiu, a brak opieki lekarskiej uniemo\u017cliwia\u0142 skuteczn\u0105 walk\u0119 z chorobami, co prowadzi\u0142o do licznych zgon\u00f3w. Zw\u0142oki najcz\u0119\u015bciej wynoszono na stacjach i w miejscach postoju, tak\u017ce w szczerym polu.<\/p>\r\n\r\n

Wysiedlenie w kwietniu 1940 r. przebiega\u0142o w korzystniejszych warunkach atmosferycznych, a i stosowane rygory by\u0142y nieco \u0142agodniejsze. Spora cz\u0119\u015b\u0107 deportowanych by\u0142a przygotowana do czekaj\u0105cego ich dramatu. Pog\u0142oski o maj\u0105cej nast\u0105pi\u0107 nowej deportacji od pewnego czasu kr\u0105\u017cy\u0142y w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w, a niekt\u00f3rych znajomi uprzedzali wprost, \u017ce ich nazwiska s\u0105 na listach wywozowych i \u017ce zostan\u0105 wysiedleni. Jedni gromadzili w zwi\u0105zku z tym poka\u017ane zapasy \u017cywno\u015bci i przygotowywali baga\u017ce, inni trzymali na podor\u0119dziu zaledwie kilka najpotrzebniejszych drobiazg\u00f3w zapakowanych do plecak\u00f3w, czy zgo\u0142a szkolnych tornistr\u00f3w, w przekonaniu, \u017ce i tak pojad\u0105 na zag\u0142ad\u0119. W relacjach opisuj\u0105cych podr\u00f3\u017c deportowanych w kwietniu niepor\u00f3wnanie rzadziej ni\u017c w lutym mo\u017cna spotka\u0107 dramatyczne wzmianki o g\u0142odzie. Zapewne w jakiej\u015b mierze wynika\u0142o to ze wspomnianego ju\u017c przygotowania przynajmniej cz\u0119\u015bci deportowanych na tak\u0105 okoliczno\u015b\u0107 i zabrania wi\u0119kszych zapas\u00f3w \u017cywno\u015bci, ale wiele wskazuje te\u017c na znacznie lepsze zaopatrzenie ze strony radzieckiej.<\/p>\r\n\r\n

Sytuacj\u0119 ludzi wywo\u017conych w czerwcu 1941 r. nies\u0142ychanie skomplikowa\u0142 wybuch wojny. Transporty z deportowanymi znalaz\u0142y si\u0119 niejednokrotnie pod bombami, co przynios\u0142o znaczne straty ludzkie, ale cz\u0119\u015bci deportowanych umo\u017cliwi\u0142o ucieczk\u0119. Poci\u0105gi pod\u0105\u017caj\u0105ce w kierunku przeciwnym do transport\u00f3w wojskowych, niejednokrotnie wiele dni przetrzymywano na bocznicach, lub zgo\u0142a w polu. Nie by\u0142o mowy o regularnym \u017cywieniu, a nawet o zaopatrzeniu w wod\u0119, co przy wysokich temperaturach przynosi\u0142o niewys\u0142owione m\u0119ki pragnienia.<\/p>\r\n\r\n

Rozmieszczenie deportowanych<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Ludzi deportowanych w lutym 1940 r. rozsiedlono w siedemnastu obwodach, krajach
\r\n republikach autonomicznych Rosyjskiej FSRR oraz w Kazachstanie. Najwi\u0119ksze ich skupiska znajdowa\u0142y si\u0119 w Kraju Krasnojarskim, w Komi ASRR oraz w obwodach archangielskim, swierd\u0142owskim, irkuckim i mo\u0142otowskim.<\/p>\r\n\r\n

Liczba i rozmieszczenie obywateli polskich deportowanych w lutym i czerwcu 1940 r.<\/span><\/p>\r\n\r\n

(Stan na 1 kwietnia 1941 r.)<\/span><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Miejsce osiedlenia<\/p><\/td>\r\n

Deportowani w lutym 1940<\/p><\/td>\r\n

Deportowani w czerwcu 1940<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

Liczba<\/p><\/td>\r\n

Odsetek kontyngentu<\/p><\/td>\r\n

Liczba<\/p><\/td>\r\n

Odsetek kontyngentu<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

Kazachstan<\/p><\/td>\r\n

5307<\/p><\/td>\r\n

3,95<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

Baszkirska ASRR<\/p><\/td>\r\n

275<\/p><\/td>\r\n

0,20<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

Jakucka ASRR<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n

3510<\/p><\/td>\r\n

4,62<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

Komi ASRR<\/p><\/td>\r\n

9954<\/p><\/td>\r\n

7,40<\/p><\/td>\r\n

8818<\/p><\/td>\r\n

11,59<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

Mari ASRR<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n

5693<\/p><\/td>\r\n

7,48<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

Kraj A\u0142tajski<\/p><\/td>\r\n

5926<\/p><\/td>\r\n

4,41<\/p><\/td>\r\n

3960<\/p><\/td>\r\n

5,21<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

Kraj Krasnojarski<\/p><\/td>\r\n

13339<\/p><\/td>\r\n

9,92<\/p><\/td>\r\n

1449<\/p><\/td>\r\n

1,90<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

obwody RFSRR:<\/p><\/td>\r\n


<\/p><\/td>\r\n


<\/p><\/td>\r\n


<\/p><\/td>\r\n


<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

archangielski<\/p><\/td>\r\n

38622<\/p><\/td>\r\n

28,72<\/p><\/td>\r\n

12322<\/p><\/td>\r\n

16,20<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

czelabi\u0144ski<\/p><\/td>\r\n

1653<\/p><\/td>\r\n

1,23<\/p><\/td>\r\n

519<\/p><\/td>\r\n

0,68<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

czka\u0142owski<\/p><\/td>\r\n

625<\/p><\/td>\r\n

0,47<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

gorkowski<\/p><\/td>\r\n

1725<\/p><\/td>\r\n

1,28<\/p><\/td>\r\n

879<\/p><\/td>\r\n

1,16<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

irkucki<\/p><\/td>\r\n

593<\/p><\/td>\r\n

0,44<\/p><\/td>\r\n

2321<\/p><\/td>\r\n

3,05<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

iwanowski<\/p><\/td>\r\n

11513<\/p><\/td>\r\n

8,56<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

jaros\u0142awski<\/p><\/td>\r\n

503<\/p><\/td>\r\n

0,37<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

kirowski<\/p><\/td>\r\n

2204<\/p><\/td>\r\n

1,64<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

mo\u0142otowski<\/p><\/td>\r\n

9040<\/p><\/td>\r\n

6,72<\/p><\/td>\r\n

1504<\/p><\/td>\r\n

1,98<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

nowosybirski<\/p><\/td>\r\n

3191<\/p><\/td>\r\n

2,37<\/p><\/td>\r\n

16437<\/p><\/td>\r\n

21,61<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

omski<\/p><\/td>\r\n

6946<\/p><\/td>\r\n

5,17<\/p><\/td>\r\n

1592<\/p><\/td>\r\n

2,09<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

swierd\u0142owski<\/p><\/td>\r\n

13562<\/p><\/td>\r\n

10,08<\/p><\/td>\r\n

13140<\/p><\/td>\r\n

17,27<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

wo\u0142ogodzki<\/p><\/td>\r\n

9433<\/p><\/td>\r\n

7,01<\/p><\/td>\r\n

3924<\/p><\/td>\r\n

5,16<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

Un\u017c\u0142ag NKWD*<\/p><\/td>\r\n

80<\/p><\/td>\r\n

0,06<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n

–<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

Og\u00f3\u0142em<\/p><\/td>\r\n

134491<\/p><\/td>\r\n

100,00<\/p><\/td>\r\n

76068<\/p><\/td>\r\n

100,00<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n\r\n

*\u00a0Kompleks Un\u017c\u0142ag, nastawiony na wyr\u0105b las\u00f3w, obejmowa\u0142 obozy po\u0142o\u017cone w\u00a0\u00a0rejonie rzeki Un\u017cy\u00a0 w obwodzie gorkowskim.<\/p>\r\n\r\n

Deportowanych w kwietniu 1940 r. osiedlono w Kazachstanie w obwodach: aktiubi\u0144skim, akmoli\u0144skim, kustanajskim, paw\u0142odarskim, p\u00f3\u0142nocnokazachsta\u0144skim i semipa\u0142aty\u0144skim.<\/p>\r\n\r\n

Liczba i rozmieszczenie obywateli polskich deportowanych w kwietniu 1940\u00a0r.\u00a0 (stan na III kwarta\u0142 1940 r.)<\/span><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Miejsce osiedlenia (obw\u00f3d)<\/p><\/td>\r\n

Liczba osiedlonych<\/p><\/td>\r\n

Odsetek kontyngentu<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

akmoli\u0144ski<\/p><\/td>\r\n

6308<\/p><\/td>\r\n

10,45<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

aktiubi\u0144ski<\/p><\/td>\r\n

6816<\/p><\/td>\r\n

11,29<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

kustanajski<\/p><\/td>\r\n

8103<\/p><\/td>\r\n

13,43<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

paw\u0142odarski<\/p><\/td>\r\n

11440<\/p><\/td>\r\n

18,96<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

pietropaw\u0142owski<\/p><\/td>\r\n

20046<\/p><\/td>\r\n

33,22<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

semipa\u0142aty\u0144ski<\/p><\/td>\r\n

7638<\/p><\/td>\r\n

12,65<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n

Og\u00f3\u0142em<\/p><\/td>\r\n

60351<\/p><\/td>\r\n

100,00<\/p><\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n\r\n

Deportowani w czerwcu 1940 r. osiedleni zostali w czternastu obwodach, krajach i\u00a0republikach autonomicznych Rosyjskiej FSRR. Najwi\u0119ksze skupiska w cz\u0119\u015bci europejskiej ZSRR znajdowa\u0142y si\u0119 w obwodzie archangielskim i w Komi ASRR, a tak\u017ce w Marii ASRR oraz obwodzie wo\u0142ogodzkim i mo\u0142otowskim. Liczne grupy skierowano na Syberi\u0119, do obwod\u00f3w: swierd\u0142owskiego, omskiego, irkuckiego, nowosybirskiego i czelabi\u0144skiego, do Kraju A\u0142tajskiego i Krasnojarskiego oraz do Jakuckiej ASRR.<\/p>\r\n\r\n

Dla los\u00f3w deportowanej ludno\u015bci zasadnicze znaczenie mia\u0142y jej przemieszczenia dokonane po tzw. amnestii og\u0142oszonej 12 sierpnia 1941 r. w nast\u0119pstwie uk\u0142adu polsko-radzieckiego przywracaj\u0105cego stosunki dwustronne. Ambasada polska oraz jej terenowe delegatury podejmowa\u0142y wysi\u0142ki w celu ustalenia miejsc osiedlenia polskich zes\u0142a\u0144c\u00f3w i\u00a0udzielenia pomocy mo\u017cliwie najwi\u0119kszej ich liczbie. Z powodu ogromnych odleg\u0142o\u015bci, k\u0142opot\u00f3w komunikacyjnych oraz nie zawsze \u017cyczliwej postawy w\u0142adz radzieckich by\u0142o to zadanie niezwykle trudne. Dodatkow\u0105 komplikacj\u0105 by\u0142y wielkie ruchu migracyjne, kt\u00f3re od pocz\u0105tk\u00f3w jesieni 1941 r. obj\u0119\u0142y obywateli polskich, zar\u00f3wno zwalnianych z oboz\u00f3w i\u00a0wi\u0119zie\u0144, jak i miejsc przymusowego osiedlenia. Zasadniczy kierunek tych masowych w\u0119dr\u00f3wek przebiega\u0142 z p\u00f3\u0142nocy na po\u0142udnie, zw\u0142aszcza ku rejonom formowania armii polskiej. R\u00f3wnolegle nast\u0119powa\u0142y przemieszczenia Polak\u00f3w w obr\u0119bie poszczeg\u00f3lnych obwod\u00f3w i rejon\u00f3w, przy czym zarysowa\u0142 si\u0119 wyra\u017any trend do przesuwania si\u0119 ludno\u015bci polskiej ze wsi do miast, a na p\u00f3\u0142nocy tak\u017ce z le\u015bnych osad do ko\u0142choz\u00f3w i sowchoz\u00f3w. Wielotygodniowa podr\u00f3\u017c z rosyjskiej p\u00f3\u0142nocy do Uzbekistanu czy po\u0142udniowego Kazachstanu by\u0142a dla ju\u017c wcze\u015bniej wycie\u0144czonych ludzi kolejn\u0105 gehenn\u0105. Doskwiera\u0142 im g\u0142\u00f3d, dziesi\u0105tkowa\u0142y choroby. Migracja lat 1941-1942 przynios\u0142a ogromne, dzi\u015b trudne do oszacowania straty ludzkie. W jej wyniku rozmieszczenie ludno\u015bci polskiej w ZSRR uleg\u0142o zasadniczej zmianie.<\/p>\r\n\r\n

dr Jerzy Prochwicz<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Podzia\u0142 terytorium Polski b\u0119d\u0105cy rezultatem porozumie\u0144 mi\u0119dzy ZSRR a III Rzesz\u0105 w\u00a01939 r. sprawi\u0142, \u017ce w granicach ZSRR znalaz\u0142y si\u0119 wschodnie terytoria II Rzeczypospolitej. W latach 1939-1941 na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej Polskiej, okupowanych przez ZSRR, zachodzi\u0142y intensywne przemiany polityczne, gospodarcze i spo\u0142eczne. W procesie tym wielk\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142 terror, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego starano si\u0119 zniszczy\u0107 […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[66,59],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/18179"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=18179"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/18179\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=18179"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=18179"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=18179"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}