{"id":17717,"date":"2010-01-28T23:27:42","date_gmt":"2010-01-29T04:27:42","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=17717"},"modified":"2010-01-28T23:27:42","modified_gmt":"2010-01-29T04:27:42","slug":"66-lat-od-mordu-w-koniuchach-nie-widac-konca-sledztwa-ipn","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=17717","title":{"rendered":"66 lat od mordu w Koniuchach – Nie wida\u0107 ko\u0144ca \u015bledztwa IPN"},"content":{"rendered":"

Gdy w lutym 2001 r. Kongres Polonii Kanadyjskiej zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do Komisji \u015acigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu przy Instytucie Pami\u0119ci Narodowej o podj\u0119cie \u015bledztwa w sprawie okrutnego mordu w Koniuchach, chyba nikt nie m\u00f3g\u0142 przewidzie\u0107, \u017ce potrwa ono d\u0142u\u017cej ni\u017c 9 lat. Wbrew kilkukrotnym zapewnieniom ze strony IPN, i\u017c \u015bledztwo „wkr\u00f3tce” zostanie zako\u0144czone, i mimo \u017ce od pocz\u0105tku nie brakowa\u0142o dowod\u00f3w w tej sprawie, nic nie wskazuje na to, by faktycznie mia\u0142o si\u0119 ono ku ko\u0144cowi.<\/strong>
\r\n
\r\nW kuriozalnej wypowiedzi dla „Gazety Wyborczej” historycy zwi\u0105zani z Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w (przy Instytucie Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk) sugerowali, \u017ce IPN dot\u0105d nie zamkn\u0105\u0142 \u015bledztwa ze strachu przed niezadowoleniem zleceniodawc\u00f3w. Ciekawe, czy gdyby nawet Kongresowi Polonii Kanadyjskiej nie spodoba\u0142 si\u0119 wynik \u015bledztwa, kto\u015b w og\u00f3le opublikowa\u0142by nasz protest. „New York Times”, „Gazeta Wyborcza” czy mo\u017ce rocznik „Zag\u0142ada \u017byd\u00f3w”? Wszystkie te pisma milcz\u0105 na temat tego mordu. Naturalnie IPN mo\u017ce si\u0119 obawia\u0107 reakcji pewnych \u015brodowisk, co zreszt\u0105 opisujemy dalej, lecz na pewno nie chodzi tu o \u015brodowiska polonijne.
\r\nRozg\u0142os mordowi w Koniuchach dokonanemu 29 stycznia 1944 r. nadali w rozlicznych publikacjach byli \u017cydowscy partyzanci z Puszczy Rudnickiej. W pami\u0119tnikach i relacjach che\u0142pili si\u0119 wr\u0119cz, \u017ce zniszczyli wie\u015b po\u0142o\u017con\u0105 w pobli\u017cu tej puszczy. Wed\u0142ug Chaima Lazara, „Sztab Brygady zdecydowa\u0142 zr\u00f3wna\u0107 Koniuchy z ziemi\u0105, aby da\u0107 przyk\u0142ad innym. (…) W ci\u0105gu kilku minut okr\u0105\u017cono wie\u015b z trzech stron. Z czwartej strony by\u0142a rzeka, a jedyny most by\u0142 w r\u0119kach partyzant\u00f3w. Przygotowanymi zawczasu pochodniami partyzanci palili domy, stajnie, magazyny, g\u0119sto ostrzeliwuj\u0105c siedliska ludzkie. S\u0142ycha\u0107 by\u0142o huk eksplozji z wielu dom\u00f3w, gdy sk\u0142ady broni [?] wylecia\u0142y w powietrze. P\u00f3\u0142nadzy ch\u0142opi wyskakiwali przez okna i usi\u0142owali ucieka\u0107. Ale zewsz\u0105d czeka\u0142y ich \u015bmiertelne pociski. Wielu z nich wskoczy\u0142o do rzeki, aby przep\u0142yn\u0105\u0107 na drug\u0105 stron\u0119, ale tam te\u017c spotka\u0142 ich taki sam los. Zadanie wykonano w kr\u00f3tkim czasie. Sze\u015b\u0107dziesi\u0105t gospodarstw ch\u0142opskich, w kt\u00f3rych mieszka\u0142o oko\u0142o 300 os\u00f3b, zniszczono. Nie uratowa\u0142 si\u0119 nikt”.
\r\n
\r\nDzisiejszy stan \u015bledztwa<\/strong>
\r\nOddzia\u0142owa Komisja \u015acigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w \u0141odzi w grudniu 2009 r. ujawni\u0142a doroczne sprawozdanie o stanie \u015bledztwa, kt\u00f3re niewiele r\u00f3\u017cni si\u0119 od poprzedniego.
\r\n„Jak wynika z dotychczasowych ustale\u0144 wie\u015b Koniuchy by\u0142a du\u017c\u0105, polsk\u0105 wsi\u0105, liczy\u0142a ok. 60 zabudowa\u0144 i ponad 300-tu mieszka\u0144c\u00f3w. Koniuchy usytuowane by\u0142y na skraju Puszczy Rudnickiej, w kt\u00f3rej znajdowa\u0142y si\u0119 bazy partyzant\u00f3w sowieckich. Partyzanci w czasie powtarzaj\u0105cych si\u0119 napad\u00f3w na t\u0119 wie\u015b rabowali jej mieszka\u0144com \u017cywno\u015b\u0107, odzie\u017c, byd\u0142o. Wy\u0142\u0105cznie z tego powodu w Koniuchach utworzono oddzia\u0142 samoobrony, kt\u00f3ry skutecznie uniemo\u017cliwia\u0142 partyzantom dalszy rabunek. W nocy z 28 na 29.01.1944 r. grupa partyzant\u00f3w sowieckich otoczy\u0142a wie\u015b i ok. 5-tej rano przyst\u0105pi\u0142a do ataku, kt\u00f3ry trwa\u0142 1,5-2 godziny. Pochodniami podpalano s\u0142omiane dachy dom\u00f3w, do wybudzonych, uciekaj\u0105cych mieszka\u0144c\u00f3w strzelano na o\u015blep. W wyniku ataku zgin\u0119\u0142o co najmniej 38 os\u00f3b, kilkana\u015bcie zosta\u0142o rannych. W dokumentach archiwalnych podaje si\u0119 r\u00f3\u017cn\u0105 liczb\u0119 ofiar: 'zosta\u0142o zabitych 36 os\u00f3b ze wsi oraz 14 os\u00f3b ci\u0119\u017cko rannych’, 'zabito 35 os\u00f3b, rannych 13 w tym 10 ci\u0119\u017cko rannych’, 'zabitych i rannych wi\u0119cej ni\u017c 50 os\u00f3b’, ’34 zabitych, 14 rannych, ilo\u015b\u0107 os\u00f3b \u017cywcem spalonych nie ustalona’. Cz\u0119\u015b\u0107 ofiar sp\u0142on\u0119\u0142a w swych domach, cz\u0119\u015b\u0107 zgin\u0119\u0142a od strza\u0142u z broni palnej. W\u015br\u00f3d ofiar byli m\u0119\u017cczy\u017ani, kobiety i ma\u0142e dzieci. Najstarsza z ujawnionych ofiar mia\u0142a 57 lat, najm\u0142odsze dziecko 2 lata. Spalono wi\u0119kszo\u015b\u0107 zabudowa\u0144, ocala\u0142o tylko kilka dom\u00f3w. Atak na Koniuchy przeprowadzi\u0142a 120, 150-osobowa grupa partyzant\u00f3w sowieckich pochodz\u0105cych z r\u00f3\u017cnych oddzia\u0142\u00f3w stacjonuj\u0105cych w Puszczy Rudnickiej, takich jak: '\u015amier\u0107 okupantowi’, '\u015amier\u0107 faszyzmowi’, 'Piorun’, 'Margirio’, oddzia\u0142 im. Adama Mickiewicza. Pierwszy z wymienionych oddzia\u0142\u00f3w nale\u017ca\u0142 do Brygady Kowie\u0144skiej Litewskiego Sztabu Ruchu Partyzanckiego, pozosta\u0142e za\u015b do Brygady Wile\u0144skiej. Oddzia\u0142y te by\u0142y wielonarodowo\u015bciowe [informacja nie\u015bcis\u0142a – oddzia\u0142 „\u015amier\u0107 faszyzmowi” by\u0142 z\u0142o\u017cony z samych \u017byd\u00f3w – przypis H.S.], nale\u017celi do nich m.in. partyzanci \u017cydowscy, uciekinierzy z gett w Kownie i Wilnie. Z kopii szyfrogramu z dnia 31.01.1944 r. autorstwa Genrikasa Zimanasa (Henocha Zimana), I Sekretarza Po\u0142udniowego Obwodowego Komitetu KP Litwy, a jednocze\u015bnie dow\u00f3dcy Po\u0142udniowej Brygady Partyzanckiej do Naczelnika Litewskiego Sztabu Ruchu Partyzanckiego w Moskwie Antanasa \u00cb\u02dcSnieckusa wynika, \u017ce: ’29 stycznia po\u0142\u0105czona grupa oddzia\u0142\u00f3w wile\u0144skich, oddzia\u0142u '\u015amier\u0107 Okupantom’, 'Margirio’ i grupy specjalnej Sztabu Generalnego ca\u0142kowicie spali\u0142y najbardziej zagorza\u0142\u0105 w samoobronie wie\u015b powiatu Ejszyskiego Koniuchy (…)’.
\r\n\u015aledztwo toczy si\u0119 w sprawie. Nie przedstawiono dotychczas nikomu zarzutu pope\u0142nienia tej zbrodni. Genrikas Zimanas zmar\u0142 15 lipca 1985 r. w Wilnie. Znane s\u0105 nazwiska dow\u00f3dc\u00f3w oddzia\u0142\u00f3w '\u015amier\u0107 okupantowi’, '\u015amier\u0107 faszyzmowi’, 'Piorun’, 'Margirio’, im. A. Mickiewicza, lecz zgromadzony materia\u0142 dowodowy nie pozwala na stwierdzenie w spos\u00f3b jednoznaczny, \u017ce faktycznie oni dowodzili grupami partyzant\u00f3w ze swych oddzia\u0142\u00f3w, kt\u00f3rzy uczestniczyli w ataku.
\r\nW toku \u015bledztwa przes\u0142uchano kilkudziesi\u0119ciu \u015bwiadk\u00f3w – by\u0142ych \u017co\u0142nierzy z 5 batalionu 77 pp Armii Krajowej, kt\u00f3rzy stacjonowali w pobli\u017cu wsi, naocznych \u015bwiadk\u00f3w zbrodni, krewnych ofiar, by\u0142ych partyzant\u00f3w sowieckich. Zgromadzono obszerny materia\u0142 archiwalny w postaci meldunk\u00f3w policji litewskiej, szyfrogram\u00f3w partyzant\u00f3w sowieckich, kopii akt osobowych partyzant\u00f3w sowieckich, w kt\u00f3rych to aktach s\u0105 adnotacje, \u017ce uczestniczyli oni w ataku, kopii dziennik\u00f3w bojowych sowieckich oddzia\u0142\u00f3w partyzanckich, kopii wspomnie\u0144 partyzant\u00f3w z Puszczy Rudnickiej. Trudno\u015b\u0107 w prowadzonym \u015bledztwie, poza odleg\u0142o\u015bci\u0105 czasow\u0105 od daty pope\u0142nienia zbrodni, sprawia fakt, i\u017c Koniuchy po\u0142o\u017cone s\u0105 na terytorium Republiki Litewskiej, za\u015b siedziba \u00f3wczesnej gminy Bieniakonie na terenie Republiki Bia\u0142oru\u015b, st\u0105d potrzeba korzystania w toku post\u0119powania z zagranicznej pomocy prawnej. Wnioski o zagraniczn\u0105 pomoc prawn\u0105 skierowano do Federacji Rosyjskiej, Republiki Bia\u0142orusi, Kanady, Izraela i trzykrotnie do Republiki Litewskiej”.
\r\n
\r\nKto bra\u0142 udzia\u0142 w tej akcji?<\/strong>
\r\nGdy przed kilkoma laty prokuratura litewska zainteresowa\u0142a si\u0119 mordem w Koniuchach w toku \u015bledztwa dotycz\u0105cego by\u0142ych sowieckiech partyzant\u00f3w Yitzhaka Arada (Rudnickiego) oraz Fani Jocheles Brancowskiej, powsta\u0142 mi\u0119dzynarodowy szum. Oskar\u017cenia pod adresem Litwy posypa\u0142y si\u0119 lawinowo, mimo \u017ce udzia\u0142 Brancowskiej w napadzie na Koniuchy opisa\u0142a jej przyjaci\u00f3\u0142ka Rachel Margolis w wydanym w 2006 r. w Wilnie po rosyjsku pami\u0119tniku pt. „Niemnogo swieta wo mrakie”. Margolis w\u00f3wczas wchodzi\u0142a w sk\u0142ad \u017cydowskiego oddzia\u0142u partyzanckiego „Ku Zwyci\u0119stwu” pod dow\u00f3dztwem Szmuela Kaplinsky’ego, kt\u00f3ry by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 tzw. Brygady Wile\u0144skiej. Tak w swym pami\u0119tniku Margolis wspomina\u0142a akcj\u0119 rzekomo skierowan\u0105 przeciwko nieistniej\u0105cemu garnizonowi w Koniuchach:
\r\n„We wsi Kaniuki [sic!] by\u0142 garnizon faszyst\u00f3w, kt\u00f3ry obejmowa\u0142 drog\u0119 partyzant\u00f3w do regionu i by\u0142 dla nas bardzo niebezpieczny. Komenda brygady zadecydowa\u0142a wszcz\u0105\u0107 bitw\u0119 z garnizonem i wys\u0142a\u0107 tam wszystkie swoje oddzia\u0142y. Fania [Jocheles] posz\u0142a na akcj\u0119 z grup\u0105 [\u017cydowskiego] oddzia\u0142u „M\u015bciciel”. Poszli te\u017c i nasi [tzn. z oddzia\u0142u „Ku Zwyci\u0119stwu”].
\r\nWr\u00f3cili po kilku dniach z rannymi. [Wed\u0142ug sprawozdania sowieckiego nie by\u0142o rannych po stronie sowieckiej – przypis H.S.]. Bitwa bardzo si\u0119 przed\u0142u\u017ca\u0142a. Partyzanci okr\u0105\u017cyli garnizon, lecz faszy\u015bci byli wyj\u0105tkowo dobrze uzbrojeni i odrzucili wszystkie ataki. Skrzyd\u0142a \u017cydowskich oddzia\u0142\u00f3w zosta\u0142y z\u0142amane, i partyzanci cofn\u0119li si\u0119 stromo. W\u00f3wczas [Elhanan] Magid skoczy\u0142 na kamie\u0144 i krzykn\u0105\u0142: 'Jeste\u015bmy \u017bydami. Poka\u017cemy im, co potrafimy zrobi\u0107. Naprz\u00f3d, towarzysze’.
\r\nNasi ch\u0142opcy wytrze\u017awieli, wr\u00f3cili i zwyci\u0119\u017cyli. […] Wszyscy byli uniesieni rado\u015bci\u0105: wr\u00f3cili zwyci\u0119zcy, pomimo \u017ce wr\u00f3g mia\u0142 znaczn\u0105 przewag\u0119. Garnizon w Koniuchach ju\u017c nie istnia\u0142.
\r\nFania opowiada\u0142a o Magidzie, kt\u00f3ry m\u00f3wi\u0142 s\u0142abo po rosyjsku, w spos\u00f3b bardzo \u015bmieszny. Wysz\u0142o mu: 'Jeste\u015bmy \u017bydami. Poka\u017cemy im, co posiadamy’. Wszyscy ryczeli\u015bmy ze \u015bmiechu, i to powiedzenie zosta\u0142o w naszych rozmowach”.
\r\nPomimo tego do\u015b\u0107 szczeg\u00f3\u0142owego opisu, kiedy sprawa litewskiego \u015bledztwa sta\u0142a si\u0119 g\u0142o\u015bna, Fania Jocheles Brancowska zaprzeczy\u0142a, jakoby bra\u0142a udzia\u0142 w tej akcji. Natychmiast zmobilizowano mi\u0119dzynarodow\u0105 kontrakcj\u0119. W sukurs przysz\u0142y ambasady ameryka\u0144ska, brytyjska, austriacka i irlandzka w Wilnie, kt\u00f3re zacz\u0119\u0142y Brancowsk\u0105 fetowa\u0107. Prezydent Niemiec przyzna\u0142 jej nagrod\u0119.
\r\nZdobycie rzekomego garnizonu to pierwszy zaproponowany wariant na usprawiedliwienie akcji w Koniuchach. Ma on swoje \u017ar\u00f3d\u0142o w wojennych meldunkach sowieckiej partyzantki. Jednak dzisiaj, kiedy fa\u0142szywa informacja o rzekomym garnizonie zosta\u0142a zdemaskowana, nie za bardzo nadaje si\u0119 on do akcji propagandowej czy obronnej. \u0179adnego garnizonu tam po prostu nie by\u0142o.
\r\n
\r\n„Winne” s\u0105 ofiary<\/strong>
\r\nNa zapas wykreowano zatem jeszcze jeden wariant, by usprawiedliwi\u0107 masakr\u0119 w Koniuchach. Wed\u0142ug nowej wersji partyzanci m\u015bcili si\u0119 na ch\u0142opach, kt\u00f3rzy jakoby zostali dobrze uzbrojeni przez Niemc\u00f3w i zacz\u0119li napada\u0107 na partyzant\u00f3w. Powt\u00f3rzy\u0142a j\u0105 ostatnio \u017cydowska historyk Dina Porat w \u015bwie\u017co wydanej ksi\u0105\u017cce o Abbie Kovnerze, przet\u0142umaczonej na angielski, pt. „The Fall of a Sparrow”. Sam Kovner mia\u0142 zwo\u0142a\u0107 partyzant\u00f3w po „udanej” akcji i pochwali\u0107 zw\u0142aszcza tych, kt\u00f3rzy odznaczyli si\u0119 w walce. Jeden z uczestnik\u00f3w – Senka Nisanelewicz, wspomina\u0142, \u017ce partyzanci byli niezadowoleni z przemowy Kovnera, kt\u00f3ry im jednak t\u0142umaczy\u0142, i\u017c \u017cydowscy partyzanci nie powinni zachowywa\u0107 si\u0119 tak jak Niemcy. Po latach Nisanelewicz przyzna\u0142 mu racj\u0119: „Byli\u015bmy m\u0142odzi i zapalczywi, wszystko stracili\u015bmy i palili\u015bmy si\u0119 do zemsty. (…) Jednak mia\u0142 racj\u0119: za daleko si\u0119 posun\u0119li\u015bmy”.
\r\nWyst\u0119puj\u0105c w imieniu Stowarzyszenia Litewskich \u017byd\u00f3w w Izraelu, Abe Lawre po\u0142\u0105czy\u0142 oba warianty:
\r\n„Koniuchy to \u017cadna niewinna wie\u015b, lecz ufortyfikowana pozycja niemieckich oddzia\u0142\u00f3w antypartyzanckich i ich miejscowych kolaborant\u00f3w. W\u0142\u00f3czyli si\u0119 po okolicznych terenach, poluj\u0105c na partyzant\u00f3w i \u017byd\u00f3w, i zabili ka\u017cdego napotykanego. Gdyby garnizon w Koniuchach wygra\u0142 bitw\u0119, \u017caden partyzant lub \u017byd nie unikn\u0105\u0142by tortur i okrutnej \u015bmierci z r\u0105k miejscowej ludno\u015bci”.
\r\nNiestety, \u017caden z wariant\u00f3w podanych przez stron\u0119 \u017cydowsk\u0105 nie nadaje si\u0119 do afirmacji wed\u0142ug metodologii Jana T. Grossa, s\u0142usznie odrzuconej przez historyk\u00f3w tej miary, co Samuel Gringauz, Raul Hilberg czy Christopher Browning.
\r\nPrzypomnijmy dla por\u00f3wnania przebieg niezwykle intensywnego \u015bledztwa w sprawie mordu w Jedwabnem. Przeprowadzono go w ci\u0105gu p\u00f3\u0142tora roku, a ju\u017c w 2002 r. wydana zosta\u0142a ogromna dwutomowa „bia\u0142a ksi\u0119ga”, licz\u0105ca ponad 1500 stron i zawieraj\u0105ca podstawowe dokumenty oraz analizy historyczne, socjologiczne i prawne.<\/p>\r\n\r\n

Hanna Sokolska<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n

Autorka jest rzecznikiem prasowym Kongresu Polonii Kanadyjskiej – Okr\u0119g Toronto.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Gdy w lutym 2001 r. Kongres Polonii Kanadyjskiej zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do Komisji \u015acigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu przy Instytucie Pami\u0119ci Narodowej o podj\u0119cie \u015bledztwa w sprawie okrutnego mordu w Koniuchach, chyba nikt nie m\u00f3g\u0142 przewidzie\u0107, \u017ce potrwa ono d\u0142u\u017cej ni\u017c 9 lat. Wbrew kilkukrotnym zapewnieniom ze strony IPN, i\u017c \u015bledztwo „wkr\u00f3tce” zostanie zako\u0144czone, i mimo […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[18,59],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17717"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=17717"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17717\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=17717"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=17717"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=17717"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}