Tylko chrzest udzielany w imi\u0119 Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, a wi\u0119c z wymienieniem imion trzech Os\u00f3b Boskich, jest wa\u017cny w Ko\u015bciele katolickim – przypomina Kongregacja Nauki Wiary. W wielu posoborowych parafiach udzielano niewa\u017cnych chrzt\u00f3w, jak np. w parafiach diecezji Brisbane (Australia).<\/p>\r\n
29 lutego og\u0142osi\u0142a ona not\u0119 zawieraj\u0105c\u0105 odpowiedzi na dwa pytania dotycz\u0105ce wa\u017cno\u015bci Chrztu. Kongregacja stwierdzi\u0142a, \u017ce nie jest wa\u017cny chrzest udzielany z wypowiedzeniem takich tytu\u0142\u00f3w Boga, jak Stw\u00f3rca, Odkupiciel, Wyzwoliciel czy U\u015bwi\u0119ciciel, zamiast imion Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Kongregacja o\u015bwiadczy\u0142a zarazem, \u017ce osoby, kt\u00f3re przyj\u0119\u0142y sakrament w ten spos\u00f3b, winny by\u0107 ponownie ochrzczone, przy u\u017cyciu formu\u0142y trynitarnej.<\/p>\r\n
Poni\u017cej pe\u0142ny tekst dokumentu:<\/p>\r\n
\u201eKongregacja Nauki Wiary
\r\n Odpowied\u017a na w\u0105tpliwo\u015bci co do wa\u017cno\u015bci chrztu.<\/p>\r\n
W\u0105tpliwo\u015bci
\r\n 1. Czy wa\u017cny jest Chrzest udzielany za pomoc\u0105 formu\u0142: \u00abI baptize you in the name of the Creator, and of the Redemeer, and of the Sanctifier\u00bb [Ja ciebie chrzcz\u0119 w imi\u0119 Stw\u00f3rcy i Odkupiciela i U\u015bwi\u0119ciciela] oraz \u00abI baptize you in the name of the Creator, and of the Liberator, and of the Sustainer\u00bb [Ja ciebie chrzcz\u0119 w imi\u0119 Stw\u00f3rcy i Wyzwoliciela i O\u017cywiciela]?<\/p>\r\n
2. Czy osoby ochrzczone z u\u017cyciem tych formu\u0142, winny by\u0107 ochrzczone w formie bezwarunkowej?<\/p>\r\n
Odpowiedzi
\r\n Na pierwsze: Negatywna.
\r\n Na drugie: Potwierdzaj\u0105ca.<\/p>\r\n
Ojciec \u015awi\u0119ty Benedykt XVI w czasie audiencji udzielonej ni\u017cej podpisanemu Kardyna\u0142owi Prefektowi zatwierdzi\u0142 t\u0119 odpowied\u017a, podj\u0119t\u0105 na sesji zwyczajnej tej Kongregacji, i poleci\u0142 j\u0105 og\u0142osi\u0107.<\/p>\r\n
W siedzibie Kongregacji Nauki Wiary, 1 lutego 2008.<\/p>\r\n
Kard. William Kardyna\u0142 Levada, prefekt
\r\n Abp Angelo Amato SDB, sekretarz\u201d<\/p>\r\n
Nowa odpowied\u017a Kongregacji Nauki Wiary na temat wa\u017cno\u015bci chrztu<\/p>\r\n
Mons. Antonio Miralles<\/p>\r\n
Chrzest, \u201eobmycie odradzaj\u0105ce i odnawiaj\u0105ce w Duchu \u015awi\u0119tym\u201d (Tt 3,5), stanowi jeden z najcenniejszych dar\u00f3w, jakim Pan Jezus wzbogaci\u0142 sw\u00f3j Ko\u015bci\u00f3\u0142. Przez niego bowiem \u201ezostajemy wyzwoleni od grzechu i odrodzeni jako synowie Bo\u017cy, stajemy si\u0119 cz\u0142onkami Chrystusa oraz zostajemy wszczepieni w Ko\u015bci\u00f3\u0142 i stajemy si\u0119 uczestnikami jego pos\u0142ania\u201d(1). Zrozumia\u0142e jest zatem, jak bardzo chrze\u015bcijanie wszystkich czas\u00f3w interesowali si\u0119 odpowiednim jego sprawowaniem, aby by\u0142o ono ca\u0142kowicie zgodne z pierwotn\u0105 wol\u0105 samego Chrystusa a gdy pojawia\u0142y si\u0119 w\u0105tpliwo\u015bci, nie pomniejszali ich, ale przeciwnie – pr\u00f3bowali zapewni\u0107 prawdziwy Chrzest. Oczywi\u015bcie, w tym dziele wyja\u015bniania Urz\u0105d Nauczycielski Ko\u015bcio\u0142a odgrywa\u0142 decyduj\u0105c\u0105 rol\u0119. Orzeczenia najpierw \u015awi\u0119tego Oficjum, a nast\u0119pnie Kongregacji Nauki Wiary w ostatnich wiekach \u015bwiadcz\u0105 o tej trosce; ostatnio, w minionych dw\u00f3ch dziesi\u0119cioleciach by\u0142y trzy takie wyst\u0105pienia (2).<\/p>\r\n
Niniejsza Odpowied\u017a dotyczy w\u0105tpliwo\u015bci co do wa\u017cno\u015bci Chrztu, udzielanego za pomoc\u0105 dw\u00f3ch formu\u0142 w j\u0119zyku angielskim w \u015brodowisku Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Szczeg\u00f3\u0142 ten jest istotny, pokazuje bowiem, \u017ce nie chodzi o akademickie roztrz\u0105sanie teoretycznych hipotez, ale dotyczy niestety fakt\u00f3w dziej\u0105cych si\u0119 w krajach angloj\u0119zycznych. W\u0105tpliwo\u015b\u0107 oczywi\u015bcie dotyczy tu nie j\u0119zyka angielskiego, ale samej formu\u0142y jako takiej, kt\u00f3ra mog\u0142aby zosta\u0107 wyra\u017cona tak\u017ce w innym j\u0119zyku.<\/p>\r\n
Nie mo\u017cna pomniejsza\u0107 znaczenia tego zagadnienia, gdy\u017c w gr\u0119 wchodzi zbawienie os\u00f3b, dla kt\u00f3rych prosi si\u0119 o Chrzest, wed\u0142ug stwierdzenia samego Pana: \u201eZaprawd\u0119, zaprawd\u0119, powiadam ci, je\u015bli si\u0119 kto\u015b nie odrodzi z wody i Ducha, nie mo\u017ce wej\u015b\u0107 do kr\u00f3lestwa Bo\u017cego\u201d (J 3,5). Dlatego te\u017c misj\u0119 udzielania chrztu Jezus powierzy\u0142 uczniom: \u201eId\u017acie na ca\u0142y \u015bwiat i g\u0142o\u015bcie Ewangeli\u0119 wszelkiemu stworzeniu. Kto uwierzy i przyjmie chrzest, b\u0119dzie zbawiony; a kto nie uwierzy, b\u0119dzie pot\u0119piony\u201d (Mk 16,15-16). Dlatego Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mo\u017ce tolerowa\u0107 szerzenia wyra\u017ce\u0144, kt\u00f3re uniewa\u017cniaj\u0105 udzielenie prawdziwego Chrztu. By\u0142oby nieodpowiedzialne minimalizowanie tego rodzaju zagro\u017cenia, usprawiedliwiaj\u0105c si\u0119 my\u015bl\u0105, \u017ce B\u00f3g mo\u017ce zaradzi\u0107 wszelkiemu niedbalstwu ludzkiemu. Jeste\u015bmy bowiem powo\u0142ani do czynienia dobrze tego, co B\u00f3g powierzy\u0142 naszej odpowiedzialno\u015bci.<\/p>\r\n
Chrzest udzielany w imi\u0119 Ojca i Syna, i Ducha \u015awi\u0119tego jest zgodny z nakazem Jezusa Chrystusa, zawartym na zako\u0144czenie Ewangelii wed\u0142ug Mateusza: \u201eId\u017acie wi\u0119c i nauczajcie wszystkie narody, udzielaj\u0105c im chrztu w imi\u0119 Ojca i Syna, i Ducha \u015awi\u0119tego\u201d (Mt 28,19). I Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie ma prawa zmienia\u0107 tego, co ustanowi\u0142 sam Chrystus. Dlatego nie jest wa\u017cny, gdy\u017c nie szanuje woli Chrystusa, ka\u017cdy chrzest, kt\u00f3ry nie zawiera odwo\u0142ania do Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej ze zr\u00f3\u017cnicowanym przywo\u0142aniem trzech Os\u00f3b ich imionami. Urz\u0105d Nauczycielski Ko\u015bcio\u0142a naucza\u0142 niezmiennie w ci\u0105gu wiek\u00f3w, \u017ce Chrzest chrze\u015bcija\u0144ski jest udzielany w imi\u0119 Ojca i Syna, i Ducha \u015awi\u0119tego. Nie miejsce tu na przytaczanie pe\u0142nego zestawu dokument\u00f3w nauczania na ten temat, wystarczy zacytowa\u0107 niekt\u00f3re o najwi\u0119kszym znaczeniu: Tomus Damasi z 382 r.(3); dekretalia Desiderabilem mihi \u015bw. Grzegorza II (726 r.) (4) i Sacris liminibus \u015bw. Zachariasza (748 r.)(5); rozdzia\u0142 De fide catholica Soboru Latera\u0144skiego IV (1215 r.) (6); konstytucja Fidei catholicae Synodu z Vienne (1312 r.)(7); bulla Exsultate Deo Soboru Florenckiego (1439 r.)(8); dekret De sacramentis Soboru Trydenckiego (1547 r.)(9). Dokumenty liturgiczne na temat obrz\u0119du Chrztu nie daj\u0105 odmian dla wymienienia Ojca, Syna i Ducha \u015awi\u0119tego.<\/p>\r\n
Formu\u0142y sakramentalne s\u0105 badane, aby stwierdzi\u0107, na ile wyra\u017caj\u0105 one wiar\u0119 Ko\u015bcio\u0142a. S\u0105 s\u0142owa wiary, z kt\u00f3rych wyp\u0142ywa ich skuteczno\u015b\u0107, jak podkre\u015bla\u0142 to \u015bw. Augustyn w odniesieniu do formu\u0142y chrzcielnej (10). \u015awi\u0119ty Tomasz z Akwinu, komentuj\u0105c to orzeczenie \u015bw. Augustyna, potwierdza, \u017ce s\u0142owa s\u0105 skuteczne w sakramentach nie dlatego tylko, \u017ce si\u0119 je wypowiada, ale dlatego, \u017ce wyra\u017caj\u0105 to, co jest przedmiotem wiary (11). I to w\u0142a\u015bnie si\u0119 pojawia w cytowanych powy\u017cej wypowiedziach Urz\u0119du Nauczycielskiego. Formu\u0142a chrztu winna wyra\u017ca\u0107 dok\u0142adnie wiar\u0119 trynitarn\u0105: nie maj\u0105 mocy formu\u0142y przybli\u017cone.<\/p>\r\n
Oboczno\u015bci wobec formu\u0142y chrzcielnej, wed\u0142ug wymieniania Os\u00f3b Boskich, odmiennych od tych, jakie zawarto w tekstach biblijnych, zawarte w Odpowiedzi, wywodz\u0105 si\u0119 z tzw. teologii feministycznej, aby unika\u0107 m\u00f3wienia o Ojcu i Synu, kt\u00f3re to s\u0142owa uwa\u017cane s\u0105 za zmaskulinizowane i zast\u0119puj\u0105 je inne imiona. Tego rodzaju odmiany podwa\u017caj\u0105 jednak wiar\u0119 w Tr\u00f3jc\u0119 \u015awi\u0119t\u0105.<\/p>\r\n
Aby wyrazi\u0107 w syntezie wiar\u0119 trynitarn\u0105 mo\u017cemy pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 Symbolem Quicumque, przytoczonym w Katechizmie Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego: \u201eWiara katolicka polega na tym, aby\u015bmy czcili jednego Boga w Tr\u00f3jcy, a Tr\u00f3jc\u0119 w jedno\u015bci, nie mieszaj\u0105c Os\u00f3b ani nie rozdzielaj\u0105c substancji: inna jest bowiem Osoba Ojca, inna Syna, inna Ducha \u015awi\u0119tego; lecz jedno jest B\u00f3stwo, r\u00f3wna chwa\u0142a, wsp\u00f3\u0142wieczny majestat Ojca i Syna, i Ducha \u015awi\u0119tego\u201d (12). Imiona trzech Os\u00f3b Boskich s\u0105 tymi imionami, kt\u00f3re stale s\u0105 wymieniane w Nowym Testamencie i w Tradycji Ko\u015bcio\u0142a. S\u0105 to imiona wzgl\u0119dne, to znaczy okre\u015blaj\u0105 Osoby, gdy chodzi o zwi\u0105zek pochodzenia mi\u0119dzy nimi, kt\u00f3rym si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105. Albowiem: \u201eRzeczywiste rozr\u00f3\u017cnienie Os\u00f3b Boskich – poniewa\u017c nie dzieli jedno\u015bci Bo\u017cej – polega jedynie na relacjach, w jakich pozostaje jedna z nich w stosunku do innych\u201d (13). B\u00f3g \u201ejest wiecznie Ojcem w relacji do swojego jedynego Syna, kt\u00f3ry wzajemnie jest Synem tylko w relacji do swego Ojca\u201d (14) a \u201eDuch \u015awi\u0119ty jest objawiony jako odr\u0119bna Osoba Boska w relacji do Jezusa i do Ojca\u201d(15).<\/p>\r\n
Imiona Creator, Redeemer, Sanctifier b\u0105d\u017a Creator, Liberator, Sustainer mog\u0105 by\u0107 przypisywane Osobom Boskim jako w\u0142a\u015bciwe im, zgodnie z post\u0119powaniem logicznym, wedle kt\u00f3rego to, co jest wsp\u00f3lne trzem Osobom, przypisuje si\u0119 jednej z nich o tyle, o ile ma Ona pewne podobie\u0144stwo do tego, co jest w\u0142a\u015bciwo\u015bci\u0105 danej Osoby(16). na przyk\u0142ad bycie Stw\u00f3rc\u0105 przypisuje si\u0119 Ojcu, gdy\u017c w stworzeniu ukazuje si\u0119 ca\u0142a boska pot\u0119ga jako pocz\u0105tek bytu stworze\u0144, pot\u0119ga za\u015b ma pewne podobie\u0144stwo do tego, co jest w\u0142a\u015bciwe Ojcu w \u017cyciu wewn\u0105trztrynitarnym, czyli bycie pocz\u0105tkiem bez pocz\u0105tku pozosta\u0142ych Os\u00f3b (17). Ale \u201estworzenie jest wsp\u00f3lnym dzie\u0142em Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej\u201d (18). Leon XIII naucza\u0142 w kategoriach og\u00f3lnych: \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 bardzo w\u0142a\u015bciwie zwyk\u0142 by\u0142 przypisywa\u0107 Ojcu te dzie\u0142a, w kt\u00f3rych wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 pot\u0119ga, Synowi te, kt\u00f3re wyr\u00f3\u017cnia m\u0105dro\u015b\u0107, Duchowi \u015awi\u0119temu za\u015b te, kt\u00f3re wyr\u00f3\u017cnia mi\u0142o\u015b\u0107. Nie \u017ceby nie by\u0142y wsp\u00f3lne Osobom Boskim ca\u0142a doskona\u0142o\u015b\u0107 i wszystkie dzie\u0142a zewn\u0119trzne; \u00abniepodzielne s\u0105 bowiem dzie\u0142a Tr\u00f3jcy, jak i niepodzielna jest jej istota\u00bb(19)\u201d(20).<\/p>\r\n
Nie ma odpowiedniego wyra\u017cenia wiary trynitarnej, gdy opisuje si\u0119 Osoby Boskie imionami wsp\u00f3lnymi im trzem, a tak\u017ce ogarniaj\u0105c pojedynczym imieniem jednej Osoby. A to w\u0142a\u015bnie zachodzi w formu\u0142ach rozpatrywanych w Odpowiedzi. Wszystkie trzy Osoby Boskie s\u0105 Stw\u00f3rc\u0105, U\u015bwi\u0119cicielem, Wyzwolicielem i Wspieraj\u0105cym. \u201eCa\u0142a ekonomia Bo\u017ca jest wsp\u00f3lnym dzie\u0142em trzech Os\u00f3b Bo\u017cych. Podobnie bowiem, jak Tr\u00f3jca ma jedn\u0105 i t\u0119 sam\u0105 natur\u0119, tak ma r\u00f3wnie\u017c jedno i to samo dzia\u0142anie\u201d (21). R\u00f3wnie\u017c odkupienie jest dzie\u0142em ca\u0142ej Tr\u00f3jcy jako jej pierwsza przyczyna, chocia\u017c imi\u0119 Odkupiciela jest w\u0142a\u015bciwe Chrystusowi jako cz\u0142owiekowi, gdy\u017c w swym cz\u0142owiecze\u0144stwie cierpia\u0142 i umar\u0142 na krzy\u017cu (22).<\/p>\r\n
Wiara trynitarna wymaga odpowiedniego u\u015bci\u015blenia j\u0119zyka. Je\u015bli zast\u0105pienie imion Os\u00f3b Boskich w formule chrzcielnej innymi imionami, w\u0142a\u015bciwymi ka\u017cdej z nich (Rodzic, Zrodzony i Pochodz\u0105cy od obu) wywo\u0142a\u0142o ju\u017c powa\u017cne w\u0105tpliwo\u015bci u teolog\u00f3w co do wa\u017cno\u015bci takiego Chrztu a \u015bw. Tomasz z Akwinu uwa\u017ca\u0142 go nawet za niewa\u017cny (23), najrozs\u0105dniejsze jest uznanie za nieprawdziwy takiego Chrztu, kt\u00f3ry jest udzielany z u\u017cyciem formu\u0142, co do kt\u00f3rych w\u0105tpliwo\u015bci przedstawiono Kongregacji Nauki Wiary.<\/p>\r\n
Osoba, kt\u00f3ra dokonuje aktu chrzcielnego, stosuj\u0105c jedn\u0105 z tych niewa\u017cnych formu\u0142, oszukuje tego, kto przyjmuje takie dzia\u0142anie, jak r\u00f3wnie\u017c tych, kt\u00f3rzy t\u0119 osob\u0119 reprezentuj\u0105, gdy chodzi o dziecko, gdy\u017c oczekuj\u0105 oni prawdziwego Chrztu. Jest to wielka krzywda, kt\u00f3r\u0105 bezzw\u0142ocznie nale\u017cy naprawi\u0107, nie czekaj\u0105c zbyt d\u0142ugo, maj\u0105c na wzgl\u0119dzie si\u0142\u0119 oddzia\u0142ywania pragnienia Chrztu, aby jak najszybciej zosta\u0142 zapewniony ten dar o charakterze sakramentalnym. Albowiem: \u201echrzest opiecz\u0119towuje chrze\u015bcijanina niezatartym duchowym znamieniem (charakterem) jego przynale\u017cno\u015bci do Chrystusa. […] Wierni wszczepieni w Ko\u015bci\u00f3\u0142 przez chrzest otrzymali charakter sakramentalny, kt\u00f3ry konsekruje ich do uczestniczenia w chrze\u015bcija\u0144skim kulcie relgijnym\u201d (24).<\/p>\r\n
Ekumeniczna donios\u0142o\u015b\u0107 zapewnienia prawdziwego Chrztu jest oczywista bardziej ni\u017c kiedykolwiek. Ze wzgl\u0119du na niego nazywamy si\u0119 chrze\u015bcijanami. \u201eChrzest zatem stanowi sakramentalny w\u0119ze\u0142 jedno\u015bci mi\u0119dzy wszystkimi, kt\u00f3rzy zostali przez niego odrodzeni\u201d (25), tak\u017ce dla tych os\u00f3b, kt\u00f3re nale\u017c\u0105 do Ko\u015bcio\u0142\u00f3w lub Wsp\u00f3lnot ko\u015bcielnych, nie b\u0119d\u0105cych w pe\u0142nej komunii z Ko\u015bcio\u0142em katolickim, z powodu niedostatk\u00f3w dotycz\u0105cych wiary, innych sakrament\u00f3w lub ustroju ko\u015bcielnego. Je\u015bli jaka\u015b Wsp\u00f3lnota traci prawdziwy Chrzest, robi wielki krok wstecz na drodze ekumenicznej, oddalaj\u0105c si\u0119 ogromnie od upragnionego celu pe\u0142nej komunii, kt\u00f3rej chcia\u0142 Jezus Chrystus (26). My wszyscy jako chrze\u015bcijanie zostali\u015bmy wezwani do mocnego trwania w wierno\u015bci tej jedno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 bardzo dobrze przedstawia List do Efezjan: \u201eJeden jest Pan, jedna wiara, jeden chrzest. Jeden jest B\u00f3g i Ojciec wszystkich, kt\u00f3ry jest i dzia\u0142a ponad wszystkimi, przez wszystkich i we wszystkich\u201d (Ef 4,5-6). Podniesieni na duchu tym wyst\u0105pieniem Kongregacji Nauki Wiary duszpasterze winni jeszcze bardziej czuwa\u0107 tak\u017ce nad ewentualnymi nowymi b\u0142\u0119dnymi sformu\u0142owaniami.<\/p>\r\n
Przypisy:<\/strong> wiara.pl\/Wyroi<\/p>\r\n
\r\n (1) Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego (Pallottinum 1994), n. 1213.
\r\n (2) Responsum ad propositum dubium de validitate baptismatis apud communitatem \u201eThe Church of Jesus Christ of Latter-day Saints\u201d, 5 iunii 2001: AAS 93 (2001) 475; Notificatio de validitate baptismatis apud „The New Church\u201d confessionem collati, 20 novembris 1992: AAS 85 (1993) 179; Notificatio de validitate baptismatis apud \u201eChristian Community\u201d Rudolfi Steiner confessionem, 9 martii 1991: AAS 83 (1991) 422.
\r\n (3) \u201e[…] ut credamus, quia in Patre et Filio et Spiritu Sancto solum baptizamue […]\u00bb (H. Denzinger – A. Sch\u00f6nmetzer, Enchiridion Symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum, [=DS], 176).
\r\n (4) \u201eIn his tua dilectio teneat antiquum morem Ecclesiae: quia, quisquis in nominee Patris et Filii et Spiritus Sancti baptizatus est, rebaptizari liceat minime\u201d (DS. 580).
\r\n (5) \u201eSi mersus in fonte baptismatis quis fuerit sine invocatione Trinitatis, perfectus non est, nisi fuerit in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti baptizatus\u00bb (DS 589).
\r\n (6) \u00abSacramentum vero baptismi (quod ad Dei invocationem et individuae Trinitatis, videlicet Patris, et Filii, et Spiritus Sancti, consecratur in aqua) tam parvulis, quam adultis in forma Ecclesiae a quocumque rite collatum proficit ad salutem\u00bb (DS 802)
\r\n (7)\u00abAd hoc baptisma unicum baptizatos omnes in Christo regenerans est, sicut unus Deus ac fides unica ab omnibus fideliter confitendum, quod celebratum in aqua in nominee Patris et Filii et Spiritus Sancti credimus esse tam adultis quam parvulis communiter perfectum remedium ad salutem\u00bb (DS 903).
\r\n (8) \u201eForma autem est: Ego te baptizo in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti\u201d (DS 1314)
\r\n (9) \u201eSi quis dixerit, baptismum, qui etiam datur ab haereticis in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, cum intentione faciendi quod facit Ecclesia, non esse verum baptismum: anathema sit\u201d (DS 1617).
\r\n (10) \u201eUnde ista tanta uirtus aquae, ut corpus tangat et cor abluat, nisi faciente uerbo, nonquia dicitur, sed quia creditur? Nam et in ipso uerbo, aliud est sonus transiens, aliud uirtus manens\u201d (In Iohannis Evengelium, tr. 80,3: CCL 36, str. 529).
\r\n (11) \u201eSicut Agustinus dicit, Super Io., verbum operatur in sacramentis, non quia dicitur, idest, non secundum exteriorem sonum vocis: sed quia creditur, secundum sensum verborum qui fide tenetur\u201d (Summa theologiae, III, q. 60, a. 7, ad 1).
\r\n (12) DS 75, cytat z Katechizmu Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 266
\r\n (13) Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 255
\r\n (14) Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 240
\r\n (15) Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 243
\r\n (16) Por. \u015bw. Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, I, zag. 39, art. 7
\r\n (17) Por. \u015bw. Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, I, zag.39, art. 8 i zag. 45, art. 6, na 2-3
\r\n (18) Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 292
\r\n (19) \u015aw. Augustyn, De Trinitate, I, 4: PL 42, 824
\r\n (20) Enc. Divinum illud munus, 9 maii 1897: DS 3326
\r\n (21) Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 258
\r\n (22) Por. \u015bw. Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, III, zag. 48, art. 5
\r\n (23) Por. \u015bw. Tomasz z Akwinu, Scriptum super Sententiis, IV, d.3, zag. 1, art. 2, s.2, na 5; Summa theologiae, III, zag. 66, art. 5, arg. 7 i na 7
\r\n (24) Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, 1272-1273
\r\n (25) Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Dekt. Unitatis redintegratio, 22\/2
\r\n (26) Por. Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Dekt. Unitatis redintegratio, 4\/1<\/p>\r\n