{"id":16695,"date":"2009-12-16T23:46:51","date_gmt":"2009-12-17T04:46:51","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=16695"},"modified":"2009-12-16T23:46:51","modified_gmt":"2009-12-17T04:46:51","slug":"grudzien-1970-zbrodnia-nieukarana","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=16695","title":{"rendered":"Grudzie\u0144 1970 – zbrodnia nieukarana"},"content":{"rendered":"

Przywykli\u015bmy w ostatnich latach do pokazywania Grudnia ’70 przez dramatyczne obrazy pochodu ulic\u0105 \u015awi\u0119toja\u0144sk\u0105 z cia\u0142em zabitego Zbyszka Godlewskiego, zwanego Jankiem Wi\u015bniewskim. „Czarny czwartek”, 17 grudnia, w Gdyni najbardziej przemawia do naszej wra\u017cliwo\u015bci i wyobra\u017ani. S\u0142awomir Cenckiewicz w swoim najnowszym albumie „Gda\u0144ski Grudzie\u0144 ’70” proponuje nam powr\u00f3t do Gda\u0144ska, gdzie wszystko si\u0119 zacz\u0119\u0142o i gdzie le\u017cy klucz do zrozumienia wszystkiego, tak\u017ce „czarnego czwartku”. Jeste\u015bmy w Stoczni Gda\u0144skiej i na ulicach miasta, pod pal\u0105cym si\u0119 gmachem znienawidzonego Komitetu Wojew\u00f3dzkiego PZPR i pod gda\u0144skim wi\u0119zieniem, dok\u0105d udali si\u0119 demonstranci, by uwolni\u0107 aresztowanych uczestnik\u00f3w protestu.<\/strong>
\r\n
\r\nS\u0142awomira Cenckiewicza znamy jako wnikliwego badacza archiw\u00f3w bezpieki z ostatnich dekad PRL, co mu ci\u0105gle przysparza k\u0142opot\u00f3w, przykro\u015bci i wrog\u00f3w. By\u0142o do przewidzenia, \u017ce kt\u00f3rego\u015b dnia napisze o grudniu 1970 roku, bo przecie\u017c ca\u0142a gda\u0144ska „opozycja demokratyczna” lat 70., kt\u00f3rej histori\u0119 przebada\u0142 w archiwum, odnosi\u0142a si\u0119 do Grudnia ’70 jako do\u015bwiadczenia traumatycznego, zw\u0142aszcza dla pokolenia ludzi urodzonych w latach 50. Wielokrotnie natyka\u0142 si\u0119 w archiwach na \u015blady zacierania przez bezpiek\u0119 „grudniowych ta\u015bm”, a z drugiej strony – na budowanie to\u017csamo\u015bci powstaj\u0105cych Wolnych Zwi\u0105zk\u00f3w Zawodowych w perspektywie do\u015bwiadcze\u0144 grudniowych. Najwi\u0119ksza manifestacja niepodleg\u0142o\u015bciowa w Gda\u0144sku przed sierpniem 1980 r. odby\u0142a si\u0119 pod „\u015bcian\u0105 p\u0142aczu”, czyli pod Bram\u0105 nr 2 Stoczni Gda\u0144skiej
\r\n16 grudnia 1979 roku. To by\u0142 nie tylko wiec pami\u0119ci o poleg\u0142ych stoczniowcach. Dariusz Kobzdej pyta\u0142 wtedy zgromadzonych, czy wiedz\u0105, z jakiego pobojowiska podniesiono nieznanego \u017co\u0142nierza polskiego, a o. Bronis\u0142aw Sroka SJ wyg\u0142osi\u0142 p\u0142omienne przem\u00f3wienie, kt\u00f3re tajniak SB nazwie w swym raporcie „kazaniem”. Grudzie\u0144 1970 r. by\u0142 ju\u017c w\u00f3wczas traktowany nie jako protest przeciwko podwy\u017cce cen, lecz jako g\u0142os zniewolonego Narodu, marsz ku wolno\u015bci.
\r\nKsi\u0105\u017cka S\u0142awomira Cenckiewicza o grudniu 1970 r. w Gda\u0144sku zaskakuje sw\u0105 form\u0105. To nie jest, jak poprzednio, zbi\u00f3r studi\u00f3w i analiz opartych na dokumentach. W licz\u0105cym ponad 300 stron albumie autor tylko 22 strony po\u015bwi\u0119ci\u0142 na „Wprowadzenie historyczne” – bez przypis\u00f3w i bez dywagacji, kt\u00f3re uwielbiaj\u0105 zawodowi historycy. To tekst napisany bardzo dobr\u0105 polszczyzn\u0105, wywa\u017cony, komunikatywny. Opowiada o genezie Grudnia ’70, o determinacji w\u0142adzy co do u\u017cycia wszelkich, najbardziej brutalnych \u015brodk\u00f3w – jeszcze zanim si\u0119 wszystko zacz\u0119\u0142o – o „dynamice protestu” dzie\u0144 po dniu, z podkre\u015bleniem dramatycznych zwrot\u00f3w akcji. Jest obraz zbrodni i s\u0105 metody pacyfikacji. Jest wreszcie „bitwa o pami\u0119\u0107” – rozpocz\u0119ta 1 maja 1971 r., podczas oficjalnego pochodu, „zak\u0142\u00f3conego” przez tych, co zamiast wyra\u017ca\u0107 rado\u015b\u0107 z powodu kolejnych uchwa\u0142 partyjnych „plen\u00f3w”, domagaj\u0105 si\u0119 tablicy pami\u0105tkowej ku czci poleg\u0142ych.
\r\nCenckiewicz si\u0119ga tak\u017ce po literatur\u0119, cytuj\u0105c znany wiersz Czes\u0142awa Mi\u0142osza o cz\u0142owieku skrzywdzonym oraz anonimowe utwory z tego czasu: „Jad\u0105 wozy kolorowe” (parafraza „Gdy nar\u00f3d do boju”) i „Grudniow\u0105 ballad\u0119” \u015bpiewan\u0105 na melodi\u0119 okupacyjnego „Dnia pierwszego wrze\u015bnia roku pami\u0119tnego” („Pi\u0119tnastego grudnia roku pami\u0119tnego poszli ulicami miasta portowego robotnik stoczniowy z dokerem pod r\u0119k\u0119, nie wiedz\u0105c, \u017ce w\u0142asn\u0105 krwi\u0105 pisz\u0105 piosenk\u0119”…).
\r\nNie ma w albumie najcz\u0119\u015bciej cytowanej podczas grudniowych wypomink\u00f3w „Ballady o Janku Wi\u015bniewskim”, bo album koncentruje si\u0119 na Gda\u0144sku, a nie na Gdyni.
\r\n
\r\nRekonstrukcja<\/strong>
\r\n
\r\nNiezale\u017cnie od starannie dobranych zdj\u0119\u0107 i dokument\u00f3w pokazuj\u0105cych charakter dramatycznego powstania grudniowego i pobudzaj\u0105cych nasz\u0105 wyobra\u017ani\u0119 Cenckiewicz proponuje swoj\u0105 rekonstrukcj\u0119 wydarze\u0144 w Gda\u0144sku i ich genez\u0119. Polecam t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 szczeg\u00f3lnie nauczycielom historii. To gotowy, starannie przemy\u015blany konspekt lekcji o Grudniu ’70. „W 1968 r. mimo brutalnej pacyfikacji marcowego buntu […] Gomu\u0142ka zdo\u0142a\u0142 jeszcze utrzyma\u0107 ster rz\u0105d\u00f3w. Jednak symptom\u00f3w pogarszania si\u0119 sytuacji gospodarczej i nadci\u0105gaj\u0105cego kryzysu nie by\u0142y w stanie przes\u0142oni\u0107 ani sukcesy pi\u0142karskie G\u00f3rnika Zabrze […], ani te\u017c podpisany w grudniu 1970 r. uk\u0142ad o normalizacji stosunk\u00f3w pomi\u0119dzy PRL a RFN”. Autor podkre\u015bla, \u017ce „komuni\u015bci brali pod uwag\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wybuchu protestu spo\u0142ecznego [zanim on nast\u0105pi\u0142]. W stan gotowo\u015bci postawili wojsko, milicj\u0119 oraz s\u0142u\u017cby specjalne”. Przypomina rzadko przytaczany fakt: \u00f3wczesny minister obrony narodowej Wojciech Jaruzelski wyda\u0142 8 grudnia, a wi\u0119c pi\u0119\u0107 dni przed og\u0142oszeniem podwy\u017cki cen podstawowych artyku\u0142\u00f3w spo\u017cywczych, rozkaz „w sprawie zasad wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania MON i MSW w zakresie zwalczania wrogiej dzia\u0142alno\u015bci, ochrony porz\u0105dku i bezpiecze\u0144stwa publicznego oraz przygotowa\u0144 obronnych”. W\u0142adza sowiecka w Polsce by\u0142a gotowa na wszystko, a jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych r\u00f3l w przygotowaniach odegra\u0142 obecny „bohater” telewizyjnych debat o niezb\u0119dno\u015bci stanu wojennego – Jaruzelski. Zanim pad\u0142y pierwsze s\u0142owa protestu, ju\u017c 9 grudnia zarz\u0105dzenie w sprawie „zapewnienia porz\u0105dku i bezpiecze\u0144stwa publicznego” wyda\u0142 te\u017c minister spraw wewn\u0119trznych gen. Kazimierz \u015awita\u0142a. Jego zast\u0119pca gen. Tadeusz Pietrzak zosta\u0142 szefem Centralnego Sztabu MSW, powo\u0142anego specjalnie na rozpraw\u0119 z uczestnikami przewidywanego protestu! Kiedy pisz\u0119 o tym cz\u0142owieku, nie mog\u0119 si\u0119 powstrzyma\u0107 od przypomnienia jego s\u0142awetnych telekonferencji z komendantami wojew\u00f3dzkimi MO. Podczas jednej z ostatnich, tu\u017c przed \u015bwi\u0119tami, podziwia\u0142 „po\u015bwi\u0119cenie” milicjant\u00f3w i „bezpieczniak\u00f3w” w t\u0142umieniu protest\u00f3w. Zdoby\u0142 si\u0119 te\u017c na szczeg\u00f3lny \u017cart. Powiadamiaj\u0105c o „zask\u00f3rniakach”, kt\u00f3re funkcjonariusze otrzymaj\u0105 za to „po\u015bwi\u0119cenie”, radzi\u0142, by je zatrzymali na „trudne kawalerskie chwile”. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, warto si\u0119 porz\u0105dnie napi\u0107 po takiej „akcji”…
\r\n
\r\nZbrodnia przewidywana<\/strong>
\r\n
\r\nZbrodnie na ulicach Gda\u0144ska, Gdyni, Elbl\u0105ga czy Szczecina nie by\u0142y reakcj\u0105 na „agresj\u0119 t\u0142umu”. By\u0142y zaplanowanymi z g\u00f3ry aktami represji, jedynie nie przewidziano skali tego protestu. Do tych represji przygotowywano si\u0119 tak\u017ce starannie w Gda\u0144sku. 11 grudnia powo\u0142ano sztab antykryzysowy (przed kryzysem!) z\u0142o\u017cony z dow\u00f3dc\u00f3w milicji i bezpieki. „W nocy z niedzieli na poniedzia\u0142ek 13-14 grudnia [gdy og\u0142aszano podwy\u017cki] wzmocniono patrole MO na ulicach Gda\u0144ska […], na terenie Stoczni Gda\u0144skiej utworzono dwa punkty obserwacyjno-meldunkowe”. Jednak na nic to si\u0119 zda\u0142o, bo w\u0142a\u015bnie w stoczni, rankiem 14 grudnia, rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 na wydziale S-4 wiec protestacyjny. „To by\u0142 znak, \u017ce w\u0142a\u015bnie rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 gda\u0144ski Grudzie\u0144” – pisze S\u0142awomir Cenckiewicz.
\r\nTak jak w Gdyni zapami\u0119tano na zawsze „czarny czwartek”, tak w Gda\u0144sku najwi\u0119ksze wra\u017cenie wywo\u0142a\u0142a \u015bmier\u0107 dw\u00f3ch stoczniowc\u00f3w pod bram\u0105 nr 2. Szok, p\u0142acz i poczucie wielkiej krzywdy spowodowa\u0142 przede wszystkim fakt, \u017ce Jerzy Matelski i Stefan Mosiewicz zostali zamordowani strza\u0142ami na wprost przez strzelaj\u0105cych do stoczniowc\u00f3w, wychodz\u0105cych przez t\u0119 bram\u0119, \u017co\u0142nierzy z Podoficerskiej Szko\u0142y Obrony Terytorialnej i 55. Pu\u0142ku Zmechanizowanego. Wojsko nie mia\u0142o skrupu\u0142\u00f3w, jego dow\u00f3dcy wiedzieli ju\u017c, z zarz\u0105dzenia Jaruzelskiego o „zapewnieniu bezpiecze\u0144stwa”, \u017ce mo\u017cna bezkarnie strzela\u0107. Opowie\u015bci, kt\u00f3re kr\u0105\u017cy\u0142y anonimowo na pocz\u0105tku roku 1971, o \u017co\u0142nierzach, co nie chcieli strzela\u0107 do stoczniowc\u00f3w i wk\u0142adali kwiaty do luf karabin\u00f3w, by\u0142y, niestety, wyrazem naszych pragnie\u0144, a nie opisem wydarze\u0144.
\r\n
\r\nPami\u0119\u0107<\/strong>
\r\n
\r\n„Wiele trudno\u015bci sprawia\u0142 bezpiece swoisty kult miejsca okolicy Bramy nr 2 Stoczni Gda\u0144skiej, przy kt\u00f3rej 16 grudnia zgin\u0119li ci dwaj stoczniowcy” – pisze Cenckiewicz. „SB alarmowa\u0142a, \u017ce z muru przylegaj\u0105cego do Bramy nr 2 'stoczniowcy uczynili pewnego rodzaju sanktuarium’, gdzie si\u0119 gromadz\u0105 z ca\u0142ymi rodzinami, modl\u0105, sk\u0142adaj\u0105 wie\u0144ce i kwiaty”. Nie pomog\u0142y \u017cadne zabiegi bezpieki, to miejsce pozosta\u0142o „sanktuarium”. Tu odbywa\u0142y si\u0119 wiece w 1978 i 1979 roku. Tu stan\u0105\u0142 wynios\u0142y Pomnik Poleg\u0142ych Stoczniowc\u00f3w po\u015bwi\u0119cony 16 grudnia 1980 r. w obecno\u015bci dwustutysi\u0119cznej rzeszy z ca\u0142ej Polski. Tu modli\u0142 si\u0119 samotnie, oddzielony kordonem esbeckim od t\u0142umu wiernych, S\u0142uga Bo\u017cy Jan Pawe\u0142 II. Tu przybywaj\u0105 do dzi\u015b tysi\u0105ce pielgrzym\u00f3w z ca\u0142ej Polski.
\r\n„Publikowane zdj\u0119cia i dokumenty, kt\u00f3re pierwotnie s\u0142u\u017cy\u0142y represjom i upokorzeniu, sta\u0142y si\u0119 teraz \u015bwiadectwem szlachetnej i godnej postawy. Gda\u0144scy grudniowcy, aresztowani, bici i poni\u017cani, pozostali wierni pami\u0119ci pomordowanych przez 'w\u0142adz\u0119 ludow\u0105’. Dzi\u015b mog\u0105 z dum\u0105 spogl\u0105da\u0107 na dzieje, kt\u00f3re przybli\u017ca album” – pisze na koniec S\u0142awomir Cenckiewicz. I spogl\u0105daj\u0105. Na wyklejkach albumu znajdujemy 810 zdj\u0119\u0107 „warcho\u0142\u00f3w” – jak komunistyczna propaganda nazywa\u0142a w tamtym czasie ka\u017cdego uczestnika grudniowego powstania i ka\u017cdego podejrzanego o udzia\u0142. Wszyscy ci ludzie zostali aresztowani, wylegitymowani i sfotografowani. Kazano im trzyma\u0107 przy tym kartk\u0119 z napisem „KW MO Gda\u0144sk 1970 r. Nr…”. Tych kilkaset twarzy, g\u0142\u00f3wnie m\u0142odych ludzi, to zbiorowy portret gda\u0144szczan roku 1970. Patrz\u0105 w obiektyw milicyjnego aparatu fotograficznego, ale mamy wra\u017cenie, jakby nie uczestniczyli w tym poni\u017caj\u0105cym akcie „identyfikacji warcho\u0142\u00f3w”. Te oczy patrz\u0105 na nas i przekazuj\u0105 nam przes\u0142anie: „Pami\u0119tajcie”. Przypominaj\u0105 tak\u017ce o potrzebie ukarania sprawc\u00f3w, p\u00f3ki \u017cyj\u0105. To sprawa \u0142adu moralnego, bez kt\u00f3rego wi\u0119zi takiej wsp\u00f3lnoty, jak\u0105 jest nar\u00f3d, nigdy nie b\u0119d\u0105 mocne. Autorowi albumu i jego wsp\u00f3\u0142pracownikom dzi\u0119kujemy za prac\u0119 w s\u0142u\u017cbie zbiorowej pami\u0119ci.
\r\n
\r\nW poczuciu \u0142adu<\/strong>
\r\n
\r\nKiedy przygotowywa\u0142em ten tekst, w Programie 2 TVP wyst\u0119powa\u0142 Wojciech Jaruzelski. Opowiada\u0142, jakim dobrodziejstwem dla Polski by\u0142 stan wojenny i jak bardzo szanuje „Solidarno\u015b\u0107” (kt\u00f3r\u0105?!). Widzowie g\u0142osowali: za lub przeciw. Argumenty ministra obrony narodowej z roku 1970 popar\u0142o 86 procent… Pomy\u015bla\u0142em w tym momencie: dobrze, \u017ce nie widzi ju\u017c tego Klemens Piernicki, ojciec zamordowanego 17 grudnia w Gdyni Ludwika Piernickiego. To by\u0142 bardzo \u0142agodny, dobry cz\u0142owiek. Jakiekolwiek uczucia zemsty by\u0142y mu obce. Ale on te\u017c chcia\u0142 mie\u0107 to poczucie moralnego \u0142adu. Chcia\u0142, by \u015bmier\u0107 syna – chowanego noc\u0105, cichaczem na gda\u0144skim Srebrzysku, w asy\u015bcie zbir\u00f3w z SB, bolesna i upokarzaj\u0105ca dla rodzic\u00f3w – nabra\u0142a innego sensu, poprzez g\u0142o\u015bne odczytanie wyroku, w sali z god\u0142em narodowym – m\u00f3wi\u0105cego o tym, co by\u0142o k\u0142amstwem, a co prawd\u0105, kto by\u0142 bohaterem, a kto zdrajc\u0105 – tak jak marzy dzi\u015b r\u00f3wnie\u017c autor naszego albumu. A potem niech zdrajca idzie do domu, bo wi\u0119zienia i tak s\u0105 przepe\u0142nione, a on podobno chory, dlatego nie mo\u017ce stawa\u0107 przed s\u0105dem. Co innego przed kamer\u0105 telewizji publicznej. Tu si\u0119 czuje bardzo dobrze…
\r\nGrudzie\u0144 to nieukarana zbrodnia. Album S\u0142awomira Cenckiewicza jeszcze raz nam o tym przypomnia\u0142.
\r\n<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Piotr Szubarczyk<\/em>, IPN Gda\u0144sk<\/strong>
\r\n
\r\nS\u0142awomir Cenckiewicz, Gda\u0144ski Grudzie\u0144 ’70. Rekonstrukcja – dokumentacja – walka z pami\u0119ci\u0105. Wyd. IPN, Gda\u0144sk – Warszawa 2009.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Przywykli\u015bmy w ostatnich latach do pokazywania Grudnia ’70 przez dramatyczne obrazy pochodu ulic\u0105 \u015awi\u0119toja\u0144sk\u0105 z cia\u0142em zabitego Zbyszka Godlewskiego, zwanego Jankiem Wi\u015bniewskim. „Czarny czwartek”, 17 grudnia, w Gdyni najbardziej przemawia do naszej wra\u017cliwo\u015bci i wyobra\u017ani. S\u0142awomir Cenckiewicz w swoim najnowszym albumie „Gda\u0144ski Grudzie\u0144 ’70” proponuje nam powr\u00f3t do Gda\u0144ska, gdzie wszystko si\u0119 zacz\u0119\u0142o i gdzie […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[66,81],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16695"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=16695"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16695\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=16695"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=16695"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=16695"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}