{"id":16506,"date":"2009-12-12T22:36:04","date_gmt":"2009-12-13T03:36:04","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=16506"},"modified":"2009-12-12T22:36:04","modified_gmt":"2009-12-13T03:36:04","slug":"grube-ryby-i-male-rybki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=16506","title":{"rendered":"Grube ryby i ma\u0142e rybki"},"content":{"rendered":"

\u0141\u0105czna kwota, jaka wp\u0142yn\u0119\u0142a na Fundusz Wydawnictw Niezale\u017cnych, opiewa na ponad 380 tys. dolar\u00f3w. Nie wiemy, jak zosta\u0142a rozdysponowana. Tymczasem stanowi to kwesti\u0119 o charakterze po trosze moralnym, zwa\u017cywszy, \u017ce w odniesieniu do ca\u0142ego podziemia zdarza\u0142y si\u0119 przypadki defraudowania pieni\u0119dzy.<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Wraz z krzepni\u0119ciem po nieudanej pr\u00f3bie likwidacji, kt\u00f3ra mia\u0142a miejsce 13 grudnia 1981 r., i dalszym rozwojem pozacenzuralnego ruchu wydawniczego cz\u0119\u015b\u0107 jego uczestnik\u00f3w zacz\u0119\u0142a dostrzega\u0107 konieczno\u015b\u0107 ustalenia pewnych zasad wsp\u00f3\u0142\u017cycia i zistytucjonalizowania wsp\u00f3\u0142pracy. W efekcie, z inicjatywy Grzegorza Boguty stoj\u0105cego na czele Nowej, w 1985 r. narodzi\u0142 si\u0119 Fundusz Wydawnictw Niezale\u017cnych.<\/p>\r\n\r\n

Zasady organizacji<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Jego g\u0142\u00f3wne zadania to dokonywanie rozdzia\u0142u nap\u0142ywaj\u0105cych do kraju \u015brodk\u00f3w finansowych i maszyn poligraficznych oraz czuwanie nad dochowywaniem przez drugoobiegowe oficyny zasad fair-play<\/em>, w tym zw\u0142aszcza dotycz\u0105cych respektowania praw autorskich i p\u0142acenia honorari\u00f3w, przestrzegania formalno\u015bci zwi\u0105zanych z robieniem przedruk\u00f3w, w ko\u0144cu stosowaniem okre\u015blonych norm edytorskich. W\u015br\u00f3d pierwszych cz\u0142onk\u00f3w konsorcjum, czyli grona decyzyjnego, sk\u0142adaj\u0105cego si\u0119 z najwi\u0119kszych w tym czasie firm, znale\u017ali si\u0119 reprezentanci warszawskich wydawnictw: CDN, Kr\u0105g, Nowa, Przed\u015bwit, WSKos oraz krakowskiej Oficyny Literackiej. Na jego potrzeby mia\u0142o trafia\u0107 45% wszystkich pieni\u0119dzy, drugie tyle – na inne, tak\u017ce prowincjonalne inicjatywy, a pozosta\u0142e 10 % stanowi\u0142o tzw. rezerw\u0119. Decydenci ulegali rokrocznej weryfikacji, stawali si\u0119 nimi ci, kt\u00f3rzy mieli w danym okresie najpoka\u017aniejszy dorobek.<\/p>\r\n\r\n

O dotacje m\u00f3g\u0142 ubiega\u0107 si\u0119 ka\u017cdy, kto legitymowa\u0142 si\u0119 dwunastoma ksi\u0105\u017ckami lub\/i numerami czasopism, dzia\u0142a\u0142 co najmniej dwana\u015bcie miesi\u0119cy i bez przerw d\u0142u\u017cszych ni\u017c dziewi\u0119\u0107. Za postawieniem tak wysokich wymaga\u0144 przemawia\u0142y obawy, aby kwoty nie trafia\u0142y, jak m\u00f3wi\u0142 Andrzej Rosner, \u201ena pi\u0119kne oczy, w ciemno\u201d, do os\u00f3b niepotrafi\u0105cych wykaza\u0107 si\u0119 \u017cadn\u0105 konkretn\u0105 prac\u0105. Wsparcia nie otrzymywali wydawcy niewielcy lub stawiaj\u0105cy pierwsze kroki; poniek\u0105d nie mija\u0142 si\u0119 wi\u0119c z prawd\u0105 Jerzy Giedroyc, kiedy m\u00f3wi\u0142, \u017ce grube ryby zjadaj\u0105 \u015brodki przeznaczone dla ma\u0142ych rybek. Przeczy temu przyk\u0142ad Krzysztofa Wasilewskiego z Lublina, za\u0142o\u017cyciela Wolnej Sp\u00f3\u0142ki Wydawniczej: przyznanej mu po\u017cyczki o r\u00f3wnowarto\u015bci rocznej pensji nie musia\u0142 sp\u0142aca\u0107, poniewa\u017c uleg\u0142a umorzeniu. Przez pierwsze cztery lata istnienia FWN udzieli\u0142 wsparcia ponad stu inicjatywom wydawniczym z ca\u0142ego kraju.<\/p>\r\n\r\n

Drugi pok\u00f3j<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Dyskusje cz\u0142onk\u00f3w konsorcjum odbywa\u0142y si\u0119 w atmosferze pe\u0142nej napi\u0119cia. \u201eWalka odbywa\u0142a si\u0119 cz\u0119sto na ostre s\u0142owa\u201d <\/em>– przyznawa\u0142 jeden z uczestnik\u00f3w ksi\u0105\u017ckowego podziemia. Regu\u0142y gry nie zawsze okazywa\u0142y si\u0119 do ko\u0144ca przejrzyste. \u201eMia\u0142em to poczucie, i m\u00f3wi\u0142em to Grzesiowi [Bogucie] w oczy [\u2026], \u017ce jest drugi pok\u00f3j. Czy on si\u0119 radzi [Adama] Michnika, czy on si\u0119 radzi [Jana] Kofmana [redaktor naczelny >>Krytyki<<, JB] – mnie by\u0142o wszystko jedno. By\u0142 jaki\u015b drugi pok\u00f3j, w kt\u00f3rym r\u00f3\u017cne decyzje, kt\u00f3re my\u015bmy decydowali, on rozwa\u017ca\u0142 w innym gronie i nagle przychodzi\u0142 z jak\u0105\u015b propozycj\u0105\u201d<\/em> – opowiada\u0142 Czes\u0142aw Bielecki, stoj\u0105cy na czele CDN-u.<\/p>\r\n\r\n

Dlatego zdarza\u0142y si\u0119 koalicje; zawi\u0105zywa\u0142 je z PoMostem Marka Krawczyka, Przed\u015bwitem Wac\u0142awa Holewi\u0144skiego i Jaros\u0142awa Markiewicza oraz wydawnictwem Grup Politycznych Wola Macieja Zalewskiego, cho\u0107 ten ostatni nie dotrzymywa\u0142 niekiedy wcze\u015bniejszych ustale\u0144. Tymczasem, jak relacjonowa\u0142 w 1987 r. pp\u0142k Wies\u0142aw Hryniewicz, naczelnik Wydzia\u0142u III-1 S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa w Krakowie, \u201edzi\u0119ki zastosowaniu okre\u015blonych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 operacyjnych uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 mo\u017cliwo\u015bci rozpoznawania zamierze\u0144 FWN oraz ograniczonego wp\u0142ywania na kierunki jego dzia\u0142alno\u015bci. Pozwala to na preferowanie oficyn wydawniczych, kt\u00f3rych profil nale\u017cy do bardziej umiarkowanych\u201d, czyli realizowa\u0107 wytyczne ministra Czes\u0142awa Kiszczaka. Chodzi\u0142o zapewne o wej\u015bcie do konsorcjum Henryka Karkoszy z Oficyny Literackiej, TW \u201eMonika\u201d. Zachowanie przybysza z Krakowa by\u0142o do\u015b\u0107 charakterystyczne: jak przypomnia\u0142 Rosner, przychodzi\u0142 on zawsze z du\u017c\u0105 torb\u0105, stawia\u0142 j\u0105 przy jakim\u015b fotelu, ale bli\u017cej \u015brodka pokoju\u2026 Zaufaniem nie darzy\u0142 go Bielecki: \u201eUwa\u017ca\u0142em, \u017ce jest tak niechlujny w uzupe\u0142nianiu uz\u0119bienia, \u017ce po prostu mi si\u0119 to nie podoba\u0142o. Ba\u0142em si\u0119, \u017ce jest niechlujny w innych sprawach\u201d.<\/em><\/p>\r\n\r\n

Paradoksalnie, obrane przez FWN zasady po pewnym czasie zacz\u0119\u0142y dzia\u0142a\u0107 antyefektywno\u015bciowo. Przyczynia\u0142y si\u0119 do patologii w postaci drukowania ksi\u0105\u017cek w niskich nak\u0142adach, a nawet bez zamiaru rozkolportowania. \u201eFirma dotowana potrafi produkowa\u0107 tytu\u0142 nawet tylko w 500 egz., zysk dla niej jest ma\u0142o wa\u017cny, z\u0142o\u015bliwie m\u00f3wi\u0105c, interesuje j\u0105 tylko kolejny, zaliczony tytu\u0142 ku chwale firmy i ku satysfakcji sponsor\u00f3w\u201d <\/em>– skar\u017cy\u0142 si\u0119 w li\u015bcie do Giedroycia Grzegorz Eberhardt z niewielkiej oficyny LOS, kt\u00f3ra, mimo otrzymania \u0142\u0105cznie 400 tys. z\u0142, musia\u0142a zako\u0144czy\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107, poniewa\u017c nie sprosta\u0142a konkurencji potentat\u00f3w. Pomoc, jak\u0105 dostawa\u0142y najwi\u0119ksze wydawnictwa, powodowa\u0142a ich rezygnacj\u0119 z kalkulacji finansowej, m.in. podbijano czarnorynkow\u0105 cen\u0119 papieru. Tym samym te mniejsze traci\u0142y mo\u017cliwo\u015b\u0107 funkcjonowania i zawiesza\u0142y dzia\u0142alno\u015b\u0107 albo popada\u0142y w zad\u0142u\u017cenie i zazwyczaj og\u0142asza\u0142y bankructwo.<\/p>\r\n\r\n

Problemu wielokrotnie sygnalizowanego, w tym na \u0142amach paryskiej \u201eKultury\u201d, zdawa\u0142 si\u0119 nie dostrzega\u0107 przedstawiciel FWN: \u201eOczywi\u015bcie \u017ce monopolizuj\u0105ce akcje wywo\u0142uj\u0105 sprzeciw. Mam jedn\u0105 w\u0142a\u015bciwie rad\u0119 dla ka\u017cdego wydawcy, kt\u00f3ry chce si\u0119 liczy\u0107 i mie\u0107 dost\u0119p do funduszy – musi za\u0142o\u017cy\u0107 du\u017c\u0105 firm\u0119\u201d. <\/em>Bez odzewu pozostawa\u0142y tak\u017ce propozycje zmian w przyznawaniu dotacji, m.in. zast\u0105pienia podmiotowych – przedmiotowymi, tj. na konkretne pozycje znajduj\u0105ce si\u0119 w sprzeda\u017cy.<\/p>\r\n\r\n

Polityczna cenzura?<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Cz\u0119\u015b\u0107 uczestnik\u00f3w drugiego obiegu, zw\u0142aszcza ta niekorzystaj\u0105ca z powy\u017cszego wsparcia – czy to ze wzgl\u0119du na w\u0142asny wyb\u00f3r, czy niech\u0119\u0107, jak\u0105 si\u0119 cieszy\u0142a – oskar\u017ca\u0142a konsorcjum o stosowanie kryteri\u00f3w politycznej cenzury. \u201eBy\u0142o sposobem na uzale\u017cnienie od jednej my\u015bli, od my\u015bli socjalistycznej, \u017ceby Polska, ta nowa Polska, budowa\u0142a eurosocjalizm i by\u0142a socjalistyczna. I dla mnie to jest znienawidzona instytucja\u201d <\/em>– wyra\u017ca\u0142 sw\u00f3j radykalny pogl\u0105d kieruj\u0105cy Officyn\u0105 Libera\u0142\u00f3w Janusz Korwin-Mikke. – \u201eMia\u0142a (poprzez dofinansowywanie, sponsoring wyjazd\u00f3w, nacisk intelektualny i nie tylko) stara\u0107 si\u0119, by wszystkie \u00bbniezale\u017cne\u00ab wydawnictwa by\u0142y wydawnictwami socjalistycznymi\u201d.<\/em><\/p>\r\n\r\n

Wbrew pozorom opinie \u015bwiadcz\u0105ce o preferowaniu okre\u015blonego kierunku politycznego nie s\u0105 ani odosobnione, ani chyba ca\u0142kowicie niedorzeczne. Na wsparcie nie m\u00f3g\u0142 liczy\u0107 niezwykle zas\u0142u\u017cony, bo za\u0142o\u017cony jeszcze w latach 70., \u201eG\u0142os\u201d Antoniego Macierewicza. \u201eNie dostawali\u015bmy \u017cadnych pieni\u0119dzy. [\u2026] To by\u0142o upiorne po prostu, bo obgryzali\u015bmy paznokcie [\u2026] z g\u0142odu rozumianego jako brak \u015brodk\u00f3w na druk [\u2026] oczywi\u015bcie na to wszystko w\u015bciekli, ale [\u2026] te\u017c bezradni, bo to by\u0142o zmonopolizowane i mo\u017cna by\u0142o g\u0142ow\u0105 w \u015bcian\u0119 bi\u0107 i tyle\u201d<\/em> – m\u00f3wi\u0142. Eberhardt, kt\u00f3rego LOS pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 \u017cmudn\u0105 i pracoch\u0142onn\u0105 technik\u0105 sita. Skierowany przez Giedroycia do Bieleckiego opowiada\u0142, \u017ce ten ostatni przedstawi\u0142 mu mo\u017cliwo\u015b\u0107 przekazania nawet trzech powielaczy, aczkolwiek pod pewnym warunkiem: \u201eMusi akceptowa\u0107 nasze plany wydawnicze. A gdyby\u015bmy mieli z nimi problemy, to on jest w stanie nam podpowiedzie\u0107 odpowiednie pozycje. Nie dali\u015bmy mu tej okazji\u201d<\/em> – relacjonowa\u0142 zainteresowany.<\/p>\r\n\r\n

Niekt\u00f3rzy, boj\u0105c si\u0119 ewentualnego ostracyzmu, woleli zrezygnowa\u0107 z \u201ekontrowersyjnych\u201d tytu\u0142\u00f3w. Wsp\u00f3\u0142pracownik \u201ePokolenia\u201d opowiada\u0142: \u201ePami\u0119tam jakie\u015b takie dyskusje […] czy wyda\u0107 […] [Romana] Dmowskiego co\u015b, \u00bbMy\u015bli nowoczesnego Polaka\u00ab czy co\u015b takiego, by\u0142y […] w\u0142a\u015bnie takie g\u0142osy jak to \u00bb[inni] wydawcy nas zajebi\u0105\u00ab\u201d.<\/em> Pojedyncze ksi\u0105\u017cki tego autora, \u0142\u0105cznie oko\u0142o 10 wyda\u0144, ukazywa\u0142y si\u0119 albo nak\u0142adem szerzej nieznanych oficyn, albo wr\u0119cz ca\u0142kowicie anonimowo.<\/p>\r\n\r\n

G\u0142os wo\u0142aj\u0105cego na puszczy<\/strong><\/p>\r\n\r\n

\u0141\u0105czna kwota, jaka zdaniem Boguty wp\u0142yn\u0119\u0142a na fundusz, opiewa na ponad 380 tys. dolar\u00f3w. Nie wiemy, jak zosta\u0142a rozdysponowana. Tymczasem stanowi to kwesti\u0119 o charakterze po trosze moralnym, zwa\u017cywszy, \u017ce w odniesieniu do ca\u0142ego podziemia zdarza\u0142y si\u0119 przypadki wykorzystywania pieni\u0119dzy niezgodnie z przeznaczeniem czy wr\u0119cz defraudowania.<\/p>\r\n\r\n

O przedstawienie odpowiednich sprawozda\u0144 zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 jesieni\u0105 1989 r. do beneficjent\u00f3w udzielanej przez siebie pomocy Irena Lasota. \u201eRozp\u0119ta\u0142o si\u0119 piek\u0142o, i to w\u0142a\u015bnie tych starszak\u00f3w [\u2026], tej pierwszej ligi, kt\u00f3ra krzycza\u0142a, \u017ce i tak nikt nie powie prawdy, co by\u0142o bardzo zastanawiaj\u0105ce. Ja powiedzia\u0142am: to nawet nie ma znaczenia, […] czy kto\u015b ukradnie, czy nie ukradnie, tylko chodzi o to, \u017ceby wiedzie\u0107, czy ukrad\u0142, czy nie ukrad\u0142\u201d<\/em> – wspomina\u0142a.<\/p>\r\n\r\n

W rezultacie niekt\u00f3rzy z jej dawnych podopiecznych, uznaj\u0105c tego typu \u017c\u0105dania za utopijne, a nawet nieprzyzwoite, drastycznie ograniczyli czy wr\u0119cz zerwali z ni\u0105 wszelkie kontakty. Przez wiele lat spraw\u0119 – bez rezultatu! – kilkakrotnie pr\u00f3bowa\u0142a podnosi\u0107 t\u0119 sprawe, w tym podczas spotkania z okazji V Dni Wolnego S\u0142owa w 2007 r.: \u201eM\u00f3wimy o setkach tysi\u0119cy dolar\u00f3w, kurs dolara by\u0142 wtedy taki… [\u2026] Za tysi\u0105c [\u2026] mo\u017cna by\u0142o zrobi\u0107 \u00bb[Archipelag] Gu\u0142ag\u00ab, ale za dwa tysi\u0105ce [\u2026] kupi\u0107 kawalerk\u0119 na \u015acianie Wschodniej, a za pi\u0119\u0107 tysi\u0119cy dom w Podkowie Le\u015bnej. Wi\u0119c my m\u00f3wimy o sumach, kt\u00f3re gdzie\u015b si\u0119 rozesz\u0142y\u201d. <\/em>Swe wyst\u0105pienie komentowa\u0142a w nieco p\u00f3\u017aniejszym programie \u201ePod pr\u0105d\u201d Jerzego Zalewskiego: \u201espyta\u0142am [\u2026] mo\u017ce by\u015bmy dostali te rozliczenia w ko\u0144cu? No i oczywi\u015bcie jak zawsze p\u00f3\u0142 sali albo wi\u0119cej by\u0142a zachwycona, a par\u0119 os\u00f3b by\u0142o w\u015bciek\u0142ych\u201d.<\/em><\/p>\r\n\r\n

Justyna B\u0142a\u017cejowska<\/strong><\/em>
\r\n Historyk, wsp\u00f3\u0142pracownik \u201eEncyklopedii Solidarno\u015bci\u201d<\/em><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"\u0141\u0105czna kwota, jaka wp\u0142yn\u0119\u0142a na Fundusz Wydawnictw Niezale\u017cnych, opiewa na ponad 380 tys. dolar\u00f3w. Nie wiemy, jak zosta\u0142a rozdysponowana. Tymczasem stanowi to kwesti\u0119 o charakterze po trosze moralnym, zwa\u017cywszy, \u017ce w odniesieniu do ca\u0142ego podziemia zdarza\u0142y si\u0119 przypadki defraudowania pieni\u0119dzy. Wraz z krzepni\u0119ciem po nieudanej pr\u00f3bie likwidacji, kt\u00f3ra mia\u0142a miejsce 13 grudnia 1981 r., i […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[81,87],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16506"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=16506"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16506\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=16506"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=16506"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=16506"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}