{"id":15830,"date":"2009-11-23T13:48:20","date_gmt":"2009-11-23T18:48:20","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=15830"},"modified":"2009-11-23T13:48:20","modified_gmt":"2009-11-23T18:48:20","slug":"natura-i-historia-kryzysow-finansowych","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=15830","title":{"rendered":"Natura i historia kryzys\u00f3w finansowych"},"content":{"rendered":"

Znaj\u0105c histori\u0119 spekulacji finansowych, \u0142atwo mo\u017cna uchwyci\u0107 natur\u0119 obecnego kryzysu ekonomicznego, jak te\u017c wszelkich innych – b\u0119d\u0105cych nast\u0119pstwem p\u0119kania baniek spekulacyjnych na jakim\u015b polu aktywno\u015bci go\u00adspodarczej, do kt\u00f3rego odnosz\u0105 si\u0119 instrumenty finan\u00adsowe.<\/strong><\/p>\r\n\r\n

KILKA UWAG OG\u00d3LNYCH<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Zagadnienie wzajemnej relacji sfery finansowej i gospo\u00addarki realnej nale\u017cy do najbardziej fundamentalnych kwestii ekonomicznych. \u0141ama\u0142y sobie g\u0142ow\u0119 nad nim najt\u0119\u017csze umys\u0142y, odk\u0105d problematyka gospodarcza zosta\u0142a wyodr\u0119bniona jako autonomiczna dyscyplina naukowa. Historia spekulacji finansowych nowo\u017cytne\u00adgo \u015bwiata w tym samym mniej wi\u0119cej okresie zaznacza swoje pocz\u0105tki. Zasadnicza problematyka, z kt\u00f3r\u0105 na tym polu boryka si\u0119 ludzka my\u015bl, polega na tym, w jaki spos\u00f3b dochodzi do tego, \u017ce sfera finansowa w kt\u00f3rym\u015b momencie nadmiernie odrywa si\u0119 od sfery gospodarki realnej i jak temu zapobiec, a je\u015bli nie uda si\u0119 temu za\u00adpobiec – jak nie dopu\u015bci\u0107 do tego, by kryzys finansowy nie przerodzi\u0142 si\u0119 w g\u0142\u0119bok\u0105 recesj\u0119, czyli kryzys gospo\u00addarki realnej, skutkuj\u0105cy du\u017cym spadkiem wytwarza\u00adnego spo\u0142ecznie produktu i wi\u0119ksz\u0105 ni\u017c naturalna stop\u0105 bezrobocia.<\/p>\r\n\r\n

Ekonomia jest nauk\u0105 spo\u0142eczn\u0105, kt\u00f3ra bazuje na kil\u00adku prostych za\u0142o\u017ceniach z zakresu ludzkiego dzia\u0142ania oraz przyjmuje okre\u015blon\u0105 na gruncie filozoficznym koncepcj\u0119 cz\u0142owieka, formu\u0142uj\u0105c zwi\u0105zane z wytwarza\u00adniem i wymian\u0105 d\u00f3br gospodarczych prawid\u0142owo\u015bci. Istnieje kilka g\u0142\u00f3wnych szk\u00f3\u0142 ekonomicznych, kt\u00f3rych przedstawiciele w odmienny spos\u00f3b patrz\u0105 na zmienn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 gospodarcz\u0105 i z pozycji przyjmowanych przez siebie za\u0142o\u017ce\u0144 dokonuj\u0105 interpretacji zjawisk i formu\u0142uj\u0105 odpowiednie zalecenia odno\u015bnie polityki go\u00adspodarczej. G\u0142\u00f3wna linia podzia\u0142u (wi\u0105\u017ce si\u0119 z ni\u0105 \u015bci\u015ble zagadnienie regulacji sektora finansowego) przebiega w odniesieniu do zakresu i charakteru dopuszczalnych interwencji pa\u0144stwa (rz\u0105du i instytucji publicznych) w gospodark\u0119.\u00a0Nie budz\u0105 natomiast kontrowersji w\u015br\u00f3d przedsta\u00adwicieli poszczeg\u00f3lnych szk\u00f3\u0142 ugruntowane w nauce ekonomii fundamentalne poj\u0119cia oraz prawa b\u0119d\u0105ce pochodn\u0105 ludzkiego dzia\u0142ania w wymiarze zbiorowym (np. popyt, poda\u017c i zwi\u0105zane z nimi kszta\u0142towanie si\u0119 na rynkach cen r\u00f3wnowagi).<\/p>\r\n\r\n

Nie budzi zastrze\u017ce\u0144 poj\u0119cie warto\u015bci u\u017cytkowej dobra gospodarczego oraz poj\u0119cie warto\u015bci wymiennej, kt\u00f3ra – cho\u0107 powi\u0105zana z war\u00adto\u015bci\u0105 u\u017cytkow\u0105 – nie musi si\u0119 dok\u0142adnie dla poszcze\u00adg\u00f3lnych podmiot\u00f3w pokrywa\u0107 z warto\u015bci\u0105 u\u017cytkow\u0105. W\u0142a\u015bnie w grze mi\u0119dzy warto\u015bci\u0105 u\u017cytkow\u0105 a warto\u015bci\u0105 wymienn\u0105 pewnego rodzaju d\u00f3br (w odniesieniu do in\u00adstrument\u00f3w finansowych u zarania ich rynku m\u00f3wiono o warto\u015bci wymiennej obligacji czy akcji oraz ich \u201ewar\u00adto\u015bci wewn\u0119trznej\u201d, powi\u0105zanej z mo\u017cliwymi odsetkami lub dywidend\u0105) – w grze mi\u0119dzy tymi warto\u015bciami nale\u00ad\u017cy poszukiwa\u0107 powtarzaj\u0105cych si\u0119 sukcesywnie zjawisk odrywania si\u0119 sfery finansowej od sfery gospodarki re\u00adalnej.\u00a0 <\/strong><\/p>\r\n\r\n

<\/strong>ROLA PO\u015aREDNICTWA FINANSOWEGO<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Swego rodzaju natur\u0105 po\u015brednictwa finansowego (ban\u00adkowo\u015bci, instytucji po\u017cyczkowych, ubezpieczycieli) jest poszukiwanie wysokiej renty, pozwalaj\u0105cej kapita\u0142om finansowym (funduszom, \u015brodkom pieni\u0119\u017cnym) zyska\u0107 wi\u0119cej ni\u017c trzeba b\u0119dzie zap\u0142aci\u0107 tym, kt\u00f3rzy ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 preferencj\u0119 czasow\u0105 powierzyli po\u015brednikom \u015brodki pieni\u0119\u017cne i fundusze (w formie oszcz\u0119dno\u015bci). Je\u015bli do\u0142o\u017cymy do tego indywidualnych inwestor\u00f3w i ich naturaln\u0105 lub podszyt\u0105 chciwo\u015bci\u0105, m\u00f3wi\u0105c pejo\u00adratywnie (w odniesieniu do niekt\u00f3rych nie b\u0119dzie to przesada) – je\u017celi do\u0142o\u017cymy ich pogo\u0144 za wysok\u0105 rent\u0105 – otrzymamy zakorzenion\u0105 g\u0142\u0119boko w cz\u0142owieku i jego dzia\u0142aniach podstaw\u0119 zjawisk, okre\u015blanych niekiedy mianem \u201eba\u0144ki spekulacyjnej\u201d, kt\u00f3ra – b\u0119d\u0105c czym\u015b, co jest nadmiernie napompowane i puste w \u015brodku – p\u0119ka w najmniej oczekiwanym momencie, doprowadzaj\u0105c do ruiny wielu, kt\u00f3rzy po\u015brednio lub bezpo\u015brednio stali si\u0119 ofiarami nadmuchiwania tego \u201eczego\u015b\u201d, co w warto\u015bci wymiennej zbytnio oderwa\u0142o si\u0119 od swojej realnej war\u00adto\u015bci u\u017cytkowej\u2026<\/p>\r\n\r\n

W wymianie wszelkich d\u00f3br uczestniczy pieni\u0105dz, wi\u0119c w pierwszej kolejno\u015bci sfera gospodarki finansami (zw\u0142aszcza pieni\u0105dz po\u017cyczkowy z natury poszukuj\u0105\u00adcy wysokiej renty) pada ofiar\u0105 p\u0119kni\u0119cia ba\u0144ki speku\u00adlacyjnej. – Oto \u201eco\u015b\u201d, co mia\u0142o du\u017c\u0105 cen\u0119 wyra\u017con\u0105 w mierniku pieni\u0119\u017cnym (udost\u0119pnianym niejednokrotnie w wyniku licznych i \u0142atwo dost\u0119pnych po\u017cyczek) dzi\u0119ki nakr\u0119caj\u0105cym warto\u015b\u0107 wymienn\u0105 transakcjom kupna, kt\u00f3re przewa\u017caj\u0105 nad transakcjami sprzeda\u017cy – z dnia na dzie\u0144 traci sw\u0105 warto\u015b\u0107, gdy transakcje sprzeda\u017cy zaczynaj\u0105 przewa\u017ca\u0107 nad transakcjami kupna. Gin\u0105 w tym pieni\u0105dze realnie wydane, a pozostaj\u0105 niesp\u0142acone nale\u017cno\u015bci, kt\u00f3rych w\u0105tpliwa warto\u015b\u0107 nie pozostawia z\u0142udze\u0144.<\/p>\r\n\r\n

W czasach, gdy pieni\u0105dz by\u0142 kruszcowy lub bankno\u00adty mia\u0142y oficjalnie pokrycie w odpowiednich ilo\u015bciach szlachetnych metali – odwr\u00f3t od instrument\u00f3w finan\u00adsowych odnosz\u0105cych si\u0119 pierwotnie do czego\u015b z obszaru gospodarki realnej, wywiera\u0142 gwa\u0142town\u0105 presj\u0119 na po\u00ad\u015brednik\u00f3w finansowych (banki), kt\u00f3rych rezerwy z\u0142ota lub srebra okazywa\u0142y si\u0119 zbyt ma\u0142e (instytucje po\u015bred\u00adnictwa finansowego na r\u00f3wni z innymi – po\u015brednio lub bezpo\u015brednio – inwestowa\u0142y w instrumenty, kt\u00f3rych warto\u015b\u0107 wymienna zwy\u017ckowa\u0142a) i nie mog\u0142y zaspokoi\u0107 nag\u0142ego wzrostu zapotrzebowania na kruszec (pieni\u0105dz kruszcowy). Powodowa\u0142o to kryzys finans\u00f3w, kt\u00f3ry dodatkowo pot\u0119gowa\u0142 narastaj\u0105c\u0105 atmosfer\u0119 braku za\u00adufania do wszystkiego, w czym upatrywano dotychczas jak\u0105kolwiek warto\u015b\u0107 transakcyjn\u0105.<\/p>\r\n\r\n

Odej\u015bcie od pieni\u0105dza kruszcowego niewiele zmieni\u0142o (praktycznie nic) w istocie kryzys\u00f3w finansowych, b\u0119\u00add\u0105cych nast\u0119pstwem p\u0119kania \u201ebaniek spekulacyjnych\u201d. Zamiast rezerw z\u0142ota wsp\u00f3\u0142czesne instytucje po\u017cyczko\u00adwe utrzymuj\u0105 rezerwy walut, kt\u00f3re s\u0105 daleko niewystar\u00adczaj\u0105ce w sytuacji, gdy z dnia na dzie\u0144 wszyscy depozy\u00adtariusze (w wyniku nag\u0142ej utraty zaufania) ruszyliby do kas bankowych, by zamieni\u0107 swoje depozyty na got\u00f3w\u00adk\u0119. Pr\u00f3ba \u015bci\u0105gni\u0119cia przez po\u015brednik\u00f3w finansowych wszystkich swoich nale\u017cno\u015bci ze sfery gospodarki real\u00adnej, zw\u0142aszcza z tego obszaru, kt\u00f3ry podlega\u0142 spekulacji i na kt\u00f3rym dosz\u0142o do p\u0119kni\u0119cia ba\u0144ki – skazana jest na niepowodzenie, podobnie jak liczenie na po\u017cyczk\u0119 od innych bank\u00f3w (kto dofinansuje bankruta?). Krajowy bank centralny zobowi\u0105zany jest jedynie do pokrywa\u00adnie zaledwie pewnej cz\u0119\u015b\u0107 depozyt\u00f3w ludno\u015bci\u2026 Zatem p\u0142ynno\u015b\u0107 finansowa sektora bankowego jawi\u0142a si\u0119 i na\u00addal jawi wielu ekonomistom jako zadanie pierwszorz\u0119d\u00adne w zaradzeniu nast\u0119pstwom rozbuchanej nadmiernie spekulacji\u2026<\/p>\r\n\r\n

DYSKUSJE<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Mi\u0119dzy szko\u0142ami ekonomicznymi w okresach kryzysu narasta za\u017carta wymiana argument\u00f3w. Libera\u0142owie, tu\u017c po p\u0119kni\u0119ciu banki spekulacyjnej, znajduj\u0105 si\u0119 niejako w odwrocie. Broni\u0105 si\u0119 po czasie, wskazuj\u0105c na b\u0142\u0119dy rz\u0105du i instytucji publicznych, maj\u0105cych tworzy\u0107 bez\u00adpieczne ramy (automatyczne bezpieczniki koniunktury, jak powiedzieliby\u015bmy za Miltonem Friedmanem) dla wolnej i nieskr\u0119powanej gry si\u0142 rynkowych, za\u015b zwo\u00adlennicy interwencjonizmu pa\u0144stwowego (keynesi\u015bci po wielkim kryzysie ko\u0144ca lat 20. XX w., obecnie za\u015b zwolennicy tzw. ekonomi instytucjonalnej) podnosz\u0105 od nowa argument o nieskuteczno\u015bci rynk\u00f3w, doma\u00adgaj\u0105c si\u0119 wi\u0119kszych regulacji i bardziej skutecznych ob\u00adwarowa\u0144, zw\u0142aszcza w sektorze finansowym. Oskar\u017caj\u0105 libera\u0142\u00f3w o sprowokowanie zaistnia\u0142ej sytuacji poprzez przymykanie oczu na istniej\u0105ce regulacje lub jawne i bez \u017cadnych hamulc\u00f3w obchodzenie wszelkich aktualnie funkcjonuj\u0105cych obwarowa\u0144, b\u0119d\u0105cych nast\u0119pstwem wi\u0119kszo\u015bci minionych kryzys\u00f3w finansowych, kt\u00f3re przeradza\u0142y si\u0119 w dotkliwe recesje gospodarcze. <\/strong><\/p>\r\n\r\n

<\/strong>ODROBINA HISTORII<\/strong><\/p>\r\n\r\n

W swojej dobrze udokumentowanej ksi\u0105\u017cce \u201eHistoria spekulacji finansowych\u201d, Edward Chancellor obejmuje okres od XVII wieku po rok 2001 (w wydaniu polskim). Nie ma w niej wprawdzie mowy o dzisiejszym kryzysie, ale po prze\u015bledzeniu historii wszystkich wcze\u015bniejszych, \u0142atwo mo\u017cemy uchwyci\u0107 natur\u0119 obecnego jak te\u017c wszel\u00adkich innych, b\u0119d\u0105cych nast\u0119pstwem p\u0119kania baniek spe\u00adkulacyjnych na jakim\u015b polu aktywno\u015bci gospodarczej, do kt\u00f3rego odnosz\u0105 si\u0119 (podobne jak do wszystkich innych obszar\u00f3w gospodarki realnej) instrumenty finansowe. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w Ameryce dosz\u0142o do p\u0119kni\u0119cia ba\u0144ki na ogromn\u0105 skal\u0119. Obszarem nadmiernego pompowania warto\u015bci transakcyjnej, za kt\u00f3r\u0105 sta\u0142 \u0142atwy kredyt hipo\u00adteczny, by\u0142y nieruchomo\u015bci (domy mieszkalne ogrom\u00adnej liczby Amerykan\u00f3w), wi\u0119c problem jest szerszej na\u00adtury (jego materia nie dotyczy tylko zagadnie\u0144 sektora finansowego) – jest to problem tak\u017ce spo\u0142eczny.<\/p>\r\n\r\n

Nowo\u017cytn\u0105 histori\u0119 spekulacji finansowych (tak to generalnie ujmuje wspomniany E. Chancellor) rozpo\u00adczyna tulipanomania. W siedemnastowiecznej Holandii wy\u015bcig spekulacyjny za dobrem rzadkim, jakim mia\u0142a by\u0107 cebulka czarnego tulipana, doprowadzi\u0142 w pewnym momencie do sytuacji, gdzie cena cebulki r\u00f3wna\u0142a si\u0119 warto\u015bci kamienicy w Amsterdamie\u2026 Pod zastaw tak warto\u015bciowej cebulki mo\u017cna by\u0142o mocno si\u0119 zapo\u017cyczy\u0107, nast\u0119pnie, gdy cena spekulacyjna nadal zwy\u017ckowa\u0142a – mo\u017cna by\u0142o sprzeda\u0107 cebulk\u0119, sp\u0142aci\u0107 d\u0142ugi i jeszcze nie\u00ad\u017ale na tym zarobi\u0107\u2026<\/p>\r\n\r\n

Mechanizm powy\u017cszy obecny jest we wszystkich procesach spekulacyjnych. Zmieniaj\u0105 si\u0119 tylko rodzaje \u201ecebulek\u201d. By\u0142y nimi akcje sp\u00f3\u0142ek nurkowych w Anglii w latach 90. XVII wieku, by\u0142y akcje Kompanii M\u00f3rz Po\u0142udniowych w latach 1719-1720, by\u0142y akcje firm bu\u00adduj\u0105cych kana\u0142y pomi\u0119dzy rzekami w drugiej po\u0142owie XVIII w., by\u0142y akcje i obligacje zwi\u0105zane z po\u017cyczkami dla wyzwolonych kraj\u00f3w Ameryki Po\u0142udniowej w zwi\u0105z\u00adku z kopalniami, kt\u00f3re – znajduj\u0105c si\u0119 w tych krajach – mia\u0142y przynosi\u0107 fortun\u0119 (wczesne lata 20. XIX w.), by\u0142y akcje sp\u00f3\u0142ek kolejowych w latach 40. XIX w. w Anglii i w latach 60. w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej, by\u0142y wreszcie akcje licznych fabryk upowszechniaj\u0105cych wynalazek auta czy radia w latach 20. XX wieku, by\u0142y obligacje \u015bmieciowe w USA pod rz\u0105dami Reagana w latach 80. XX w., by\u0142y akcje firm japo\u0144skich na prze\u0142omie lat 80. i 90. XX w. oraz akcje licznych firm internetowych pod koniec lat 90. XX w., ostatnio za\u015b nieruchomo\u015bci i akcje bank\u00f3w udzielaj\u0105cych kredyt\u00f3w na zakup domu\u2026<\/p>\r\n\r\n

Na og\u00f3\u0142 najgorzej na p\u0119kni\u0119ciu ba\u0144ki wychodz\u0105 wszy\u00adscy ci, kt\u00f3rych amok spekulacyjny chwyci\u0142 jako ostat\u00adnich. Nie oznacza to jednak, \u017ce pierwsi nie bywaj\u0105 w tej grze ostatnimi. Niekt\u00f3rzy, zarobiwszy pocz\u0105tkowo na zwy\u017ckowaniu ceny, wracaj\u0105 ponownie do gry w prze\u00ad\u015bwiadczeniu, \u017ce powiedzie si\u0119 im koleiny raz, wcze\u015bniej za\u015b zbytnio si\u0119 po\u015bpieszyli, a mogli przecie\u017c zarobi\u0107 jeszcze wi\u0119cej. Tragiczn\u0105 ironi\u0105 dziej\u00f3w (trudno prze\u00adwidzie\u0107 jak zgubn\u0105 dla fundament\u00f3w cywilizacji za\u00adchodniej, opartej na ideale ekonomicznym zwi\u0105zanym z posiadaniem nieruchomo\u015bci) okaza\u0142o si\u0119 to, \u017ce w dzi\u00adsiejszej Ameryce P\u00f3\u0142nocnej \u201ecebulkami\u201d sta\u0142y si\u0119 domy mieszkalne ogromnej liczby ludzi. Natomiast dzi\u0119ki ba\u00addaniom z zakresu biologii, odkryto w ko\u0144cu, \u017ce cebulka tzw. czarnego tulipana nie jest niczym niezwyk\u0142ym – to po prostu sprawa zawirusowania, czyli tak naprawd\u0119 sprawa schorzenia ro\u015bliny, kt\u00f3re to schorzenie daje re\u00adzultat w postaci p\u0142atk\u00f3w kwiatu o ciemniejszej barwie\u2026<\/p>\r\n\r\n

Antoni Karol Chrzonstowski<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: Artyku\u0142 ukaza\u0142 si\u0119 w kwartalniku My\u015bl.pl, numer 12, zima 2008<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Znaj\u0105c histori\u0119 spekulacji finansowych, \u0142atwo mo\u017cna uchwyci\u0107 natur\u0119 obecnego kryzysu ekonomicznego, jak te\u017c wszelkich innych – b\u0119d\u0105cych nast\u0119pstwem p\u0119kania baniek spekulacyjnych na jakim\u015b polu aktywno\u015bci go\u00adspodarczej, do kt\u00f3rego odnosz\u0105 si\u0119 instrumenty finan\u00adsowe. KILKA UWAG OG\u00d3LNYCH Zagadnienie wzajemnej relacji sfery finansowej i gospo\u00addarki realnej nale\u017cy do najbardziej fundamentalnych kwestii ekonomicznych. \u0141ama\u0142y sobie g\u0142ow\u0119 nad nim najt\u0119\u017csze […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[52,20],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15830"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=15830"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15830\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=15830"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=15830"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=15830"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}