{"id":14596,"date":"2009-10-07T10:55:41","date_gmt":"2009-10-07T15:55:41","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=14596"},"modified":"2021-08-29T16:22:27","modified_gmt":"2021-08-29T20:22:27","slug":"dwiescie-lat-razem-aleksander-isajewicz-solzenicyn","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=14596","title":{"rendered":"Dwie\u015bcie lat razem – Aleksander Isajewicz So\u0142\u017cenicyn<\/em>"},"content":{"rendered":"

Zamieszczamy poni\u017cej pierwsze polskie t\u0142umaczenie kilku rodzia\u0142\u00f3w dwutomowego dzie\u0142a Aleksandra So\u0142\u017cenicyna, pt „Dvesti let vmeste” (ang. <\/em>Two Hundred Years Together), omawiaj\u0105cego trudne relacje rosyjsko-\u017cydowskie od 1772 roku.<\/em>
\r\n<\/em><\/p>\r\n

Pomimo, i\u017c od wydania po rosyjsku w 2003 roku tego <\/em>Magnum Opus Wielkiego Pisarza up\u0142yn\u0119\u0142o ju\u017c 6 lat, nie doczeka\u0142o si\u0119 ono niestety t\u0142umaczenia na \u017caden inny j\u0119zyk, poza \u015bladowym wydaniem w j\u0119zyku niemieckim.  Z tym wi\u0119ksz\u0105 rado\u015bci\u0105 witamy pierwsze polskie t\u0142umaczenie, gor\u0105co polecaj\u0105c i zach\u0119caj\u0105c do dalszego jego rozpowszechniania.<\/em><\/p>\r\n

Zdaj\u0105c sobie spraw\u0119 z niedostatk\u00f3w prezentowanego, dalece niewyg\u0142adzonego t\u0142umaczenia, tym bardziej powinno nas zastanowi\u0107 dlaczego elity intelektualne, t\u0142umacze, o\u015brodki lingwistyczne, wydawnictwa i uniwerstytety, nie zaj\u0119\u0142y si\u0119 do tej pory przybli\u017ceniem Czytelnikowi tak znacz\u0105cej pozycji wydawniczej. Jakby tego by\u0142o ma\u0142o, \u017caden dziennikarz w Polsce nie o\u015bmieli\u0142 si\u0119 nawet wspomnie\u0107 o samym fakcie istnienia tego Dzie\u0142a. Przyczyna tego stanu rzeczy le\u017cy we wszechogarniaj\u0105cej \u015brodowiska intelektualne, politycznie poprawnej atmosferze, autocenzurze i dusz\u0105cych oparach filosemityzmu – co upo\u015bledza te \u015brodowiska przekszta\u0142caj\u0105c je w pseudointelektualne kar\u0142owate twory. Stan ten nale\u017cy zmieni\u0107, rzucaj\u0105c snop \u015bwiat\u0142a prawdy historycznej na zak\u0142amane tematy.<\/em><\/p>\r\n

Nasza Redakcja jest dumna, \u017ce jako pierwsze medium w j\u0119zyku polskim – wspominaj\u0105c o w\u0142a\u015bnie wydanej przez Wielkiego Autora ksi\u0105\u017cce, propaguj\u0105c j\u0105, a tak\u017ce wysy\u0142aj\u0105c darmowe kopie oryginalnego wydania rosyjskiego do t\u0142umaczy i profesor\u00f3w –  przyczyni\u0142o si\u0119 w jakim\u015b stopniu do jej pierwszego t\u0142umaczenia na j\u0119zyk polski, z nadziej\u0105 \u017ce w przysz\u0142o\u015bci dojdzie do wydania ksi\u0105\u017ckowego. <\/em><\/p>\r\n

Redakcja BIBU\u0141Y<\/em><\/p>\r\n

7 pa\u017adziernik 2009<\/em><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Dwie\u015bcie lat razem<\/h2>\r\n

ALEKSANDER ISAJEWICZ SO\u0141\u0179ENICYN<\/strong><\/p>\r\n

DWIE\u015aCIE LAT RAZEM – CZ\u0118\u015a\u0106 I<\/strong><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

ROZDZIA\u0141Y 1 – 12<\/strong><\/p>\r\n

1795-1995<\/p>\r\n

CZ\u0118\u015a\u0106 PIERWSZA<\/p>\r\n

W ROSJI DOREWOLUCYJNEJ<\/p>\r\n

ROZDZIA\u0141  1. W\u0141\u0104CZAJ\u0104C XVIII WIEK<\/p>\r\n

ROZDZIA\u0141  2. PRZY ALEKSANDRZE I<\/p>\r\n

ROZDZIA\u0141  3. PRZY MIKO\u0141AJU I<\/p>\r\n

ROZDZIA\u0141  4. W EPOCE REFORM<\/p>\r\n

ROZDZIA\u0141  5. PO ZAB\u00d3JSTWIE ALEKSANDRA II<\/p>\r\n

ROZDZIA\u0141  6. W ROSYJSKIM RUCHU REWOLUCYJNYM<\/p>\r\n

ROZDZIA\u0141  7. POJAWIENIE SI\u0118 SYJONIZMU<\/p>\r\n

ROZDZIA\u0141  8. NA GRANICY XIX-XX WIEK\u00d3W<\/p>\r\n

ROZDZIA\u0141  9. W REWOLUCJI 1905<\/p>\r\n

ROZDZIA\u0141 10. W CZASIE DUMY<\/p>\r\n

ROZDZIA\u0141 11. STOSUNKI ROSYJSKO-\u0179YDOWSKIE PRZED WOJNA \u015aWIATOW\u0104<\/p>\r\n

ROZDZIA\u0141 12. W CZASIE WOJNY (1914-1916)<\/p>\r\n

WPROWADZENIE<\/p>\r\n

Przez p\u00f3\u0142 wieku pracy nad histori\u0105 rosyjskiej rewolucji wielokrotnie spotyka\u0142em si\u0119 z problemem wzajemnych stosunk\u00f3w rosyjsko – \u017cydowskich. One to wklinowywa\u0142y si\u0119 w sprawy, w ludzk\u0105 psychologi\u0119 i wywo\u0142ywa\u0142y nagromadzone nami\u0119tno\u015bci.<\/p>\r\n

Nie traci\u0142em nadziei, \u017ce znajdzie si\u0119 przede mn\u0105 autor, kt\u00f3ry obszernie, r\u00f3wnowa\u017cnie i obustronnie obja\u015bni nam ten gor\u0105cy problem. Ale cz\u0119\u015bciej spotykamy zarzut stronniczo\u015bci,  o winie Rosjan w stosunku do \u017byd\u00f3w, tak\u017ce o odwiecznym zwyrodnieniu rosyjskiego narodu i tego jest pod dostatkiem. Ale, z drugiej strony, kto z Rosjan o tym wzajemnym problemie by nie pisa\u0142 – to w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci zapalczywie, stronniczo, nie chc\u0105c i nie widz\u0105c, co mo\u017cna by zapisa\u0107 na korzy\u015b\u0107 drugiej strony<\/p>\r\n

Nie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce brakuje publicyst\u00f3w, szczeg\u00f3lnie w\u015br\u00f3d rosyjskich \u017byd\u00f3w jest ich mn\u00f3stwo, znacznie wi\u0119cej ni\u017c rosyjskich. Jednak\u017ce w b\u0142yskotliwej plejadzie umys\u0142\u00f3w i pi\u00f3r – do tej pory nie pojawi\u0142 si\u0119 taki przekaz lub o\u015bwietlenie naszej historii, kt\u00f3ry znalaz\u0142by rozumienie z obu stron.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Ale nie nale\u017cy przeci\u0105ga\u0107 napi\u0119tej do ostateczno\u015bci struny. Zadowolony by\u0142bym gdybym m\u00f3g\u0142 nie pr\u00f3bowa\u0107 swych si\u0142 w tym ostrym konflikcie. Ale te\u017c wierz\u0119, \u017ce ta pr\u00f3ba wnikni\u0119cia w ten problem – nie powinna pozostawa\u0107 \u201ezabronion\u0105\u201d. Historia \u201e\u017cydowskiego problemu\u201d w Rosji (czy tylko w Rosji?) po pierwsze jest bardzo bogata. Pisa\u0107 o niej, to znaczy us\u0142ysze\u0107 samemu nowe opinie i przekaza\u0107 je czytelnikom. (W tej ksi\u0105\u017cce \u017cydowskie g\u0142osy zabrzmi\u0105 bardziej obficie ni\u017c rosyjskie).<\/p>\r\n

Ale w przejawach opinii publicznej uzyskuje si\u0119 najcz\u0119\u015bciej odpowiedz: \u201ejak i\u015b\u0107 po ostrzu no\u017ca?\u201d. Z obu stron odczuwasz na siebie nacisk mo\u017cliwych i niemo\u017cliwych i jeszcze narastaj\u0105cych wym\u00f3wek i obwinie\u0144.<\/p>\r\n

Wszak\u017ce odczucie, kt\u00f3re prowadzi mnie przez ksi\u0105\u017ck\u0119 o 200 -stu letnim \u017cyciu narod\u00f3w rosyjskiego i \u017cydowskiego, to wynik pojmowania wszystkich punkt\u00f3w i wszystkich mo\u017cliwych dr\u00f3g w przysz\u0142o\u015b\u0107, odczyszczonych od gor\u0105ca przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\r\n

Jak i wszystkie inne narody, jak my wszyscy – nar\u00f3d \u017cydowski by\u0142 i aktywnym podmiotem historii i obiektem cierpienia i cz\u0119sto wype\u0142nia\u0142, a bywa\u0142o, \u017ce nie\u015bwiadomie,  wielkie zadania  nazywane Histori\u0105. \u201eProblem \u017cydowski\u201d ujmowano z rozlicznych punkt\u00f3w widzenia zawsze z wielk\u0105 pasj\u0105, a cz\u0119sto samooszukiwaniem si\u0119. I tak zdarzenia, przebiegaj\u0105ce w dowolnym narodzie na przebiegu Historii – zazwyczaj nie daj\u0105 si\u0119 \u015bcis\u0142e ustali\u0107 opisaniem tego jednego narodu, ale taki opis musi si\u0119 opiera\u0107 i na spojrzeniu na narody s\u0105siaduj\u0105ce.<\/p>\r\n

Zbytnio podwy\u017cszona gor\u0105czkowo\u015b\u0107 stron, to stan upokarzaj\u0105cy obie strony. Jednak\u017ce nie mo\u017ce by\u0107 na Ziemi pytania niegodnego rozmy\u015blania i os\u0105dzenia go przez ludzi. Ale\u017c, nagromadzi\u0142y si\u0119 w pami\u0119ci narodowej wzajemnie krzywdy! Jednak\u017ce je\u015bli zamilkn\u0105\u0107 ma przesz\u0142o\u015b\u0107, to kiedy uleczymy pami\u0119\u0107? P\u00f3ki narodowa my\u015bl nie znajdzie sobie wybitnego pi\u00f3ra, b\u0119dzie nieczytelnym zgie\u0142kiem, i to ju\u017c jest gro\u017ane.<\/p>\r\n

Nie mo\u017cna minionych dw\u00f3ch stuleci zamkn\u0105\u0107 na g\u0142ucho. I planeta tak samo ma\u0142a i cho\u0107 rozdzieleni jednak\u017ce zn\u00f3w jeste\u015bmy s\u0105siadami.<\/p>\r\n

Cz\u0119sto odk\u0142ada\u0142em t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119, gdy\u017c z ch\u0119ci\u0105 nie bra\u0142bym na siebie ci\u0119\u017caru jej pisania, ale czas mego \u017cycia jest na wyczerpaniu i nale\u017cy zabra\u0107 si\u0119 do dzie\u0142a.<\/p>\r\n

Nigdy nie przyznawa\u0142am sobie i nikomu prawa do ukrycia tego, co by\u0142o. Nie mog\u0119 przysta\u0107 do takiej zgody, kt\u00f3ra polega\u0142aby na nieprawdziwym obja\u015bnieniu przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\r\n

Przyzywam obie strony \u2013  i rosyjsk\u0105 i \u017cydowsk\u0105 \u2013 do cierpliwego wzajemnego pojmowania si\u0119 i przyznawania si\u0119 do swojej porcji grzechu \u2013 bo to za lekko od grzechu odwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 na zasadzie \u2013 to nie my .<\/p>\r\n

Staram si\u0119 szczerze zrozumie\u0107 obie strony. Dlatego pogr\u0105\u017cam si\u0119 w zdarzenia a nie w polemik\u0119. Staram si\u0119 dowie\u015b\u0107 prawdy. Wkraczam w spory tylko w takich nieuniknionych wypadkach, w kt\u00f3rych sprawiedliwo\u015b\u0107 jest pokryta warstwami nieprawdy. \u015amiem oczekiwa\u0107 tego, \u017ce ksi\u0105\u017cka nie b\u0119dzie witana gniewem skrajnych i niezgodnych, i na odwr\u00f3t \u2013 zas\u0142u\u017cy na wzajemn\u0105 zgod\u0119. Mam nadziej\u0119, \u017ce znajd\u0119 kochaj\u0105cych dobro wsp\u00f3\u0142rozm\u00f3wc\u00f3w w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w i w\u015br\u00f3d Rosjan<\/p>\r\n

Swoje zadanie autor pojmuje tak: w miar\u0119 swych si\u0142 rozpatrze\u0107 dla przysz\u0142o\u015bci dost\u0119pne wzajemnie i dobre drogi dla stosunk\u00f3w rosyjsko-\u017cydowskich.<\/p>\r\n

1995<\/p>\r\n

Ksi\u0105\u017ck\u0119 t\u0119 pisa\u0142em na podstawie historycznych materia\u0142\u00f3w i poszukiwa\u0144, dobra stanowi\u0105cych, posuni\u0119\u0107 na przysz\u0142o\u015b\u0107. Ale te\u017c nie nale\u017cy odwraca\u0107 wzroku od tego, \u017ce w ostatnich latach byt Rosji bardzo burzliwie si\u0119 zmieni\u0142, tak \u017ce badany  problem bardzo si\u0119 oddali\u0142 i ucich\u0142 w por\u00f3wnaniu z obecnymi problemami rosyjskimi<\/p>\r\n

KR\u0104G ZAINTERESOWANIA<\/strong><\/p>\r\n

Jakie mog\u0105 by\u0107 granice za\u0142o\u017cone w tej ksi\u0105\u017cce.<\/p>\r\n

Zdaj\u0119 sobie spraw\u0119 z ca\u0142ej z\u0142o\u017cono\u015bci i ogromie przedmiotu. Pojmuj\u0119, \u017ce w nim jest i metafizyczna strona. M\u00f3wi\u0105 te\u017c, \u017ce \u017cydowski problem mo\u017cna zrozumie\u0107  tylko i wy\u0142\u0105cznie z religijnego i mistycznego punktu widzenia. Bez w\u0105tpienia, obecno\u015b\u0107 takiego widzenia sprawy ja uznaj\u0119, ale cho\u0107 o tym napisano liczne ksi\u0119gi, \u2013 my\u015bl\u0119, \u017ce on jest skryty dla ludzi i zasadniczo nie jest dost\u0119pny nawet dla znawc\u00f3w.<\/p>\r\n

Jednak\u017ce i wszystkie szczeg\u00f3\u0142owe losy ludzkiej historii z pewno\u015bci\u0105 maj\u0105 mistyczne  zwi\u0105zki i wp\u0142ywy, ale to nie utrudnia nam \u015bledzenie ich w historyczno-bytowym planie.  I chyba nawet odg\u00f3rne o\u015bwietlenie nie zawsze konieczne jest dla rozpoznawania o\u015bwietlonych, bliskich nam zjawisk. W granicach naszej ziemskiej obecno\u015bci mo\u017cemy sadzi\u0107 i o Rosjanach i o \u017bydach miarami ziemskimi. A niebia\u0144skie miary zostawmy Bogu.<\/p>\r\n

Pragn\u0119 odpowiedzie\u0107 na pytanie tylko w historycznych, politycznych, bytowych i kulturalnych odnoszeniach i wy\u0142\u0105cznie tylko w przedziale obustronnej dwuwiekowej obecno\u015bci Rosjan i \u017byd\u00f3w i jednym pa\u0144stwie. Nie \u015bmiem nawet dotyka\u0107 czterowiekowej (trzywiekowej g\u0142\u0119biny europejskiej historii, ju\u017c dog\u0142\u0119bnie nawarstwionej w rozlicznych ksi\u0119gach i bie\u017c\u0105cych encyklopediach. Nie zabieram si\u0119 do rozpatrywania historii \u017byd\u00f3w i w najbli\u017cszych nam pa\u0144stwach,  a to w Polsce, w Niemczech, w Austro \u2013 W\u0119grzech. Ograniczam si\u0119 na odnoszeniach rosyjsko-\u017cydowskich z podgl\u0105dem na w XX wiek, znamienny i szczeg\u00f3lnie katastroficzny dla \u017cyciu obu naszych narod\u00f3w. Na trudnym wzajemnym do\u015bwiadczeniu naszego wsp\u00f3\u0142istnienia, i z pr\u00f3b\u0105 rozci\u0119cia nie do poj\u0119cia b\u0142\u0119dnych i k\u0142amliwych obwinie\u0144 i z uwzgl\u0119dnieniem obwinie\u0144 usprawiedliwionych. Ksi\u0105\u017cki wydrukowane w pierwsze dziesi\u0119ciolecia tego wieku ju\u017c wyra\u017anie nie zd\u0105\u017cy\u0142y ogarn\u0105\u0107 tego wieku.<\/p>\r\n

Naturalnie, wsp\u00f3\u0142czesny autor nie mo\u017ce spu\u015bci\u0107 z oka  z tego ju\u017c p\u00f3\u0142wiekowego istnienie pa\u0144stwa Izrael i ogromnego wp\u0142ywy jego na \u017cycie europejskie jak i na \u017cycie na ca\u0142ym \u015bwiecie. Taki autor nie mo\u017ce, cho\u0107by dla pojemno\u015bci w\u0142asnego pojmowania rzeczy, nie podj\u0105\u0107 si\u0119 cho\u0107by dla samego siebie, by troch\u0119 wnikn\u0105\u0107 i do wewn\u0119trznego \u017cycia Izraela i kierunk\u00f3w duchowych w nim istniej\u0105cych i nie wolno mu kierowa\u0107 si\u0119 pozorami, bo to mo\u017ce \u017ale odbi\u0107 si\u0119 na ksi\u0105\u017cce. Ze strony autora niewsp\u00f3\u0142miern\u0105 pretensj\u0105 by\u0142oby w\u0142\u0105cza\u0107 tutaj podstawowe rozpatrywanie zasadniczych pyta\u0144 syjonizmu i bytu Izraela. Jednak\u017ce z wielk\u0105 uwag\u0105 przyjmuj\u0119 publikacj\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnych kulturalnych \u017byd\u00f3w rosyjskich, kt\u00f3rzy prze\u017cyli dziesi\u0119ciolecia w ZSRR, p\u00f3\u017aniej wyjechali do Izraela i, tym sposobem na swoich do\u015bwiadczeniach,  mieli mo\u017cliwo\u015b\u0107 przemy\u015ble\u0144  licznych \u017cydowskich problem\u00f3w.<\/p>\r\n

ROZDZIA\u0141 1<\/strong><\/p>\r\n

W\u0141\u0104CZAJ\u0104C XVIII WIEK<\/strong><\/p>\r\n

W tej ksi\u0105\u017cce nie rozpatruje si\u0119 przybywania \u017byd\u00f3w w Rosji przed 1772 rokiem. Ograniczmy si\u0119 tylko do nielicznych kart przypominaj\u0105cych o bardziej staro\u017cytnym okresie. Pierwszym  rosyjsko-\u017cydowskich konfliktem mo\u017cna by\u0142oby przyj\u0105\u0107 wojn\u0119 Kijowskiej Rusi z Chazarami \u2013 ale to nie jest ca\u0142kiem prawdziwe, bowiem Chazarowie mieli tylko wodz\u00f3w z judejskiego plemienia, sami byli Turkami, kt\u00f3rzy przyj\u0119li judejsk\u0105 wiar\u0119. Je\u017celi prze\u015bledzi\u0107 rozumowanie solidnego \u017cydowskiego autora ju\u017c ze \u015brednich lat naszego wieku J.D. Bruskina to, jaka\u015b cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w z Persji, przez Derbie\u0144skie przej\u015bcie, przesz\u0142a nad doln\u0105 Wo\u0142g\u0119, gdzie w roku 724 po Chr. Powsta\u0142a Itil \u2013 stolica chazarskiego kaganatu1<\/sup><\/p>\r\n

Wodzowie plemienni turko-chazar\u00f3w2<\/sup> nie chcieli muzu\u0142ma\u0144stwa \u017ceby nie podlega\u0107 bagdadzkiemu kalifatowi, ani te\u017c chrze\u015bcija\u0144stwa \u2013 dla ucieczki od opieki imperatora bizantyjskiego; i dlatego  732 r przyj\u0119li judejsk\u0105 religi\u0119. Osobna spraw\u0105 by\u0142a obecno\u015b\u0107 \u017cydowskiej kolonii w Bosforskim carstwie (Krym, p\u00f3\u0142wysep Tama\u0144ski), gdzie imperator Adrian przesiedli\u0142 niewolnik\u00f3w \u017cydowskich w 137 r, po pokonaniu Bar-Kochby W nast\u0119pstwie spo\u0142eczno\u015b\u0107  \u017cydowska na Krymie trwa\u0142a uporczywie i pod Gotami i pod  Hunami, a szczeg\u00f3lnie Kafa (Kercz) zachowa\u0142a sw\u0105 \u017cydowsko\u015b\u0107.  W 933 knia\u017a Igor zagarn\u0105\u0142  czasowo Kercz, \u015awiatos\u0142aw, syn Igora, odbi\u0142 od Chazar\u00f3w Przydonie. W 969 Rusini ju\u017c w\u0142adali ca\u0142ym Powo\u0142\u017cem z Itilem, a rosyjskie okr\u0119ty pojawi\u0142y si\u0119 przy Semenderze (derbe\u0144skie wybrze\u017ce). \u2013 Resztki Chazar\u00f3w \u2013 to Ka\u0142muki na Kaukazie, a na Krymie oni razem z Po\u0142owcami stworzyli Tatar\u00f3w Krymskich. (Karaimowie i \u017bydzi krymscy, jednak\u017ce nie przeszli na muzu\u0142manizm). Dobi\u0142 Chazar\u00f3w Tamerlan.<\/p>\r\n

Zreszt\u0105, liczni badacze przedstawiaj\u0105 (rzetelnych badaczy brak), \u017ce w pewnej liczbie \u017bydzi przemie\u015bcili si\u0119 w kierunku zachodnim i p\u00f3\u0142nocno-zachodnim przez po\u0142udniowo rosyjskie przestrzenie. Taki znawca Wschodu i semitolog  Awra-ham Harkawi pisze, \u017ce \u017cydowska gmina w dawnej Rosji \u201etworzona by\u0142a przez \u017byd\u00f3w przemieszczaj\u0105cych si\u0119 z brzeg\u00f3w Morza Czarnego i z Kaukazu, gdzie mieszkali ich przodkowie po prze\u015bladowaniach asyryjskich i babilo\u0144skich 3.<\/sup> Do tego pogl\u0105du bliski jest i J.D.Bruckus. (Jest pogl\u0105d, \u017ce to resztki tych \u201ezaginionych\u201d dziesi\u0119ciu pokole\u0144 Izraela). Taki ruch, mo\u017ce by\u0107, doko\u0144czy\u0142 si\u0119 jeszcze i po upadku Tmutarakanii (1097) od najazdu Po\u0142owc\u00f3w. Wg Garkawi`ego, j\u0119zykiem tych \u017byd\u00f3w, a\u017c do IX wieku by\u0142 j\u0119zyk s\u0142owia\u0144ski, i dopiero w XVII wieku, kiedy \u017cydzi z Ukrainy uciekali przed pogromami Chmielnickiego do Polski, j\u0119zykiem ich zosta\u0142 jidisz, j\u0119zyk \u017byd\u00f3w w Polsce.<\/p>\r\n

Ro\u017cnymi drogami \u017bydzi dochodzili do Kijowa i osiedlali si\u0119 tam. Ju\u017c w czasie Igora dolna cze\u015b\u0107 grodu nazywa\u0142a si\u0119 Kozary; tu Igor osiedli\u0142 w 993 r je\u0144c\u00f3w \u017byd\u00f3w z Kerczu. Potem przybywali  je\u0144cy \u017cydowscy w 965 r z Krymu, w 969 \u2013 Chazarzy z Itilja i Semenderu, w 9890 \u2013 z Korsunia (Hersonesu), w 1017 z Tmutarakanii. Zjawiali si\u0119 w Kijowie i zachodni \u017bydzi: w zwi\u0105zku z karawanow\u0105 drog\u0105 handlow\u0105 Zach\u00f3d-Wsch\u00f3d, a mo\u017ce by\u0107, w ko\u0144cu XI wieku, w zwi\u0105zku z prze\u015bladowaniami w Europie w czasie pierwszej wyprawy krzy\u017cowej.<\/p>\r\n

Tak\u017ce i p\u00f3\u017aniejsi badacze potwierdzaj\u0105 chazarskie pochodzenie \u201eindyjskiego elementu\u201d w Kijowie XI wieku. Tak\u017ce wcze\u015bniej, na granicy IX-X w. w Kijowie zauwa\u017cono obecno\u015b\u0107 chazarskiej administracji i garnizonu chazarskiego\u201d. A ju\u017c w po\u0142owie XI wieku \u017cydowski i chazarski element pe\u0142ni\u0142 istotn\u0105 rol\u0119\u201d 5. <\/sup>Kij\u00f3w IX \u2013 X wieku by\u0142 wielonarodowym i etnicznie uci\u0105\u017cliwym.<\/p>\r\n

Tym sposobem, w ko\u0144cu X wieku, w chwili wyboru przez W\u0142adymira nowej religii dla Rus\u00f3w, by\u0142o pod dostatkiem \u017byd\u00f3w w Kijowie i byli w\u015br\u00f3d nich uczeni m\u0119\u017cowie, przypuszczalnie indyjskiej wiary. Ale wyb\u00f3r wiary przebieg\u0142 inaczej ni\u017c w Chazarii przed 250 laty. Karamzin pisze \u017ce: \u00abWys\u0142uchawszy Hindus\u00f3w, (W\u0142adymir) spyta\u0142: gdzie ich ojczyzna? \u2013 W Jerozolimie \u2013 odpowiedzieli kaznodzieje \u2013 ale B\u00f3g w gniewie rozproszy\u0142 nas po cudzych ziemiach\u201d. \u201eI wy, skaza\u0144cy Bo\u017cy, mo\u017cecie naucza\u0107 innych?\u201d \u2013 spyta\u0142 ich W\u0142adymir. \u2013 My nie chcemy, jak i wy, pozbawia\u0107 si\u0119 swojej ojczyzny6 <\/sup>\u2013 odpowiedzieli. Po odbyciu chrztu Rusi, dodaje Bruckus, przyjmuje chrze\u015bcija\u0144stwo i cz\u0119\u015b\u0107 chazarskich \u017byd\u00f3w, a co wi\u0119cej, to z nich pochodzi\u0142 p\u00f3\u017aniejszy, jeden z pierwszych na Rusi, biskup chrze\u015bcija\u0144ski i religijny pisarz \u2013 \u0141uka \u017bidjata7 <\/sup>z Nowogrodu.<\/p>\r\n

Obecno\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144skiej i hinduskiej religii w Kijowie nie mog\u0142o nie przywie\u015b\u0107 uczonych m\u0119\u017c\u00f3w do napi\u0119\u0107 w stosunkach mi\u0119dzy nimi. W szczeg\u00f3lno\u015bci one to zrodzi\u0142y znane w rosyjskiej literaturze \u201eS\u0142owo o prawie i zbawieniu\u201d(\u015brodek XI w.): co by\u0142o utwierdzeniem chrze\u015bcija\u0144skiej \u015bwiadomo\u015bci w\u015br\u00f3d Rosjan na wieki wcze\u015bniej. \u201ePolemika tu tak \u015bwie\u017ca i \u017cywa  i taka jak ona jest w listach apostolskich8<\/sup> . A by\u0142 to dopiero pierwszy wiek chrze\u015bcija\u0144stwa na Rusi8<\/sup>. \u00d3wczesnych rosyjskich neofit\u00f3w mocno interesowali \u017bydzi z powodu ich docieka\u0144 religijnych, a w Kijowie, jak raz, mieli mo\u017cliwo\u015b\u0107 kontaktu z nimi. Ta sprawa wtedy by\u0142a wa\u017cniejsza, ni\u017c takie same sprawy p\u00f3\u017aniej, w pobli\u017cu XVIII wieku.<\/p>\r\n

I tak przez liczne stulecia \u017bydzi intensywnie uczestniczyli w szerokiej dzia\u0142alno\u015bci handlowej Kijowa. \u201eW nowych murach grodu (uko\u0144czonych w 1037 r) by\u0142a Brama \u017bydowska, do kt\u00f3rej przylega\u0142a dzielnica \u017cydowska9<\/sup>. \u017bydzi Kijowa nie spotykali si\u0119 z jakimikolwiek ograniczeniami, jak te\u017c z wrogo\u015bci\u0105 ze strony kniazi\u00f3w, a nawet znale\u017ali si\u0119 pod ich protekcj\u0105, w szczeg\u00f3lno\u015bci dobrze byli traktowani przez \u015awi\u0119tope\u0142ka Izjas\u0142awicza, albowiem handel i przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w by\u0142y korzystne dla skarbu ksi\u0105\u017c\u0119cego.<\/p>\r\n

W r. 1113 kiedy, po \u015bmierci \u015awi\u0119tope\u0142ka, W\u0142adimir (by\u0142y Monomach), maj\u0105c jeszcze wtedy wyrzuty sumienia, waha\u0142 si\u0119 zaj\u0105\u0107 stolec kijowski przed \u015awi\u0119tos\u0142awiczem, \u2013 buntownicy, wykorzystuj\u0105c  bezho\u0142owie, ograbili dom Tysi\u0119cznego\u2026 i wszystkich \u017byd\u00f3w, b\u0119d\u0105cych w stolicy pod bezpo\u015brednim protektoratem lubi\u0105cego korzy\u015bci materialne \u015awi\u0119tope\u0142ka. Przyczyn\u0105 buntu kijowskiego by\u0142a, jak okazuje si\u0119, lichwa \u017cydowska. Z pewno\u015bci\u0105 ci lichwiarze korzystaj\u0105c z \u00f3wczesnego niedostatku  pieni\u0119dzy  gn\u0119bili d\u0142u\u017cnik\u00f3w niewymiernymi procentami 10<\/sup>. (S\u0105 dowody, n.p. w \u201eUstawie Monomacha\u201d na to, \u017ce kijowscy lichwiarze brali i 50% w roku). Przy tym i Karamzin odwo\u0142uje si\u0119 do kronikarzy i do uzupe\u0142nienia W. N. Tatiszczewa, gdzie znajdujemy: \u201ePotem mnogich \u017byd\u00f3w pobili i rozgrabili ich domy dlatego, \u017ce od nich mnogich obelg doznawali i szkody w handlu chrze\u015bcijanom czynili. Mnogo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w zebra\u0142a si\u0119 w synagodze, ogrodzili si\u0119, uzbroili, jak tylko mogli, i czekali do przyj\u015bcia W\u0142adimirowa. A po jego przybyciu kijowianie \u201eprosili go serdecznie o wymierzenie sprawiedliwo\u015bci wobec \u017byd\u00f3w za to, \u017ce odebrali wszystkie przedsi\u0119biorstwa chrze\u015bcijanom i przy \u015awi\u0119tope\u0142ku mieli wielka swobod\u0119 i w\u0142adz\u0119. Oni i licznych przekabacili na swoj\u0105 religi\u0119\u201d11<\/sup>.  Wed\u0142ug M.N. Pokrowskiego kijowski pogrom 1113 roku by\u0142 socjalnego, a nie narodowego charakteru. (co prawda, przywi\u0105zanie do socjalnych rozruch\u00f3w tego \u201eklasowego\u201d historyka  jest dobrze znane).<\/p>\r\n

W\u0142adymir, zajmuj\u0105c kijowski stolec tak odpowiedzia\u0142 \u017cal\u0105cym si\u0119: \u201ePlemi\u0119 ich (\u017byd\u00f3w) wsz\u0119dzie, w licznych ksi\u0119stwach, wesz\u0142o i rozmno\u017cy\u0142o si\u0119 i mnie nie wypada bez porady ksi\u0105\u017c\u0105t i przeciw s\u0142uszno\u015bci\u2026 pozwoli\u0107 na zabijanie i grabienie ich, bo wtedy mog\u0105 i liczni  niewinni zgina\u0107. Dlatego niezw\u0142ocznie wezw\u0119 ksi\u0105\u017c\u0119ta na narad\u011912<\/sup>. W czasie tej narady przyj\u0119te by\u0142o prawo o ograniczeniu wzrostu procent\u00f3w, kt\u00f3re W\u0142adymir w\u0142\u0105czy\u0142 do Ustawy Jaros\u0142awa. A Karamzin w \u015blad za Tatiszczewem, dodaje, \u017ce wed\u0142ug postanowienia rady W\u0142adymir \u201ewyp\u0119dzi\u0142 wszystkich \u017byd\u00f3w tak, \u017ce od tego czasu nie by\u0142o ich w naszej ojczy\u017anie\u201d. Ale tam podano te\u017c i tak : \u201dU kronikarzy przeciwko temu powiedziane jest , \u017ce w roku 1124 (w wielkim po\u017carze) zgorzeli \u017bydzi i Kijowianie: czyli, \u017ce nie byli oni wygnani13<\/sup>. (Brydskus wyja\u015bnia, \u017ce to by\u0142a \u201ew lepszej cz\u0119\u015bci miasta ca\u0142a dzielnica\u2026 przy \u017bydowskiej Bramie \u0142\u0105cznie z Z\u0142ot\u0105  Bram\u010514<\/sup>).<\/p>\r\n

W osobliwym przypadku by\u0142 jeden \u017byd w otoczeniu Andrzeja Bogolubskiego we W\u0142adymirze. \u201eW liczbie otaczaj\u0105cych Andrzeja znajdowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce jaki\u015b Efrem Mojzicz, kt\u00f3rego imi\u0119 po ojcu Mojzicz, albo Mojsejewicz, wskazuje na \u017cydowskie pochodzenie\u201d, i on, wed\u0142ug s\u0142\u00f3w kronikarza, by\u0142 on w\u015br\u00f3d inicjator\u00f3w spisku maj\u0105cego za cel zabicie Andrzeja15.<\/sup> Ale jest i taki zapis, \u017ce przy Andrzeju Bogolubskim \u201eprzychodzi\u0142o z Nadwo\u0142\u017ca\u0144skich rejon\u00f3w wielu Bu\u0142gar\u00f3w i \u017byd\u00f3w i przyjmowali chrzest\u201d, a po zab\u00f3jstwie Andrzeja syn jego Georg uciek\u0142 do Degestanu, do \u017cydowskiego ksi\u0119cia\u201d.<\/p>\r\n

Og\u00f3lnie, to w okresie Rusi Suzdalskiej \u015bwiadectwa o obecno\u015bci \u017byd\u00f3w s\u0105 sk\u0105pe, tak jak i  niewielka by\u0142a tam ich liczebno\u015b\u0107.<\/p>\r\n

\u017bydowska encyklopedia zaznacza, \u017ce w rosyjskim eposie \u201eIndyjski car\u201d\u2026 pod tym carem kryje si\u0119 ulubiony, og\u00f3lny termin wyra\u017caj\u0105cy wroga wiary chrze\u015bcija\u0144skiej\u201d, jak i Bohater- \u017bydowin w klechdach o Ilii i Dobrawie17<\/sup>. Tu mog\u0105 by\u0107 i resztki wspomnie\u0144 o walce z Chazari\u0105. I tu wyst\u0119puje w\u0105tek religijny tej wrogo\u015bci i oddzielania si\u0119 w miastach, z kt\u00f3rych to powod\u00f3w \u017byd\u00f3w nie wpuszczano do Rusi Moskiewskiej.<\/p>\r\n

Z najazdem Tatar\u00f3w zahamowana zosta\u0142a o\u017cywiona dzia\u0142alno\u015b\u0107 handlowa w Rusi Kijowskiej i liczni \u017bydzi uciekli do Polski. (Przy czym \u017cydowskie osadnictwo na Wo\u0142yniu i w Galicji ocali\u0142o si\u0119, niewiele trac\u0105c na liczebno\u015bci, od najazdu Tatar\u00f3w). Encyklopedia podaje: \u201cW czasie inwazji Tatar\u00f3w (1239), kt\u00f3rzy zniszczyli Kij\u00f3w, doznali cierpie\u0144 tak\u017ce \u017bydzi, ale w  drugiej po\u0142owie XIII w. oni  byli zapraszani przez kniazi\u00f3w do osiedlania si\u0119 w Kijowie, cho\u0107 znajdowa\u0142 si\u0119 on pod najwy\u017csz\u0105 w\u0142adz\u0105 Tatar\u00f3w. Korzystaj\u0105c ze swob\u00f3d, zapewnionych \u017bydom i w innych tatarskich posiadaniach, kijowscy \u017bydzi wywo\u0142ali tym nienawi\u015b\u0107 mieszczan do siebie18<\/sup><\/strong>. Takie same sytuacje mia\u0142y miejsce nie tylko w Kijowie, ale i w miastach p\u00f3\u0142nocnej Rosji, gdzie przy tatarskim panowaniu otworzy\u0142a si\u0119 \u201cdroga wielu kupcom bisurma\u0144skim, chazarskim jak te\u017c chiwi\u0144skim, z dawna do\u015bwiadczonym w handlu i chytro\u015bciach \u0142apownictwa: ci ludzie wykupywali od Tatar\u00f3w dary naszych kniazi\u00f3w,  stosowali przesadn\u0105 lichw\u0119 dotykaj\u0105ca szczeg\u00f3lnie biednych ludzi, a w przypadku zaleg\u0142o\u015bci p\u0142atniczej og\u0142aszali d\u0142u\u017cnik\u00f3w swoimi niewolnikami i odsprzedawali ich w niewol\u0119. Mieszka\u0144cy W\u0142adimira, Suzdala, Rostowa stracili wreszcie cierpliwo\u015b\u0107 i jednomy\u015blnie powstali, przy d\u017awi\u0119ku Wieczornych Dzwon\u00f3w, na tych z\u0142ych lichwiarzy; niekt\u00f3rych zabili, a innych wyp\u0119dzili 19<\/sup><\/strong>. Powsta\u0144com zagra\u017ca\u0142o przyj\u015bcie karnego wojska chana za po\u015brednictwem wojsk Aleksandra Newskiego. W dokumentach z XV w. wspomina si\u0119 kijowskich \u017byd\u00f3w jako poborc\u00f3w podatk\u00f3w oraz, \u017ce posiadali oni znaczne mienie 20<\/sup><\/strong>.<\/p>\r\n

Przemieszczanie si\u0119 \u017byd\u00f3w z Polski na Wsch\u00f3d, w tym i na Bia\u0142oru\u015b, daje si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 od XV w.: spotyka si\u0119 ich jako wykupuj\u0105cych komory celne i jako poborc\u00f3w podatk\u00f3w w Mi\u0144sku, Po\u0142ocku, Smole\u0144sku, ale jeszcze nie powstaj\u0105 tam ich osiad\u0142e wsp\u00f3lnoty. \u0410 po kr\u00f3tkim wygnaniu \u017byd\u00f3w z Litwy (1495) \u201eruch na Wsch\u00f3d zosta\u0142 wznowiony ze szczeg\u00f3ln\u0105 energi\u0105 w pocz\u0105tku XVI w. 21<\/sup>.<\/p>\r\n

Przenikanie za\u015b \u017byd\u00f3w na Ru\u015b Moskiewsk\u0105 by\u0142o niezbyt wielkie, chocia\u017c przyjazdowi z zewn\u0105trz \u201ewp\u0142ywowych \u017byd\u00f3w do Moskwy nie stawiano wtedy przeszk\u00f3d\u201d22<\/sup>. Ale w ko\u0144cu XV wieku, w samym centrum duchowej i administracyjnej w\u0142adzy na Rusi, odbywaj\u0105 si\u0119 jakby nieg\u0142o\u015bne wydarzenia, jednak mog\u0105ce poci\u0105gn\u0105\u0107 po sob\u0105 gro\u017ane zaburzenia albo g\u0142\u0119bokie nast\u0119pstwa o duchowym znaczeniu. To tak nazywana \u201eherezja \u017cydziej\u0105cych\u201d. Wed\u0142ug opinii przeciwnika tej herezji Josifa Wo\u0142odzkiego: \u201cB\u0142ogos\u0142awiona ziemia rosyjska  nie ogl\u0105da\u0142a podobnej kusicielskiej my\u015bli od wieku Olgina i W\u0142adimirowi \u201d23<\/sup><\/strong>.<\/p>\r\n

Zacz\u0119\u0142o si\u0119 to, wed\u0142ug Karamzina, tak: przyby\u0142y w 1470 do Nowogrodu z Kijowa \u017byd Scharna \u201eumia\u0142 urzec tam dw\u00f3ch zakonnik\u00f3w, Dionizego i Aleksieja; zapewni\u0142 ich, \u017ce prawo moj\u017ceszowe jest najbardziej boskie, \u017ce historia Zbawiciela jest wymy\u015blona, \u017ce Chrystus jeszcze nie narodzi\u0142 si\u0119, \u017ce nie powinno czci\u0107 si\u0119 ikon, etc etc.. Zawi\u0105za\u0142a si\u0119 herezja \u017cydowska\u201d24<\/sup><\/strong>. S. So\u0142owjow dodaje, \u017ce Scharna osi\u0105gn\u0105\u0142 to \u201eza pomoc\u0105 pi\u0119ciu wsp\u00f3lnik\u00f3w, tak\u017ce \u017byd\u00f3w\u201d, a czym ta herezja by\u0142a, to So\u0142owjow podaje \u201cca\u0142kiem widoczn\u0105 mieszanin\u0105 judaizmu z chrze\u015bcija\u0144skim racjonalizmem, odtr\u0105caj\u0105ca tajemnic\u0119 Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej i b\u00f3stwo Jezusa Chrystusa \u201d25<\/sup>.<\/strong> Potem \u201epop Aleksy nazwa\u0142 siebie Abrahamem, \u017con\u0119 swoj\u0105 Sar\u0105, i zdeprawowa\u0142, razem z Dionizym, licznych duchownych i wiernych\u2026 A\u017c trudno jest zrozumie\u0107 to, jakim sposobem Sacharia m\u00f3g\u0142 tak \u0142atwo pomno\u017cy\u0107 liczb\u0119 swoich uczni\u00f3w w Nowogrodzie, je\u017celi m\u0105dro\u015b\u0107 jego polega\u0142a jedynie na odrzuceniu chrze\u015bcija\u0144stwa i w rozs\u0142awianiu \u017cydostwa. Prawdopodobne jest, \u017ce Sacharia urzek\u0142 Rosjan judejsk\u0105 kaba\u0142\u0105, nauk\u0105 czaruj\u0105c\u0105 dla ciekawskich ignorant\u00f3w, a s\u0142awn\u0105 w XV wieku, kiedy liczni i to najbardziej uczeni ludzie\u2026 szukali w niej rozwi\u0105zania wszystkich najwa\u017cniejszych zagadek dla umys\u0142u ludzkiego. Kabali\u015bci chwalili si\u0119\u2026 \u017ce oni znaj\u0105 wszystkie tajemnice przyrody, mog\u0105 obja\u015bnia\u0107 sny, zgadywa\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107, w\u0142ada\u0107 duchami\u202624<\/sup><\/strong>.<\/p>\r\n

Przeciwnie, J.I.Hessen, \u017cydowski historyk XX wieku, uwa\u017ca, nie wskazuj\u0105c jednak \u017cadnych \u017ar\u00f3de\u0142, \u017ce: \u2013 ustalono bezsprzecznie, \u017ce ani w ustanowieniu tej herezji\u2026 ani w jej dalszym rozszerzaniu \u017bydzi nie brali \u017cadnego udzia\u0142u27<\/sup>. S\u0142ownik Encyklopedyczny Brokhausa i Efrona umacnia ten pogl\u0105d, \u017ce: \u00abw\u0142a\u015bciwie \u017cydowski element nie gra\u0142, wydaje si\u0119, w tej nauce szczeg\u00f3lnie widocznej roli i sprowadza\u0142 si\u0119 do pewnych obrz\u0119d\u00f3w28 \u201e<\/sup>. Wsp\u00f3\u0142czesna za\u015b jemu \u017bydowska Encyklopedia pisze: \u00absporne zagadnienie \u017cydowskiego wp\u0142ywu na sekt\u0119 teraz, po opublikowaniu \u201cPsa\u0142terza \u017cydziej\u0105cych\u201d i innych materia\u0142\u00f3w upami\u0119tniaj\u0105cych\u2026 nale\u017cy uwa\u017ca\u0107 za rozwi\u0105zane w twierdz\u0105cym sensie29<\/sup>.<\/p>\r\n

\u201cNowogrodzcy heretycy przestrzegali zewn\u0119trznej uk\u0142adno\u015bci, wydawali si\u0119 pokorni, poszcz\u0105cy, gorliwi w wykonaniu wszystkich obowi\u0105zk\u00f3w religijnych\u201d30<\/sup> i to \u201ezwr\u00f3ci\u0142o na nich uwag\u0119 narodu i przyczyni\u0142o si\u0119 do szybkiego rozprzestrzeniania si\u0119 herezji31<\/sup>\u201d. I kiedy, po upadku Nowogr\u00f3du, Jan III odwiedzi\u0142 go, to obu pocz\u0105tkuj\u0105cych heretyk\u00f3w, Aleksieja i Dionizego, uznawszy wszystkie zalety ich \u015bwi\u0105tobliwo\u015bci, w 1480 wzi\u0105\u0142 z sob\u0105 do Moskwy i mianowa\u0142 ich protojerejami sobor\u00f3w Uspienskiego i Archangielskiego na Kremlu. Z nimi przeszed\u0142 tam i roz\u0142am, zostawiwszy korze\u0144 w Nowogrodzie. Aleksij zyska\u0142 szczeg\u00f3ln\u0105 \u0142ask\u0119 w\u0142adcy, mia\u0142 do w\u0142adcy wolny dost\u0119p i sw\u0105 tajn\u0105 nauk\u0105 nawr\u00f3ci\u0142 na herezj\u0119 \u201enie tylko kilku wybitnych duchowych i pa\u0144stwowych wy\u017cszych urz\u0119dnik\u00f3w, ale nak\u0142oni\u0142 wielkiego ksi\u0119cia do ustanowienie metropolity \u2014 to jest naczelnika ca\u0142ej Cerkwi Rosyjskiej \u2014 powo\u0142uj\u0105c na to stanowisko jednego z swoich nawr\u00f3conych na herezj\u0119, archimandryt\u0119 Zosima. \u0410 opr\u00f3cz tego nawr\u00f3ci\u0142 na herezj\u0119 i Helen\u0119, synow\u0105 wielkiego ksi\u0119cia, wdow\u0119 Jana \u041c\u0142odego i matk\u0119 mo\u017cliwego spadkobiercy tronu, \u201cwnuka b\u0142ogos\u0142awionego\u201d Dmitrija33<\/sup><\/strong>. Zdumiewaj\u0105ce jest szybkie powodzenie i lekko\u015b\u0107 tego ruchu. To obja\u015bni\u0107 mo\u017cna, najwyra\u017aniej wsp\u00f3lnym interesem, wzajemnym zainteresowaniem. \u201cKiedy przet\u0142umaczono z \u017cydowskiego na j\u0119zyk rosyjski \u201cPsa\u0142terz \u017cydziej\u0105cych\u201d i inne utwory, maj\u0105ce na celu zauroczenie niedo\u015bwiadczonego czytelnika rosyjskiego, a czasem b\u0119d\u0105ce wyra\u017anie tak antychrze\u015bcija\u0144skie, \u017ce mo\u017cna by\u0142oby my\u015ble\u0107, \u017ce zainteresowani nimi b\u0119d\u0105 tylko \u017bydzi i to judai\u015bci\u201d. Jednak\u017ce i \u201crosyjski czytelnik zosta\u0142 zainteresowany\u2026  t\u0142umaczeniami \u017cydowskich religijnych tekst\u00f3w\u201d, st\u0105d to i \u2014 \u201c takie powodzenie mia\u0142a propaganda \u201c\u0436\u0438\u0434\u043e\u0432\u0441\u0442\u0432\u0443\u044e\u0449\u0438\u0445\u201d w r\u00f3\u017cnych warstwach spo\u0142ecze\u0144stwa33<\/sup>\u201d. Ostro\u015b\u0107 i \u017cywotno\u015b\u0107 tego kontaktu z judaizmem przypomina sytuacj\u0119, jaka zaistnia\u0142a w Kijowie w XI wieku.<\/p>\r\n

Jednak\u017ce arcybiskup nowogrodzki Giennadij ko\u0142o 1487 obna\u017cy\u0142 herezj\u0119, przys\u0142a\u0142 do Moskwy oczywiste jej dowody i kontynuowa\u0142 dalsze poszukiwanie dla zdemaskowanie herezji do tej chwili, gdy dla os\u0105dzenia herezji zosta\u0142 zebrany w 1490 Sob\u00f3r Cerkiewny (pod przewodnictwem dopiero powo\u0142ywanego przez metropolit\u0119 Zosima). \u201cZ przera\u017ceniem s\u0142uchali  oskar\u017cycielskiego wyst\u0105pienia Henadiewa\u2026 o tym, jak ci odst\u0119pcy oczerniaj\u0105 Chrystusa i Matk\u0119 Bosk\u0105, pluj\u0105 na krzy\u017ce, nazywaj\u0105 ikony ba\u0142wanami, gryz\u0105 owe z\u0119bami, wrzucaj\u0105 je w miejsca nieczyste, nie wierz\u0105 ani w Kr\u00f3lestwo Niebieskie, ani w zmartwychwstanie zmar\u0142ych i, milcz\u0105c przy gorliwych chrze\u015bcijanach, arogancko deprawuj\u0105 s\u0142abych34<\/sup>\u201d. \u201cZ (soborowego) wyroku wida\u0107, co   \u00ab\u0436\u0438\u0434\u043e\u0432\u0441\u0442\u0432\u0443\u044e\u0449\u0438e\u201d(\u201e\u017cydokompanie\u201d) nie uznawali Jezusa Chrystusa za Syna Bo\u017cego\u2026 twierdzili, \u017ce Mesjasz jeszcze nie zjawi\u0142 si\u0119\u2026 czcili starotestamentow\u0105 sobot\u0119 \u201cponad niedziel\u0119 (niedziela po rosyjsku \u201eb\u043e\u0441\u043a\u0440\u0435\u0441\u0435\u043d\u0438e\u201d, a s\u0142owo to znaczy \u201ezmartwychwstanie\u201d) Chrystusow\u0105\u201d35<\/sup>.  Sob\u00f3r sw\u0105 decyzj\u0105 zaproponowa\u0142 straci\u0107 heretyk\u00f3w \u2014 ale wol\u0105 Jana III ich os\u0105dzono na uwi\u0119zienie a ich heretyckie wierzenia wykl\u0119to. \u201cTak\u0105 kar\u0119, maj\u0105c na uwadze surowo\u015b\u0107 tamtego wieku i  znaczenia zepsucia wiary, mo\u017cna uzna\u0107 za nader mi\u0142uj\u0105c\u0105 ludzi36<\/sup>.  Historycy jednomy\u015blnie t\u0142umacz\u0105 to opanowanie Jana tym, \u017ce herezja ju\u017c pojawi\u0142a si\u0119 pod jego w\u0142asnym dachem, przyj\u0119li j\u0105 \u201eludzie og\u00f3lnie znani i maj\u0105cy wielkie wp\u0142ywy\u201d, w tej liczbie by\u0142 \u201cs\u0142awny swoim pisarstwem i zdolno\u015bciami\u201d Joann\u00f3w, jak te\u017c wszechmog\u0105cy diakon (o funkcji dzisiejszego ministra spraw zagranicznych) Fiodor Kuricyn37<\/sup>. \u201cTak wielki liberalizm Moskwy wynika\u0142 z czasowej \u201cdyktatury serca\u201d Fiodora Kuricyna. Czarami jego tajnego salonu pasjonowali si\u0119 sam wielki ksi\u0105\u017c\u0119 i jego synowa\u2026 Herezja nie tylko nie zamiera\u0142a, ale\u2026 wspaniale kwit\u0142a i rozprzestrzenia\u0142a si\u0119\u2026 Przy moskiewskim dworze\u2026 w modzie by\u0142a astrologia i magia, razem z kusz\u0105c\u0105 pseudonaukow\u0105 rewizj\u0105 ca\u0142ego starego, \u015bredniowiecznego \u015bwiatopogl\u0105du\u201d, i szeroko pojmowanym \u201c wolnomy\u015blicielstwem, o\u015bwieceniowymi pokusami i w\u0142adz\u0105 mody38<\/sup>.<\/p>\r\n

\u017bydowska encyklopedia jeszcze przedk\u0142ada, \u017ce Jan III \u201cz politycznych uwarunkowa\u0144 nie wyst\u0119powa\u0142 przeciwko herezji. Za pomoc\u0105 Sacharii mia\u0142 nadziej\u0119 wzmocni\u0107 sw\u00f3j wp\u0142yw na Litwie\u201d, a opr\u00f3cz tego chcia\u0142 zachowa\u0107 pozostawienie na wp\u0142ywowych stanowiskach krymskich \u017byd\u00f3w: \u201cksi\u0119cia i w\u0142adcy Tamanskiego p\u00f3\u0142wyspu Zachariasza de Grozolfi\u201d i krymskiego \u017byda Hozi Kokosa, z bliskiego otoczenia chana Mengij-Giereja 39<\/sup>.<\/p>\r\n

Po soborze z roku 1490 Zosima jeszcze kilka lat piel\u0119gnowa\u0142 tajne stowarzyszenie, ale  to jego dzia\u0142anie zosta\u0142o odkryte i w 1494 wielki ksi\u0105\u017c\u0119 rozkaza\u0142 mu, aby bez s\u0105du i rozg\u0142osu dobrowolnie uda\u0142 si\u0119 do klasztoru. \u201cHerezja jednak nie os\u0142ab\u0142a: by\u0142 czas (w roku 1498) kiedy jej wyznawcy o ma\u0142o co nie zdobyli w Moskwie pe\u0142ni w\u0142adzy, a protegowany ich Dymitr, syn ksi\u0119\u017cnej Heleny, by\u0142by koronowany na kr\u00f3la40<\/sup>\u201d. Ale wkr\u00f3tce  Iwan  III pogodzi\u0142 si\u0119 z  \u017con\u0105  Zofi\u0105 (z rodu Paleolog\u00f3w) i po 1502 roku tron odziedziczy\u0142 jej syn Wasilij. (\u0410 Kuricyn do tego czasu umar\u0142.)  Niekt\u00f3rzy z heretyk\u00f3w po Soborze 1504 zostali spaleni, inni uwi\u0119zieni, jeszcze inni uciekli na Litw\u0119, \u201cgdzie formalnie przyj\u0119li judaizm41<\/sup> \u201d.<\/p>\r\n

Zauwa\u017cmy, \u017ce przezwyci\u0119\u017cenie herezji \u201c\u0436\u0438\u0434\u043e\u0432\u0441\u0442\u0432\u0443\u044e\u0449\u0438\u0445\u201d da\u0142o wstrz\u0105s duchowego \u017cycia Rusi Moskiewskiej ko\u0144ca XV \u2014 zacz\u0119to w XVI wieki u\u015bwiadamia\u0107 sobie potrzeby duchowej o\u015bwiaty, rozwoju szk\u00f3\u0142 dla duchowie\u0144stwa, a z imieniem biskupa Giennadija zwi\u0105zane jest sk\u0142adanie i wydawanie na Rusi pierwszej cerkiewnos\u0142owia\u0144skiej Biblii, jeszcze nie istniej\u0105cej na prawos\u0142awnym wschodzie w postaci jednolitego wydania. Z wynalazkiem drukarstwa, \u201cpo up\u0142ywie 80 lat, ta sama Biblia\u2026 zosta\u0142a wydrukowana w Ostrorogu (1580 \u2013 82 \u0433.), jak pierwodruk cerkiewnos\u0142owia\u0144skiej Biblii, i wtedy jeszcze to wydanie wyprzedzi\u0142o   dalsze wydania Biblii  na ca\u0142ym prawos\u0142awnym Wschodzie42<\/sup>\u201d.<\/p>\r\n

Szeroko uog\u00f3lnia to zjawisko i akademik. Z.F. P\u0142atonow: \u201cRuch \u201c\u0436\u0438\u0434\u043e\u0432\u0441\u0442\u0432\u0443\u044e\u0449\u0438\u0445\u201d niew\u0105tpliwie zawiera\u0142 w sobie elementy zachodnioeuropejskiego racjonalizmu\u2026 Herezja zosta\u0142a zganiona; jej kaznodzieje doznali cierpie\u0144, ale stworzony przez nich nastr\u00f3j krytyki i sceptycyzmu w stosunku do dogmat\u00f3w i ko\u015bcielnej struktury nie obumar\u014243<\/sup> \u201d.<\/p>\r\n

Wsp\u00f3\u0142czesna Encyklopedia \u017bydowska wspomina \u201eprzypuszczenie, \u017ce gwa\u0142townie negatywny stosunek do judaizmu i \u017byd\u00f3w na Rusi Moskiewskiej, nieznany tam do pocz\u0105tku XVI w.\u201d, utrwali\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie od tej walki z \u201c\u0436\u0438\u0434\u043e\u0432\u0441\u0442\u0432\u0443\u044e\u0449\u0438\u043c\u0438\u201d44<\/sup>. Wed\u0142ug duchowego i pa\u0144stwowego punktu widzenia wydarzenie takie jest ca\u0142kowicie prawdopodobne. Ale J.I. Hessen kwestionuje tak\u0105 opini\u0119: \u201cznamiennie, \u017ce tak specyficzne zabarwienie herezji, jak owa \u201c\u017cydowska\u201d, nie przeszkodzi\u0142o w dalszym rozwoju sekty i w og\u00f3le nie wzbudzi\u0142o w owym czasie wrogiego stosunku do \u017byd\u00f3w\u201d45<\/sup>.<\/p>\r\n

W tych wiekach, od XIII do XVIII, w s\u0105siedniej Polsce powstawa\u0142a, ros\u0142a i umacnia\u0142a si\u0119 w swoim sta\u0142ym \u017cyciu najpowa\u017cniejsza \u017cydowska wsp\u00f3lnota, kt\u00f3r\u0105 czeka\u0142o w niedalekiej przysz\u0142o\u015bci za\u0142o\u017cenie pot\u0119gi rosyjskiego \u017cydostwa, do XX wieku g\u0142\u00f3wnej cz\u0119\u015bci \u017cydostwa \u015bwiatowego. Od XVI wieku odbywa\u0142o si\u0119 \u201cznaczne przemieszczanie si\u0119 polskich i czeskich \u017byd\u00f3w na Ukrain\u0119, na Bia\u0142oru\u015b i na Litw\u0119\u201946<\/sup>. W XV w. \u017cydowscy kupcy z polsko-litewskiego pa\u0144stwa jeszcze swobodnie przyje\u017cd\u017cali do Moskwy. Ale to zmieni\u0142o si\u0119 przy Janie Groznym: wjazd \u017cydowskim kupcom zosta\u0142 zabroniony. \u0410 kiedy w 1550 polski kr\u00f3l Zygmunt August za\u017c\u0105da\u0142, \u017ceby \u017bydom pozwolono na wolny wjazd do Rosji, Jan odm\u00f3wi\u0142 temu \u017c\u0105daniu takimi s\u0142owami: \u201cw swoje pa\u0144stwo \u017bydom my w \u017caden spos\u00f3b wje\u017cd\u017ca\u0107 nie pozwalamy, zagnie\u017cd\u017cania si\u0119 w swoich pa\u0144stwach licha \u017cadnego widzie\u0107 nie chcemy, a chcemy tego, \u017ceby B\u00f3g da\u0142 aby ludzie w moich pa\u0144stwach mieli spok\u00f3j i \u017cyli bez ka\u017cdego zgorszenia. A ty, bracie nasz, naprz\u00f3d by\u015b o \u017bydach do nas nie pisa\u0142 \u201d47<\/sup>, oni rosyjskich ludzi \u00abod chrze\u015bcija\u0144stwa odwodzili i truj\u0105cy nap\u00f3j na nasze ziemie przywozili i paskudztwa licznym ludziom naszym robili\u00bb48<\/sup>.<\/p>\r\n

Jest legenda m\u00f3wi\u0105ca, \u017ce przy zdobyciu Po\u0142ocka w 1563, po skargach rosyjskich mieszka\u0144c\u00f3w na \u201clichwiarstwo i uci\u015bnienie\u201d wycierpiane od \u017byd\u00f3w, dzier\u017cawc\u00f3w i powiernik\u00f3w polskich magnat\u00f3w, Jan IV kaza\u0142 wszystkim \u017bydom w Po\u0142ocku ochrzci\u0107 si\u0119, a odmawiaj\u0105cych dokonania tego aktu, a by\u0142o takich r\u00f3wno 300 ludzi, rozkaza\u0142, w swojej obecno\u015bci,  utopi\u0107 w D\u017awinie. Ale historycy staranne, jak na przyk\u0142ad J.I. Hessen, nie tylko nie potwierdzaj\u0105 tej wersji wypadk\u00f3w, chocia\u017cby nie w tak ostrym spojrzeniu, ale nawet nie wzmiankuj\u0105 o niej.<\/p>\r\n

Ten sam autor pisze, \u017ce przy Dymitrze Samozwa\u0144cu I (1605 \u2013 06) \u017bydzi zjawili si\u0119 w Moskwie \u201cw du\u017cej stosunkowo liczbie\u201d, jak i inni cudzoziemcy. \u0410 w ko\u0144cu \u201dSmuty\u201d  og\u0142oszono, \u017ce Dymitr Samozwaniec II (nazywany \u201cTuszy\u0144ski Z\u0142odziej\u201d) to \u2014 \u201crodem \u017bydowin\u201d49<\/sup>. (\u041e pochodzeniu \u201cTuszy\u0144skiego Z\u0142odzieja\u201d \u017ar\u00f3d\u0142a ro\u017cnie m\u00f3wi\u0105. Jedne twierdz\u0105, i\u017c by\u0142 to popi syn z Ukrainy \u2013 Matwiej Wieriowkin; \u201calbo \u017byd\u2026 jak powiedziane to jest we wsp\u00f3\u0142czesnych dokumentach pa\u0144stwowych\u201d, on \u201crozumia\u0142, je\u017celi wierzy\u0107 jednemu cudzoziemskiemu historykowi, j\u0119zyk \u017cydowski, czyta\u0142 talmud, ksi\u0105\u017cki rabin\u00f3w\u201d, \u201cZygmunt pos\u0142a\u0142 \u017byda, kt\u00f3ry poda\u0142 si\u0119 za Dymitra Carewicza\u201d50<\/sup>.) Z Encyklopedii \u017bydowskiej: \u201c\u017bydzi wchodzili w \u015bwit\u0119 Samozwa\u0144ca i ucierpieli przy jego obaleniu. Wed\u0142ug niekt\u00f3rych wiadomo\u015bci\u2026 Dymitr Samozwaniec II pochodzi\u0142 z wychrzczonych \u017byd\u00f3w i s\u0142u\u017cy\u0142 w \u015bwicie Dymitra Samozwa\u0144ca I\u201d51<\/sup>.<\/p>\r\n

Po okresie \u201eSmuty\u201d, przybysze polsko-litewscy, kt\u00f3rzy pozostali w Rosji, zostali ograniczeni w prawach, i \u201cpolsko-litewscy \u017bydzi zmuszeni byli, w tym wzgl\u0119dzie, dzieli\u0107 los swoich by\u0142ych wsp\u00f3\u0142obywateli\u201d, kt\u00f3rym zabroniono je\u017adzi\u0107 z towarami do Moskwy i do miast po\u0142o\u017conych poza rzek\u0105 Moskw\u010552<\/sup>. (W umowie Moskwiczan z Polakami o intronizacji W\u0142adys\u0142awa zosta\u0142o ustalone,  \u017ce: \u201cNie nak\u0142ania\u0107 nikogo do rzymskiej lub  innej wiary, a \u017bydom nie wolno wje\u017cd\u017ca\u0107 dla handlu do pa\u0144stwa moskiewskiego\u201d53<\/sup>. A pod\u0142ug innych \u015bwiadectw to \u2014 \u017cydowskim kupcom  po okresie \u201eSmuty\u201dpozostawa\u0142 wolny dost\u0119p i do Moskwy54<\/sup>). \u201cPrzeciwstawne zarz\u0105dzenia wskazuj\u0105 na to, \u017ce rz\u0105d Michai\u0142a Fiodorowicza nie prowadzi\u0142o zasadniczo polityki prze\u015bladowa\u0144 w stosunku do \u017byd\u00f3w\u2026 odnoszono si\u0119 do \u017byd\u00f3w bardzo cierpliwie\u201d55<\/sup>.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Jednakowo\u017c przez ca\u0142e panowanie Piotra I nie ma \u017cadnych \u015bwiadectw o uciskach \u017byd\u00f3w, nie wydane ani jednego prawa ograniczaj\u0105cego ich w jaki\u015b spos\u00f3b. Przeciwnie, przy og\u00f3lnej \u017cyczliwo\u015bci do ka\u017cdego cudzoziemca by\u0142a szeroko otwarta p\u0142aszczyzna dzia\u0142ania i dla \u017byd\u00f3w, a przy ich niezdolno\u015bci do asymilacji znajdujemy \u017byd\u00f3w i w najbli\u017cszym, zaufaniem obdarzonym, otoczeniu cesarza, a to: vice-kanclerz baron Piotr Szafirow (wybitny i tw\u00f3rczy dzia\u0142acz, ale te\u017c i sk\u0142onny do oszustwa, za co go kara\u0142, jeszcze za \u017cycia, sam Piotr I, a po \u015bmierci Piotra prowadzi\u0142 dochodzenie senat); jego cioteczni siostrze\u0144cy Abram Wiesie\u0142owski i nader zbli\u017cony do Piotra, Isaak Wiesie\u0142owski; Anton Derier, pierwszy genera\u0142 policmajster Petersburga; Wiwier, kierownik tajnego wywiadu; b\u0142azen Akosta i inni. W li\u015bcie do \u0410. Wiesie\u0142owskiswgo Piotr wyrazi\u0142 si\u0119 tak: \u201c Dla mnie jest ca\u0142kowicie oboj\u0119tnie, czy chrzczony cz\u0142owiek albo obrzezany, \u017ceby tylko zna\u0142 si\u0119 na swoim zadaniu i odznacza\u0142 si\u0119 przyzwoito\u015bci\u0105\u201d63.  \u017bydzi prowadz\u0105cy domy handlowe w Niemieczech wyst\u0119powali o to, \u017ceby rosyjski rz\u0105d gwarantowa\u0142 im bezpiecze\u0144stwo handlu z Persj\u0105 przez Rosj\u0119 ale tej gwarancji nie otrzymali\u201d4.<\/p>\r\n

W pocz\u0105tku XVIII w. rozwin\u0119li \u017bydzi handlowe dzia\u0142anie i na Ma\u0142orusi, o rok przed  uzyskaniem prawa, do takiego handlu, przez wielkoruskich kupc\u00f3w. Hetman Skoropacki wiele razy og\u0142asza\u0142 dekrety o wysiedleniu \u017byd\u00f3w, ale oni nie podporz\u0105dkowywali si\u0119, a przeciwnie, liczba \u017byd\u00f3w w Ma\u0142oru\u015b wzrasta\u0142a \u201c.<\/p>\r\n

Katarzyna I w 1727, na kr\u00f3tko do \u015bmierci, ust\u0119puj\u0105c naleganiu Mienszykowa, kaza\u0142a wysiedli\u0107 \u017byd\u00f3w z Ukrainy (tu \u201cm\u00f3g\u0142 mie\u0107 znaczenie udzia\u0142 \u017byd\u00f3w w przemy\u015ble winnym \u201d) i z rosyjskich miast. Ale to polecenie je\u017celi i zacz\u0119\u0142o, w jakiej\u015b mierze, dochodzi\u0107 do skutku, to nie utrzyma\u0142o si\u0119 i roku\u201d6.<\/p>\r\n

W 1728, za Piotra II, pozwolono na \u201cdopuszczanie \u017byd\u00f3w na Ma\u0142oru\u015b, jak ludzi po\u017cytecznych dla handlu krajowego\u201d, najpierw jako \u201cczasowy pobyt\u201d, a nieco p\u00f3\u017aniej \u201cczasowy pobyt\u201d przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w sta\u0142y pobyt\u201di na to znalaz\u0142y si\u0119 dowody. Za panowania  Anny to prawo zosta\u0142o rozpowszechnione w 1731 na Smole\u0144sk\u0105 guberni\u0119, w 1734 \u2014 i na Slobodzk\u0105 Ukrain\u0119 (bardziej na p\u00f3\u0142nocno-wsch\u00f3d od Po\u0142tawy). Razem z tym dopuszczono \u017byd\u00f3w do dzier\u017cawy roli od ziemian, do handlu winami, a w 1736 dopuszczono i dostaw\u0119 przez \u017byd\u00f3w w\u00f3dki z Polski tak\u017ce i do skarbowych szynk\u00f3w Wielkorusi 67.<\/p>\r\n

Nale\u017cy wspomnie\u0107 i figur\u0119 finansisty Lewiego Linmanna pochodz\u0105cego z kraj\u00f3w ba\u0142tyckich. Kiedy przysz\u0142a cesarzowa Anna Ioannowna jeszcze \u017cy\u0142a w Kurlandii, niebywale silnie potrzebowa\u0142a pieni\u0119dzy, \u201ci by\u0107 mo\u017ce, \u017ce ju\u017c wtedy Lipmann okaza\u0142 si\u0119 by\u0107 jej po\u017cyteczny\u201d. Jeszcze przy Piotrze przejecha\u0142 do Petersburga. \u041f\u0440\u0438 Piotrze II on \u201czostaje agentem finansowym albo te\u017c jubilerem przy carskim dworze\u201d. W czasie intronizacji Anny Ioannownej on utrzymuje \u201cwielkie powi\u0105zania z dworem\u201d i mianowany jest  nadkomisarzem.<\/p>\r\n

\u201cMaj\u0105c bezpo\u015brednie stosunki z cesarzow\u0105, Lipmann znajdowa\u0142 si\u0119 w szczeg\u00f3lnie mocnym o zwi\u0105zku z jej faworytem Bironem\u2026 Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni twierdzili, \u017ce\u2026 Biron zwraca\u0142 si\u0119 do niego po rady na tematy pa\u0144stwowego rosyjskiego \u017cycia. Jeden z ambasador\u00f3w przy rosyjskim dworze pisa\u0142\u2026 mo\u017cna powiedzie\u0107\u2026 \u017ce \u201cw\u0142a\u015bnie Lipmann kieruje Rosj\u0105\u201d. P\u00f3\u017aniej te oceny wsp\u00f3\u0142czesnych poddawane zosta\u0142y pewnemu z\u0142agodzenkiu. Jednak\u017ce Biron \u201cprzekaza\u0142  Lipmannowi prawie ca\u0142kowicie kierowanie finansami pa\u0144stwa i  powierzy\u0142 mu r\u00f3\u017cne handlowe monopole\u201d69. (\u201cLipmann kontynuowa\u0142 swoje funkcje przy dworze carskim i wtedy, kiedy Anna Leopoldowna\u2026 zes\u0142a\u0142a Birona\u201d70.)<\/p>\r\n

Nie bez wp\u0142ywu za\u015b zostawa\u0142 Lipmann i na og\u00f3lny stosunek Anny Ioannowna do \u017byd\u00f3w. Chocia\u017c w 1730, przy wst\u0119powaniu na tron, Anna w li\u015bcie do swojego ambasadora przy hetmanie Ma\u0142orusi wyra\u017ca\u0142a niepok\u00f3j: \u201cS\u0142yszymy, \u017ce ku kupiectwu z ma\u0142orosyjskiego narodu kieruje si\u0119 niewielka liczba ludzi i \u017ce bardziej handlem zajmuj\u0105 si\u0119 Grecy, Turcy, z \u017bydzi\u201d71 (st\u0105d jeszcze raz mo\u017cna wysnu\u0107, \u017ce wysy\u0142anie 1727 ludzi nie by\u0142a reralnm\u0105), \u2014 tak to zosta\u0142y wykonane i dekrety Anny \u2014 z roku 1739 o zakazie \u017bydom dzier\u017cawy ziemi w Ma\u0142orusi, i z roku 1740 o wysy\u0142aniu stamt\u0105d za granic\u0119 ko\u0142o 600 \u017byd\u00f3w. (\u0422\u043e\u043c\u0443, oczywi\u015bcie, przeszkadza\u0142y jeszcze i interesy ziemian.)<\/p>\r\n

El\u017cbieta za\u015b, na rok do intronizacji, wyda\u0142a dekret (grudzie\u0144 1742): \u201c W ca\u0142ym naszym imperium \u017bydom \u017cy\u0107 jest zabronione; ale teraz nam wiadomo sta\u0142o si\u0119, \u017ce owi \u017bydzi jeszcze w naszym imperium, a najbardziej na Ma\u0142orusi pod r\u00f3\u017cnymi pozorami zamieszkanie swoje kontynuuj\u0105, od czego nie ma innego owocu, lecz jeno ten, \u017ce od takowych wrog\u00f3w imienia Chrystusa Zbawiciela  nasi wiernopoddani najwi\u0119ksza szkod\u0119 ponosz\u0105 i dlatego polecamy aby z ca\u0142ego naszego imperium wszyscy m\u0119skiej i \u017ce\u0144skiej p\u0142ci \u017bydzi, z ca\u0142ym ich maj\u0105tkiem, natychmiast wys\u0142a\u0107 za granic\u0119 i w przysz\u0142o\u015bci bezwarunkowo nie wpuszcza\u0107, nawet gdy kto\u015b z nich zechce przyj\u0105\u0107 wiar\u0119  chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 greckiego obrz\u0105dku\u201d73.<\/p>\r\n

Temu dekretowi El\u017cbiety \u201cnadano szeroki rozg\u0142os. Jednako natychmiast robiono pr\u00f3by sk\u0142onienia monarchini do ust\u0119pstw\u201d. Wojskowa kancelaria donosi\u0142a z Ma\u0142orusi do Senatu, \u017ce oto ju\u017c wys\u0142ano 140 ludzi za granic\u0119, ale \u201czakazanie \u017bydom importu towar\u00f3w poci\u0105gnie po sob\u0105 zmniejszenie pa\u0144stwowych dochod\u00f3w\u201d74. I Senat poda\u0142 informacj\u0119 cesarzowej o tym, \u017ce \u201cod zesz\u0142orocznego dekretu o niewpuszczaniu \u017byd\u00f3w w obszar imperium handel, tak na Ma\u0142orusi, jak i we wschodnich  guberniach, poni\u00f3s\u0142 du\u017cy uszczerbek, a razem z tym poniesie i skarb pa\u0144stwa poprzez zmniejszenia dochodu z ce\u0142\u201d. \u0418\u043c\u043f\u0435\u0440\u0430\u0442\u0440\u0438\u0446\u0430 w odpowiedzi poda\u0142a te s\u0142owa: \u201c\u041ed wrog\u00f3w Chrystusowych nie pragn\u0119 interesuj\u0105cego zysku\u201d 75.<\/p>\r\n

Hessen ko\u0144czy, \u017ce tym sposobem, \u201cRosja za El\u017cbiety  zosta\u0142a bez \u017byd\u00f3w\u201d. \u017bydowski za\u015b historyk S. Dubnow ustala, \u017ce przy El\u017cbiecie, jak \u201cobliczy\u0142 jeden wsp\u00f3\u0142czesny historyk\u2026 do froku 1753 z Rosji zosta\u0142o wyp\u0119dzonych 35 000 \u017byd\u00f3w\u201d77. Cyfra bardzo ju\u017c r\u00f3\u017cni si\u0119 od skutk\u00f3w niespe\u0142nionego polecenia Anny Ioannownej jako, \u017ce na 3 lata wcze\u015bniej \u2014 wys\u0142ano z ca\u0142ej Ukrainy ko\u0142o 600 \u017byd\u00f3w, a w doniesienia Senatu dla El\u017cbiety mowa jest o rzeczywistym wysy\u0142aniu 142 \u017byd\u00f3w78<\/strong>. W. I. Tielnikow wypowiada79<\/strong> domys\u0142, \u017ce tego \u201ewsp\u00f3\u0142czesnego historyka\u201d w og\u00f3le nie by\u0142o, a tym \u201cwsp\u00f3\u0142czesnym historykiem\u201d, kt\u00f3rego, ani jego pracy, Dubnow z jakiego\u015b powodu nie nazywa dok\u0142adniej, m\u00f3g\u0142 by\u0107 E. German, publikuj\u0105cy t\u0119 cyfr\u0119 ca\u0142kiem nie wsp\u00f3lcze\u015bnie wypadkom, ale r\u00f3wno sto lat p\u00f3\u017aniej, w roku 1853, i zn\u00f3w bez ka\u017cdego odsy\u0142acza do \u017ar\u00f3de\u0142, za to  z dziwnym dodaniem, \u017ce \u201c\u017bydom kazano opu\u015bci\u0107 kraj pod gro\u017ab\u0105 kary \u015bmierci\u201d80<\/strong>, okazuj\u0105cym niewiedz\u0119 tego historyka (i innych) nawet o tym, \u017ce w\u0142a\u015bnie El\u017cbieta przy obejmowaniu tronu znios\u0142a kar\u0119 \u015bmierci w Rosji (i owszem \u2013 z uczucia religijnego). Przy tym Tielikow zaznacza, \u017ce najwybitniejszy \u017cydowski historyk Henryk Grec (Graetz) nic nie pisze o wykonaniu owych dekret\u00f3w El\u017cbiety. Por\u00f3wnajmy, \u017ce i wed\u0142ug Slizberga, w czasie panowania El\u017cbiety zaledwie \u201crobiono pr\u00f3by wyprowadzenia \u017byd\u00f3w z Ukrainy\u201d81<\/strong>.<\/p>\r\n

Szybko trzeba uzna\u0107 za prawdopodobne, \u017ce spotkawszy liczny op\u00f3r \u017byd\u00f3w, ziemian i  urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowego aparatu, dekret El\u017cbiety zosta\u0142 niewykonanym, albo s\u0142abo wykonanym, jak i poprzednie podobne dekrety.<\/p>\r\n

Przy samej El\u017cbiecie na widocznych stanowiskach s\u0142u\u017cyli \u017bydzi. By\u0142 przeznaczony do spraw pa\u0144stwowych i \u201cobsypany carskimi \u0142askami\u201d dyplomata Isaak Wiesie\u0142owski, \u2014 i on tak\u017ce przy\u0142\u0105cza\u0142 si\u0119 do poczynaniach kanclerza \u0410. Bestu\u017cewa-Riumina o niewyganianiu \u017byd\u00f3w. (P\u00f3\u017aniej wyk\u0142ada\u0142 rosyjski j\u0119zyk spadkobiercy tronu, przysz\u0142emu Piotrowi III; a brat jego Fiodor pod koniec panowania El\u017cbiety zosta\u0142 kuratorem Uniwersytetu Moskiewskiego.) 82<\/strong>. Wypada zaznaczy\u0107 jeszcze i wywy\u017cszanie saskiego handlowca Griszteina, luteranina, kt\u00f3ry przyj\u0105\u0142 prawos\u0142awie po niefortunnym handlu z Persj\u0105 i sp\u0119dzeniu tam lat w niewoli.<\/p>\r\n

Zaci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 on do Pu\u0142ku Prieobra\u017censkiego, by\u0142 w\u015br\u00f3d czynnych uczestnik\u00f3w el\u017cbieta\u0144skiego przewrotu, dosta\u0142 w nagrod\u0119 tytu\u0142 adiutanta, z dziada pradziada szlachta i, nie wiele i nie ma\u0142o, \u2014 927 dusz pa\u0144szczy\u017anianych. (Jak\u017ce beztrosko rozrzucali tymi duszami pa\u0144szczy\u017anianymi najbardziej prawos\u0142awni carowie) Jednak\u017ce w nast\u0119pnym czasie \u201cpowodzenie sprawy otumani\u0142o g\u0142ow\u0119 Grunsteina\u201d. I tak \u015bmierci\u0105 generalnemu prokuratorowi, to zn\u00f3w noc\u0105 por\u0105 na drodze rozni\u00f3s\u0142 i pobi\u0142 krewnego faworyta Aleksieja Razumowskiego (nie wiedz\u0105c kogo zabi\u0142). \u201dZab\u00f3jstwo na drodze\u00bb ju\u017c mu nie usz\u0142o na sucho i za to zosta\u0142 zes\u0142any do Ustjugu.<\/p>\r\n

Piotr III, w ci\u0105gu swoje p\u00f3\u0142 roku panowania, nie zd\u0105\u017cy\u0142 w \u017caden spos\u00f3b zaj\u0105c si\u0119 \u017cydowskim problemem. (Chocia\u017c, by\u0107 mo\u017ce, pozostawa\u0142a na jego sercu blizna po niejakim \u201c\u017bydzie Musafi, kt\u00f3ry udziela\u0142 m\u0142odemu Piotrowi, jeszcze w Holsztynie, wielkich kredyt\u00f3w\u201d, co w konsekwencji  doprowadzi\u0142o holszty\u0144ski skarb pa\u0144stwowy do ruiny. \u017byd Musafi i kt\u00f3ry \u201cukry\u0142 si\u0119 szybko gdy tylko zosta\u0142a og\u0142oszona pe\u0142noletno\u015b\u0107 wielkiego ksi\u0119cia\u201d84<\/strong>.<\/p>\r\n

A tak si\u0119 zdarzy\u0142o (i czy by\u0142o to przypadkowe?), \u017ce przy pierwszym pojawieniu si\u0119 Katarzyny II w Senacie, bezpo\u015brednio po obj\u0119ciu tronu carskiego, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce w pierwszej kolejno\u015bci Senat ma zaj\u0105c si\u0119 zagadnieniem ewentualnego pozwolenia \u017bydom na wjazd do Rosji. (I ju\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 senator\u00f3w imiennie zgodzi\u0142a si\u0119 na wydanie tego zezwolenia). Sama Katarzyna , jawnie usprawiedliwiaj\u0105c si\u0119 przed europejsk\u0105 opini\u0105, zostawi\u0142a po sobie notatk\u0119 jak ta sprawa przebiega\u0142a w Senacie. Jeden z senator\u00f3w przeczyta\u0142 jej do wiadomo\u015bci zawieszaj\u0105c\u0105 spraw\u0119  uchwa\u0142\u0119 El\u017cbiety. Katarzyna ca\u0142kowicie zgadza\u0142a si\u0119 z projektem zezwolenia \u017bydom na wjazd, ale jeszcze chwiejnie czu\u0142a siebie po przewrocie i pragn\u0119\u0142a ukaza\u0107 sw\u00f3j prawos\u0142awny neofityzm.  \u201cZacz\u0105\u0107 panowanie dekretem o wolnym wje\u017adzie \u017byd\u00f3w by\u0142oby z\u0142ym \u015brodkiem do uspokojenia umys\u0142\u00f3w; uzna\u0107 za\u015b wolny wjazd \u017byd\u00f3w za szkodliwy by\u0142o niemo\u017cliwo\u015bci\u0105\u201d85<\/strong>. Katarzyna wi\u0119c rozkaza\u0142a od\u0142o\u017cy\u0107 rozpatrzenie projektu. I jeszcze, po up\u0142ywie kilku miesi\u0119cy, w manife\u015bcie o pozwoleniu cudzoziemcom na osiedlanie si\u0119 w Rosji, dopisa\u0142a: \u201copr\u00f3cz \u017byd\u00f3w\u201d. (W dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej wyja\u015bnia\u0142a Diderotowi: zagadnienie wjazdu dla \u017byd\u00f3w zosta\u0142o postawione wtedy nie w por\u0119.) \u201c.<\/p>\r\n

Jednak\u017ce \u2013 chwila zosta\u0142a zosta\u0142a wybrana dobrze. \u017bydzi zza granicy wytrwale krz\u0105tali si\u0119 wok\u00f3\u0142  sprawy dopuszczeniu im wjazdu do Rosji a byli te\u017c podtrzymani wstawiennictwem z samego Petersburga, z Rygi, z Ma\u0142orusi: jako, \u017ce tam miejscowy handel \u201cma\u0142o wzmacnianym by\u0142 i tak jak wszystkim obcym kupcom, tak i \u017bydom, dozwolono w ko\u0144cu na swobodne w Ma\u0142orusi odbywanie targ\u00f3w \u201d87<\/strong>.<\/p>\r\n

W pe\u0142ni zgadzaj\u0105c si\u0119 z tymi wstawiennictwami, ale pomimo wszystko obawiaj\u0105c si\u0119 o swoj\u0105 prawos\u0142awn\u0105 reputacj\u0119 cesarzowa zosta\u0142a zmuszona\u2026 uciec si\u0119 do konspiracji! Wymy\u015bli\u0142a, dla obej\u015bcia swoich w\u0142asnych praw, poleci\u0107 kilku \u017cydowskim kupcom kolonizacj\u0119 niedawno zdobytej i jeszcze pustynnej Noworosji, a skupi\u0107 nakierowanie tej sprawy do Rygi, jednak dok\u0142adnie przes\u0142aniaj\u0105c narodowo\u015b\u0107 tych kupc\u00f3w i we wszystkich dokumentach nazywa\u0107 tych \u017byd\u00f3w \u201cnoworosyjskimi handlowcami\u201d. W rzeczywisto\u015bci zaproszeni \u017bydzi, osiadli w Rydze,  \u201czajmowali si\u0119 tu swoim zwyczajnym handlem\u201d. A opr\u00f3cz tego Katarzyna rzeczywi\u015bcie \u201ckorzysta\u0142a z ka\u017cdej okazji, \u017ceby umie\u015bci\u0107 \u017byd\u00f3w w Noworosji, dbaj\u0105c tylko o to, by nie wywo\u0142ywa\u0142o to  nadmiernego oficjalnego rozg\u0142osu\u201d. Kierowa\u0142a do Ma\u0142orosji \u017byd\u00f3w z Litwy, z Polski, z tureckich je\u0144c\u00f3w i uchod\u017ac\u00f3w od hajdamak\u00f3w.<\/p>\r\n

I tak przyszed\u0142  1772 rok, pierwszy rozbi\u00f3r Polski, w kt\u00f3rym Rosja odzyska\u0142a dla siebie Bia\u0142oru\u015b, i z ni\u0105 olbrzymi\u0105 100 \u2013 tysi\u0119cznym \u017cydowsk\u0105 populacj\u0105. Od tego roku nale\u017cy datowa\u0107 pierwsze znacz\u0105ce historyczne skrzy\u017cowanie \u017cydowskiego i rosyjskiego losu.<\/p>\r\n

Przybycie \u017byd\u00f3w do ziemi polskiej zacz\u0119\u0142o by\u0107 bardziej zauwa\u017calne od XI wieki; ksi\u0105\u017c\u0119ta, jak te\u017c kr\u00f3lowie, brali pod swoj\u0105 opiek\u0119 \u201cka\u017cdych czynnych przedsi\u0119biorczych przybysz\u00f3w\u201d z  Europy Zachodniej. \u017bydzi znajdowali si\u0119 pod kr\u00f3lewsk\u0105 ochron\u0105 i uzyskiwali niejednokrotnie wielkie przywileje (w XIII w. od Boles\u0142awa Wspania\u0142ego, w XIV od Kazimierza Wielkiego , w XVI od Zygmunta I i od Stefana Batorego). Czasem przeplata\u0142o si\u0119 to anty\u017cydowskimi dzia\u0142aniami (w XV przy W\u0142adys\u0142awie Jagielle i przy Aleksandrze, w tym czasie by\u0142y dwa \u017cydowskie pogromy w Krakowie). W XVI wieku w wielu polskich miast wprowadzono getto, cz\u0119\u015bciowo dla bezpiecze\u0144stwa samych \u017byd\u00f3w. Nieustanna wrogo\u015b\u0107 \u017cydostwo odczuwa\u0142o od katolickiego duchowie\u0144stwa. Ale widocznie og\u00f3lny bilans \u017cycia w Polsce by\u0142 dla \u017byd\u00f3w sprzyjaj\u0105cy, gdy\u017c \u201cw pierwszej po\u0142owie XVI \u2013 go wieku liczba \u017cydowskiej ludno\u015bci w Polsce znacznie wzros\u0142a dzi\u0119ki imigracji \u201d. W tym tez czasie \u017bydzi \u201cuzyskali szeroki udzia\u0142 w wiejskiej gospodarce ziemian podejmuj\u0105c zaj\u0119cie zwane arend\u0105\u2026 mi\u0119dzy innymi dzier\u017caw\u0105 zajazd\u00f3w i karczm, wyrobem i handlem winami\u201d.<\/p>\r\n

Jak ju\u017c resztki Ksi\u0119stwa Kijowskiego, po zrujnowaniu go przez Tatar\u00f3w,  wesz\u0142y od XIV w. w sk\u0142ad Ksi\u0119stwa Litewskiego, a potem zosta\u0142y w\u0142\u0105czone do Polsko-litewskiego pa\u0144stwa, to wtedy \u201e\u017bydzi z Podola i Wo\u0142ynia powoli przenikali i na Ukrain\u0119\u201d \u2014 w okolice Kijowa, Po\u0142tawy i Czernichowa. Proces ten przy\u015bpieszy\u0142 si\u0119, kiedy po zawarciu Unii Lubelskiej (1569) wielka cz\u0119\u015b\u0107 Ukrainy przesz\u0142a bezpo\u015brednio do Polski. Podstawow\u0105 ludno\u015bci\u0105 tych stron by\u0142o prawos\u0142awne ch\u0142opstwo, d\u0142ugo maj\u0105ce znaczne swobody i uwolnienie od podatk\u00f3w. Teraz zacz\u0119\u0142a si\u0119 intensywna kolonizacja Ukrainy przez polsk\u0105 szlacht\u0119 przy udziale \u017byd\u00f3w.<\/p>\r\n

\u201cKazakow przywi\u0105zano do ziemi i zobowi\u0105zano do pa\u0144szczyzny i danin\u2026 Katoliccy ziemianie obarczali prawos\u0142awnych ch\u0142op\u00f3w rozmaitymi podatkami i obowi\u0105zkami, i w tej eksploatacji  cz\u0119\u015bci \u017byd\u00f3w przypad\u0142a smutna rola\u201d. \u017bydzi wykupywali \u201eod pan\u00f3w-ziemian  \u201cpropinacj\u0119\u201d, to jest prawo do wytwarzania i sprzeda\u017cy w\u00f3dki\u201d, oraz uzyskiwali prawo dzia\u0142alno\u015bci i w innych dziedzinach gospodarki\u201c. \u017byd-arendarz, zajmuj\u0105c miejsce pana, otrzymywa\u0142, oczywi\u015bcie nieca\u0142kowicie, tylko w znacznej mierze, \u2013 t\u0119 w\u0142adz\u0119 nad ch\u0142opem, kt\u00f3ra wcze\u015bniej nale\u017ca\u0142a do w\u0142a\u015bciciela ziemskiego i taki \u017byd-arendarz\u2026 stara\u0142 si\u0119 wyci\u0105gn\u0105\u0107 z ch\u0142opa mo\u017cliwie najwi\u0119kszy zysk. W takiej sytuacji nienawi\u015b\u0107 ch\u0142opa \u2026 skierowa\u0142a si\u0119 i na katolickiego pana, i na \u017byda-arendarza. I oto z tego powodu, \u201ekiedy w 1648 \u0433. rozp\u0119ta\u0142o si\u0119 straszne powstawanie Kozak\u00f3w pod przewodnictwem Chmielnickiego, \u017bydzi, na r\u00f3wni z Polakami, padli ofiar\u0105\u201d, zgin\u0119\u0142y dziesi\u0105tki tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w 90<\/strong>.<\/p>\r\n

\u017bydzi, \u201cprzyci\u0105gani na Ukrain\u0119 naturalnymi jej bogactwami i zach\u0119cani do tego przez polskich magnat\u00f3w, kolonizuj\u0105cymi kraj, zaj\u0119li znacz\u0105ce miejsce w gospodarczej stronie jej \u017cycia\u2026 S\u0142u\u017c\u0105c interesom w\u0142a\u015bcicieli ziemskich i rz\u0105du\u2026 \u017bydzi \u015bci\u0105gn\u0119li na siebie nienawi\u015b\u0107 ludno\u015bci\u201d. N.I. Kostomarow dodaje do tego, \u017ce \u017bydzi \u201cdzier\u017cawili nie tylko r\u00f3\u017cne dziedziny ziemia\u0144skiej gospodarki (Polak\u00f3w), ale tak\u017ce i prawos\u0142awne ko\u015bcio\u0142y, nak\u0142adaj\u0105c op\u0142aty za chrzest niemowl\u0105t \u201d.<\/p>\r\n

Po powstaniu, zgodnie z Bia\u0142ocerkiewsk\u0105 umow\u0105 (1651) \u201c \u017bydom by\u0142o zwr\u00f3cone prawo osiedlania si\u0119 w ca\u0142ej Ukrainie\u2026 \u201c\u0416\u0438\u0434\u044b, jak przedtem, byli obywatelami i arendarzami w maj\u0105tkach jego Kr\u00f3lewskiej Mo\u015bci i w maj\u0105tkach szlachty, tak i teraz powinno pozosta\u0107\u201d \u20189<\/strong>\u201c.<\/p>\r\n

\u201cOko\u0142o osiemnastego stuleciu handel winem i w\u00f3dk\u0105 sta\u0142 si\u0119 prawie g\u0142\u00f3wnym zaj\u0119ciem \u017byd\u00f3w \u201d. \u2013 \u201cTen proceder cz\u0119sto tworzy\u0142 napi\u0119cia mi\u0119dzy \u017bydem a pozbawionym praw ch\u0142opem\u201d, kt\u00f3ry pi\u0142 w szynku nie z dostatku, a z powodu skrajnej biedy.<\/p>\r\n

Spo\u015br\u00f3d ogranicze\u0144, kt\u00f3re czasem nak\u0142adano si\u0119 na polskie \u017cydostwo, z nalegania  katolickiego ko\u015bcio\u0142a, by\u0142 zakaz posiadania chrze\u015bcija\u0144skiej s\u0142u\u017c\u0105cej. Je\u017celi ten zakaz by\u0142 respektowany to tylko w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w. Z Rosji, z powodu poboru rekruta  i podatk\u00f3w pa\u0144stwowych,  ucieka\u0142o wielu Rosjan do Polski. Ci zbiegowie byli pozbawienie praw w Polsce . I da\u0142o si\u0119 s\u0142ysze\u0107 w dyskusji w obecno\u015bci carycy Katarzyny na posiedzeniu Komisji   Kodeksowej (1767 \u2013 68), \u017ce w Polsce \u201c \u017bydzi wielu zbieg\u0142ych Rosjan  zatrudniaj\u0105 u siebie do pos\u0142ugi \u201d 9 \u0412<\/strong>.<\/p>\r\n

Jednak\u017ce, ekonomicznie \u017cywo utrzymuj\u0105c stosunki z otaczaj\u0105c\u0105 ludno\u015bci\u0105, \u017cydostwo Polski w ci\u0105gu pi\u0119ciu wiek\u00f3w pobytu tam nie dopu\u015bci\u0142o do siebie zewn\u0119trznego wp\u0142ywu. Przemija\u0142y wieki za wiekami i z ich up\u0142ywem nast\u0119powa\u0142 coraz wi\u0119kszy rozw\u00f3j Europy lecz polskie \u017cydostwo pozostawa\u0142o bry\u0142\u0105 skamieliny sam\u0105 w sobie, wszyscy z wykszta\u0142ceniem jak najbardziej nieuwsp\u00f3\u0142cze\u015bnionym. Polskie \u017cydostwo pozostawa\u0142o nierozdzielone i to z trwa\u0142\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 organizacj\u0105. (\u0410 jak by nie powiedzie\u0107, to te warunki jeszcze i do po\u0142owy XIX wieku zachowane m w Rosji \u2013 by\u0142y, od samego pocz\u0105tku \u017cydowskiej diaspory, jak  najbardziej korzystne dla zachowania   \u017byd\u00f3w jako jedno\u015bci religijnej i narodowej.)<\/p>\r\n

Ca\u0142kowicie \u017cydowskim \u017cyciem kierowa\u0142y miejscowe kaha\u0142y, wyros\u0142e, ze swoimi rabinami, z najg\u0142\u0119bszego wn\u0119trza \u017cydowskiego \u017cycia. W Polsce kaha\u0142 by\u0142 po\u015brednikiem mi\u0119dzy \u017cydostwem z jednej strony i w\u0142adzami centralnymi i samorz\u0105dowymi z drugiej. Kaha\u0142 zbiera\u0142 podatki dla korony i za to by\u0142 ochraniany przez w\u0142adze. Kaha\u0142 te\u017c prowadzi\u0142 zbi\u00f3rki pieni\u0119\u017cne na pokrycie \u017cydowskich potrzeb spo\u0142ecznych, ustala\u0142 prawid\u0142a dla handlu i rzemios\u0142 \u2013 handel mieniem, dokonanie wykupu albo dzier\u017cawy mog\u0142o odbywa\u0107 si\u0119 tylko za pozwoleniem kaha\u0142u. Starsi kaha\u0142u posiadali r\u00f3wnie\u017c i karn\u0105 w\u0142adz\u0119 nad \u017cydowsk\u0105 ludno\u015bci\u0105. Sprawa s\u0105dowa mi\u0119dzy \u017bydem i \u017bydem mog\u0142a by\u0107 prowadzona tylko w systemie kahalnym, a przegrywaj\u0105cy spraw\u0119 w s\u0105dzie kahalnym nie m\u00f3g\u0142 z\u0142o\u017cy\u0107 apelacji do s\u0105du pa\u0144stwowego, a gdyby takow\u0105 z\u0142o\u017cy\u0142 popada\u0142 pod herem (rodzaj kl\u0105twy religijnej i wyobcowanie ze wsp\u00f3lnoty). \u201cDemokratyczne zasady, le\u017c\u0105ce u podstawy kaha\u0142u, by\u0142y wcze\u015bnie podeptane przez oligarchi\u0119\u2026.\u201d \u2013 pisze liberalny historyk J. I. Hessen, dodaj\u0105c \u2013 \u201cKaha\u0142 do\u015b\u0107 cz\u0119sto stawa\u0142 te\u017c i wbrew drodze narodowego rozwoju \u201d- \u201cZwykli ludzie nie posiadali faktycznie \u017cadnego dost\u0119pu do organ\u00f3w spo\u0142ecznego samorz\u0105du. Starsi kaha\u0142u i rabini, zazdro\u015bnie chroni\u0105c swoj\u0105 w\u0142adz\u0119\u2026 trzymali ludow\u0105 mas\u0119 z dala od siebie \u201d \u2013  \u201eRabini, korzystaj\u0105c z samodzielno\u015bci przy rozstrzyganiu zagadnie\u0144 religijnych, znajdowali si\u0119  w ca\u0142kowitej zale\u017cno\u015bci od kaha\u0142u przy rozstrzyganiu innych spraw, gdy\u017c kaha\u0142 zatrudnia\u0142 rabina  na s\u0142u\u017cb\u0119\u201d. Z innej strony \u2013 \u201cbez podpisu rabina uchwa\u0142y kaha\u0142u nie mia\u0142y si\u0142y sprawczej\u201d. \u2014 \u201cKaha\u0142y, nie posiadaj\u0105ce autorytetu w narodzie, podtrzymywane by\u0142y w swoim gospodarowaniu przez  wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie z rz\u0105dem pa\u0144stwowym \u201d \u2014.<\/p>\r\n

Pod koniec XVII i w XVIII wiekach Polska rozdzierana by\u0142a wewn\u0119trznym nie\u0142adem, wali\u0142o si\u0119 \u017cycie gospodarcze i nasila\u0142a si\u0119  nieograniczona niczym samowola magnat\u00f3w. \u201c W czasie d\u0142ugiej, dwuwiekowej agonii Polski\u2026 zbiednia\u0142e \u017cydostwo, moralnie upad\u0142e, zastygn\u0105wszy w dawnym, \u015bredniowiecznym porz\u0105dku, daleko odpad\u0142o od Europy \u201d \u201c. G.. Gretz pisze o tym tak: \u201c W \u017cadnym czasie \u017bydzi nie przedstawiali tak smutnego widoku, jak w okresie od ko\u0144ca XVII do po\u0142owy XVIII wieku, i tak jak gdyby to zosta\u0142o zamierzone, ich podnoszenie z dna mog\u0142o wygl\u0105da\u0107 na cud. W tragicznym przebiegu stuleci byli nauczyciele Europy zostali doprowadzeni do dzieci\u0119cego stanu, albo, m\u00f3wi\u0105c wyra\u017aniej\u2026. do starczego niedorozwoju umys\u0142owego \u201d \u2022 \u2022.<\/p>\r\n

\u201cW XVI wieku duchowe przewodnictwo nad \u017cydowskim \u015bwiatem koncentruje si\u0119 w niemiecko-polskim \u017cydostwie\u2026 \u017beby zapobiec mo\u017cliwo\u015bci asymilacji narodu \u017cydowskiego z otaczaj\u0105c\u0105 ludno\u015bci\u0105, duchowi jego kierownicy od dawna wprowadzali odpowiednie zasady maj\u0105ce na celu izolowanie swojego narodu od i odcinanie jego kontakt\u00f3w z s\u0105siadami. Pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 autorytetem Talmudu\u2026 rabini omotali \u017cycie spo\u0142eczne i indywidualne ka\u017cdego \u017byda z\u0142o\u017con\u0105 sieci\u0105 zalece\u0144 religijno-porz\u0105dkowego charakteru, kt\u00f3re\u2026 przeszkadza\u0142y zbli\u017ceniu z innowiercami\u201d. Realne i duchowe potrzeby \u201cpo\u015bwi\u0119cone zosta\u0142y na ofiar\u0119 zestarza\u0142ym formom ludowego \u017cycia \u201d,  \u2013 \u2013 \u201ena \u015blepo wykonanie obrz\u0119dowo\u015bci przeobrazi\u0142o si\u0119 dla narodu jakby w sam cel istnienia \u017cydostwa\u2026 Rabinizm, zastygn\u0105wszy w martwej formie, kontynuowa\u0142 trzymanie w \u0142a\u0144cuchach i my\u015bl i wol\u0119 narodu\u201d.<\/p>\r\n

Wi\u0119cej ni\u017c ponad dwu tysi\u0105cletnie zachowanie si\u0119 narodu \u017cydowskiego jako jednolitego narodu, cho\u0107 b\u0119d\u0105cego  w rozproszeniu, wywo\u0142uje zdumienie i szacunek. Ale je\u017celi przyjrze\u0107 si\u0119   jakim\u015b okresom szczeg\u00f3\u0142owo, czy to na przyk\u0142ad w okres polsko-rosyjski z XVI w. i nawet do polowy XIX, ta jedno\u015b\u0107 t\u0119 osi\u0105gni\u0119to do\u015b\u0107 drastycznymi dzia\u0142aniami kaha\u0142\u00f3w, i wtedy nie wiadomo  czy trzeba te dzia\u0142ania kaha\u0142\u00f3w nale\u017cy szanowa\u0107 za to tylko, \u017ce wynika\u0142y z religijnej tradycji. \u0412\u043e  nam, Rosjanom, \u2014 nawet ma\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 takiego izolacjonizmu stawiaj\u0105 zawsze za wstr\u0119tn\u0105 win\u0119.<\/p>\r\n

Po przej\u015bciu \u017cydostwa pod w\u0142adz\u0119 rosyjskiego pa\u0144stwa ca\u0142y ten wewn\u0119trzny system, w trwaniu kt\u00f3rego hierarchia kaha\u0142\u00f3w by\u0142a wielce zainteresowana, zachowa\u0142a si\u0119 i, jak przewiduje J.I.  Hessen, z wszystkimi tymi rozdra\u017cnieniemi umys\u0142\u00f3w, kt\u00f3re od po\u0142owy XIX wieku naros\u0142y w\u015br\u00f3d o\u015bwieconych \u017byd\u00f3w przeciwko skamienia\u0142ej talmudycznej tradycji. \u2013 \u201ePrzedstawiciele panuj\u0105cej w \u017cydostwie klasy do\u0142o\u017cyli wszystkich stara\u0144, aby przekona\u0107 [rosyjski] rz\u0105d o potrzebie zachowania odwiecznych ich instytutucji, odpowiadaj\u0105cych interesom i rosyjskiej i \u017cydowskiej panuj\u0105cej klasy\u201d  \u2013 \u201ekaha\u0142 wraz z rabinatem posiada\u0142 absolutn\u0105 w\u0142adz\u0119, i t\u0105 w\u0142adz\u0105 do\u015b\u0107 cz\u0119sto nadu\u017cywa\u0142; rozgrabia\u0142 spo\u0142eczne \u015brodki, depta\u0142 prawa biednych ludzi, nieprawid\u0142owo nak\u0142ada\u0142 podatki, m\u015bci\u0142 si\u0119 na osobistych wrogach\u201d100.<\/strong><\/p>\r\n

W ko\u0144cu XVIII w. jeden z gubernator\u00f3w przy\u0142\u0105czonego do Rosji kraju pisa\u0142 w notatce do wyk\u0142adu: \u201drabin, duchowy s\u0105d i kaha\u0142, powi\u0105zane mi\u0119dzy sob\u0105 ciasnymi wi\u0119zami, maj\u0105c wszystko w swojej w\u0142adzy i rozporz\u0105dzaj\u0105c nawet samym sumieniem \u017byd\u00f3w, panuje nad nimi ca\u0142kowicie, bez \u017cadnego zwracania uwagi na w\u0142adze pa\u0144stwowe\u201d101<\/strong>.  \u0410 kiedy, jak raz, w XVIII wieku w\u015br\u00f3d wschodnio-europejskiego \u017cydostwa rozwin\u0105\u0142 si\u0119 z jednej strony silny religijny ruch chasyd\u00f3w, a z drugiej strony zacz\u0105\u0142 si\u0119 o\u015bwiatowy ruch Moisieja Mendelsona w kierunku \u015bwieckiego wykszta\u0142cenia, \u2013 kaha\u0142y energicznie rozpocz\u0119\u0142y dzia\u0142ania pot\u0119piaj\u0105ce jednych i drugich. W 1781 rabinat wile\u0144ski rzuci\u0142 na chasyd\u00f3w \u00abherem\u00bb, w 1784 zjazd rabin\u00f3w w Mohylewie og\u0142osi\u0142 chasyd\u00f3w jako stoj\u0105cych \u00abpoza prawem\u00bb, a \u201dich maj\u0119tno\u015b\u0107 jako pozbawion\u0105 praw dziedziczenia\u201d. W \u015blad za tym czer\u0144 w pewnych miastach dokona\u0142a napad\u00f3w z rozgrabieniem dom\u00f3w chasyd\u00f3w\u201d102<\/strong>, by\u0142 to taki wewn\u0105trz-\u017cydowski pogrom. Chasyd\u00f3w prze\u015bladowali najokrutniejszymi i nawet nieuczciwymi sposobami, nie ograniczaj\u0105c  si\u0119 nawet do doniesie\u0144 do w\u0142adz rosyjskich z fa\u0142szywi oskar\u017ceniami chasyd\u00f3w o antypa\u0144stwowe dzia\u0142ania.  Zreszt\u0105, w 1799, a to po doniesieniu z\u0142o\u017conym przez chasyd\u00f3w, w\u0142adze aresztowa\u0142y cz\u0142onk\u00f3w kaha\u0142u wile\u0144skiego za ukrycie pieni\u0119dzy z zebranych podatk\u00f3w. Ruch chasydzki rozprzestrzenia\u0142 si\u0119, w niekt\u00f3rych guberniach nawet z wielkim powodzeniem. Rabinat poddawa\u0142 ksi\u0119gi chasydzkie publicznemu spaleniu, za\u015b chasydzi wyst\u0119powali jak obro\u0144cy narodu przeciwko nadu\u017cyciom kaha\u0142\u00f3w. \u201dW t\u0119 por\u0119 religijna walka zas\u0142oni\u0142a, wydaje si\u0119, pozosta\u0142e problemy \u017cydowskiego \u017cycia \u00bb 103.<\/strong><\/p>\r\n

Przy\u0142\u0105czona do Rosji w 1772 cz\u0119\u015b\u0107 Bia\u0142orusi sk\u0142ada\u0142a si\u0119 guberni Po\u0142ockiej (p\u00f3\u017aniej nazwan\u0105 Witebsk\u0105) i Mohylewskiej. W odezwie do mieszka\u0144c\u00f3w tych guberni  zosta\u0142o og\u0142oszone przez Katarzyn\u0119 rozporz\u0105dzenie m\u00f3wi\u0105ce, \u017ce mieszka\u0144cy tych guberni  \u2013 \u201cjakiego by nie byli pochodzenia i nazwania\u201d, od chwili og\u0142oszenie tego zarz\u0105dzenia b\u0119d\u0105 mili prawo do publicznego wyznawania swej wiary i do posiadanie swej w\u0142asno\u015bci\u201d \u2013  a jeszcze, \u017ce zostan\u0105 obdarzeni                \u201dwszyscy tymi prawami, swobodami i przywilejami, z kt\u00f3rych korzystaj\u0105 wszyscy dawni poddani\u201d. Tym sposobem, \u017bydzi zostali zr\u00f3wnani w prawach z chrze\u015bcijanami, czego w Polsce byli pozbawieni. Do tego dodany by\u0142o szczeg\u00f3lny punkt o \u017bydach obiecuj\u0105cy im, \u017ce ich spo\u0142ecze\u0144stwa \u201dzostan\u0105 pozostawione i zachowane przy wszyscy tych swobodach, z kt\u00f3rych oni teraz\u2026 korzystaj\u0105\u201d104<\/strong> \u2014 co oznacza\u0142o, \u017ce \u017bydzi nie tracili nic z praw jakie mieli w czasie panowania polskiego. Prawda, ze tym samym zachowana zosta\u0142a dawna w\u0142adza kaha\u0142\u00f3w, i \u017bydzi w swojej kahalnej organizacji zostawali, jak dawniej, odizolowani od innej ludno\u015bci, jeszcze nie weszli w ten handlowo \u2013 przemys\u0142owy stan, kt\u00f3ry by  i odpowiada\u0107 m\u00f3g\u0142 ich dotychczasowym g\u0142\u00f3wnym zaj\u0119ciom.<\/p>\r\n

Na pocz\u0105tku Katarzyna unika\u0142a wrogiej reakcji polskiej arystokracji oddaj\u0105cej panowanie, jak te\u017c i wywo\u0142ania niesprzyjaj\u0105cej reakcji ze strony swych prawos\u0142awnych poddanych. Ale Katarzyna odnosz\u0105c si\u0119 ze wsp\u00f3\u0142czuciem do \u017byd\u00f3w i czekaj\u0105c od nich na ekonomicznego wsparcia dla kraju, przygotowywa\u0142a dla nich prawa gwarantuj\u0105ce im wielkie swobody. Ju\u017c w 1778 roku Bia\u0142oru\u015b obj\u0119ta zosta\u0142a prawem, niedawno nadanym ca\u0142ej Rosji, a m\u00f3wi\u0105cym o tym, \u017ce      posiadaj\u0105cy kapita\u0142 do 500 rubli. tworz\u0105 od zaraz stan mieszczan, a posiadaj\u0105cy wi\u0119ksz\u0105 sum\u0105 tworz\u0105 stan kupc\u00f3w, podzielonych na trzy gildie w zale\u017cno\u015bci od stanu posiadania zadeklarowanej swojej w\u0142asno\u015bci, i zostaj\u0105 uwolnieni od powszechnego podatku, a p\u0142ac\u0105 jedynie 1 % od kapita\u0142u,  \u201dzadeklarowanego zgodnie z sumieniem\u201d 105<\/strong>.<\/p>\r\n

To postanowienie posiada\u0142o szczeg\u00f3lnie du\u017ce znaczenie, bowiem zaburza\u0142o trwaj\u0105ce do tej pory  odizolowanie narodowe \u017byd\u00f3w (zamiarem Katarzyny by\u0142o naruszenie tego odizolowania). Ta uchwa\u0142a obala\u0142a tradycyjne polskie spojrzenie na \u017byd\u00f3w jako na osobny element wewn\u0105trzpa\u0144stwowy. Podrywa\u0142a i system kahalny i jego si\u0142\u0119 przymusu. \u201dOd chwili wej\u015bcia w \u017cycie tego prawa zaczyna si\u0119 proces wdra\u017cania \u017byd\u00f3w w rosyjski organizm pa\u0144stwowy \u2026 \u017bydzi licznie skorzystali z prawa do zapisywania si\u0119 do stanu kupieckiego\u201d \u2014 i tak na przyk\u0142ad, w guberni mohylewskiej 10 % od \u017cydowskiej ludno\u015bci zosta\u0142o kupcami (z chrze\u015bcija\u0144skiej ludno\u015bci kupcami  zosta\u0142o tylko 5,5 %) 106<\/strong>. \u017bydzi-kupcy uwalnili si\u0119 teraz od podda\u0144stwa w kaha\u0142ach i ju\u017c nie musieli w  szczeg\u00f3lno\u015bci zwraca\u0107 si\u0119 do kaha\u0142u o pozwolenie na ka\u017cde od\u0142\u0105czenie si\u0119 od miejscowego kaha\u0142u, jak to musieli wcze\u015bniej. Teraz swoje sprawy prowadzili w gminnym magistracie na og\u00f3lnie obowi\u0105zuj\u0105cych zasadach.(W roku 1780 przybywaj\u0105c\u0105 Katarzyn\u0119 \u017bydzi mohylewscy i szk\u0142owscy witali pochwalnymi odami.)<\/p>\r\n

Z zaistnieniem \u017byd\u00f3w-kupc\u00f3w przesta\u0142a istnie\u0107 w dokumentach pa\u0144stwowych rubryka  \u201d\u017bydzi\u201d. Wszyscy pozostali \u017bydzi powinni teraz by\u0107 zapisani tak\u017ce do jakiego\u015b stanu i oczywi\u015bcie mogli by\u0107 zapisani tylko do stanu mieszczan. Na pocz\u0105tku pragn\u0105cych zapisania do stanu mieszczan by\u0142o niewielu \u2013 a to powodu tego, \u017ce w tym czasie roczny podatek od mieszczan wynosi\u0142  60 kopiejek, a od \u017byd\u00f3w \u2013 50 kopiejek. Jednak\u017ce innej drogi im nie pozostawiono. \u0410 od roku 1783 tak jak \u017bydzi-mieszczanie, tak i \u017bydzi-kupcy, podatek musieli wnosi\u0107 nie do kaha\u0142u, a do magistratu na wsp\u00f3lnych dla wszystkich zasadach, a dow\u00f3d osobisty, uprawniaj\u0105cy do wyjazdu, otrzymywali r\u00f3wnie\u017c od magistratu.<\/p>\r\n

To posuni\u0119cie umocowa\u0142o si\u0119 powszechnej nowym miejskim ustanowieniu roku 1785, kt\u00f3re bra\u0142o pod uwag\u0119 tylko stany, a w \u017caden spos\u00f3b nie uwzgl\u0119dniaj\u0105c narodowo\u015bci. Zgodnie z tym ustanowieniem wszyscy mieszczanie (a znaczy\u0142o to \u2013 i wszyscy \u017bydzi) zdobywali prawo udzia\u0142u w miejscowych stanowych w\u0142adzach i obejmowaniu stanowisk spo\u0142ecznych. \u201dW warunkach tamtego czasu, oznacza\u0142o to, \u017ce \u017bydzi zostali r\u00f3wnoprawnymi obywatelami\u2026 W\u0142\u0105czenie w kupiectwo i mieszcza\u0144stwo w postaci r\u00f3wnoprawnych cz\u0142onk\u00f3w sta\u0142o si\u0119 wydarzeniem o du\u017cym spo\u0142ecznym znaczeniu\u201d i powinno zamieni\u0107 \u017byd\u00f3w w \u2018\u201dspo\u0142eczn\u0105 si\u0142\u0119, z kt\u00f3r\u0105 nie mo\u017cna by\u0142o nie liczy\u0107 si\u0119, a tym samym ich moralne samopoczucie zosta\u0142o wzmocnione\u201d107. <\/strong>To te\u017c u\u0142atwia\u0142o \u017bydom i praktyczn\u0105 obron\u0119 ich \u017cyciowych interes\u00f3w. \u00abW tym czasie handlowo-przemys\u0142owy stan, tak samo jak i miejskie spo\u0142ecze\u0144stwa, korzysta\u0142y z szerokich uprawnie\u0144 samorz\u0105dowych\u2026 tym sposobem, w r\u0119ce \u017byd\u00f3w, na r\u00f3wni z chrze\u015bcijanami, zosta\u0142a przekazana znaczna w\u0142adza administracyjna i s\u0105dowa, dzi\u0119ki czemu \u017cydowska ludno\u015b\u0107 uzyska\u0142a si\u0142\u0119 i znaczenie w spo\u0142ecznym i pa\u0144stwowym \u017cyciu\u00bb108<\/strong>. \u017bydami bywali teraz i burmistrzowie, i wojskowi, i s\u0119dziowie. Na pocz\u0105tku w du\u017cych miastach zastosowano pewne ograniczenie polegaj\u0105ce na tym, \u017ce na wybieralnych stanowiskach \u017bydzi nie mogli zajmowa\u0107 wy\u017cszych pozycji od chrze\u015bcijan. Jednak\u017ce w 1786 roku \u00abKatarzyna wys\u0142a\u0142a do genera\u0142-gubernatora bia\u0142oruskiego  w\u0142asnor\u0119cznie podpisany rozkaz\u201d, \u017ceby r\u00f3wno\u015b\u0107 praw \u017byd\u00f3w \u201dw stanowo-miejskim samorz\u0105dzie\u2026 koniecznie i bez ka\u017cdej zw\u0142oki zosta\u0142o wprowadzone w dzia\u0142anie\u201d, a wobec niewype\u0142niaj\u0105cych tego zarz\u0105dzenia  \u201czosta\u0142o dokonane prawomocne wymuszenie\u201d109<\/strong>.<\/p>\r\n

Zaznaczmy, \u017ce \u017bydzi zdobyli obywatelskie r\u00f3wnouprawnienie w Rosji, jakiego nie mieli w Polsce, ale te\u017c to r\u00f3wnouprawnienie zdobyli w Rosji znacznie wcze\u015bniej jak we Francji i w ziemiach niemieckich. (Za Fryderyka II by\u0142y najsilniejsze ograniczenia praw dla \u017byd\u00f3w.) I co jeszcze szczeg\u00f3lnego to to, \u017ce \u017bydzi w Rosji od pocz\u0105tku mieli takie osobiste wolno\u015bci, na kt\u00f3re  jeszcze 80 lat czekali nie posiadaj\u0105cy ich rosyjscy ch\u0142op. I paradoksalnie \u017bydzi otrzymali nawet wi\u0119ksze wolno\u015bci ni\u017c rosyjscy handlowcy i mieszczanie. Co ostatni mieszka\u0107 musieli w miastach , a \u017cydowska ludno\u015b\u0107, nie tak jak rosyjska, \u00abmog\u0142a mieszka\u0107 w powiatowych osiedlach zajmuj\u0105c si\u0119, w szczeg\u00f3lno\u015bci, rzemios\u0142ami winarskim\u00bb110.<\/strong> \u00abChocia\u017c \u017bydzi wielkimi masami mieszkali nie tylko w miastach, ale tak\u017ce w przysio\u0142kach i wsiach, to jednak zostali przypisani do miejskiego spo\u0142ecze\u0144stwa\u2026 przez wy\u0142\u0105czne wpisanie do stanu mieszczan i stanu kupc\u00f3w\u00bb111. <\/strong>\u00abZ powodu rodzaju swej dzia\u0142alno\u015bci, otoczeni pozbawionym swob\u00f3d ch\u0142opstwem, odgrywali wa\u017cn\u0105 ekonomiczn\u0105 rol\u0119 \u2014 w ich r\u0119kach koncentrowa\u0142 si\u0119 wiejski handel, brali w arend\u0119 r\u00f3\u017cne artyku\u0142y ziemia\u0144skich dochod\u00f3w, by\u0142a w ich r\u0119kach sprzeda\u017c w\u00f3dki w szynkach\u00bb \u2014 a przez to \u00absprzyjali rozszerzaniu pija\u0144stwa\u00bb. Bia\u0142oruska administracja wskazywa\u0142a na to, \u017ce \u00abobecno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w we wsiach szkodliwie odbija si\u0119 na ekonomicznym i moralnym stanie ch\u0142opskiej ludno\u015bci, bowiem  \u017bydzi\u2026 rozwijaj\u0105 pija\u0144stwo w\u015br\u00f3d miejscowej ludno\u015bci\u00bb. \u00abW zawiadomieniach od administracji, mi\u0119dzy innymi zaznaczane by\u0142o, \u017ce \u017bydzi dawaniem ch\u0142opom w\u00f3dki za obowi\u0105zek pracy i pod zastaw [przyjmowanie rzeczy w zastaw za w\u00f3dk\u0119] przyprowadzaj\u0105 ich do pija\u0144stwa,  pr\u00f3\u017cniactwa i n\u0119dzy\u00bb112<\/strong>. Ale \u00abrzemios\u0142o winarskie stawa\u0142y si\u0119 pon\u0119tnym \u017ar\u00f3d\u0142em dochod\u00f3w\u00bb113<\/strong> \u2013 i dla polskich ziemian, i dla \u017cydowskich po\u015brednik\u00f3w.<\/p>\r\n

W rzeczywisto\u015bci, dopiero co otrzymywane przez \u017byd\u00f3w prawa obywatelskie przynios\u0142y im  niekorzystny i to gro\u017any  skutek. Jasnym si\u0119 sta\u0142o, \u017ce i \u017bydzi powinni byli podporz\u0105dkowa\u0107 si\u0119 og\u00f3lnym zasadom, i jako zapisani do stan\u00f3w mieszczan i kupc\u00f3w powinni przerwa\u0107 prowadzenie rzemios\u0142o winiarskiego po wsiach i opu\u015bci\u0107 wsie. W 1783 zosta\u0142 opublikowan nakaz m\u00f3wi\u0105cy, \u017ce   \u00abprosta zasada obowi\u0105zuje ka\u017cdego obywatela do okre\u015blenia siebie co do handlu i rzemios\u0142a przys\u0142uguj\u0105cemu jego stanowi, a nie do p\u0119dzenia wina, jako rzemios\u0142a ca\u0142kiem niew\u0142a\u015bciwego dla jego stanu\u00bb, i je\u017celi ziemianin odda\u2026 w wsi proceder p\u0119dzenia w\u00f3dki \u00abkupcowi, mieszczaninowi albo \u017bydowi\u00bb, to b\u0119dzie ten ziemianin  uznany jako naruszaj\u0105cy prawo\u00bb114<\/strong>. I oto \u2014 \u00ab\u017byd\u00f3w zacz\u0119to zmusza\u0107 do wyprowadzki z przysi\u00f3\u0142k\u00f3w i wsi do miast, a\u017ceby odwie\u015b\u0107 ich z odwiekowych zaj\u0119\u0107\u2026 arendy gorzelni i szynk\u00f3w\u00bb115<\/strong>.<\/p>\r\n

Zrozumia\u0142e jest, \u017ce dla \u017byd\u00f3w gro\u017aba powszechnej wyprowadzki ze wsi wygl\u0105da\u0142a nie jak dobrodziejstwo zr\u00f3wnania wszystkich obywateli pa\u0144stwa, ale jak niekorzystne dla nich i specjalnie wymierzone w ich spo\u0142eczno\u015b\u0107 narodowo-religijn\u0105 dzia\u0142anie w\u0142adzy pa\u0144stwowej. \u017bydzi trac\u0105c mo\u017cliwo\u015b\u0107 wykonywania tak dla nich korzystnego rzemios\u0142a we  wiejskich miejscowo\u015bciach, i przenoszeni moc\u0105 prawa do miast, natrafiali w miastach na siln\u0105 konkurencj\u0119 z mieszka\u0144cami tych miast, jak te\u017c konkurencj\u0119 z wcze\u015bniej ju\u017c w miastach osiad\u0142ymi \u017bydami.   W\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w powsta\u0142o wielkie zamieszanie i, z tego w\u0142a\u015bnie powodu, w 1784 roku pojecha\u0142a do Petersburga delegacja z\u0142o\u017cona z przedstawicieli kaha\u0142\u00f3w, maj\u0105ca na celu  zabieganie w sprawie odwo\u0142ania prawa o przeprowadzce mieszczan ze wsi do miast. (Jednocze\u015bnie kaha\u0142y liczy\u0142y na pomoc pa\u0144stwa w sprawie przywr\u00f3cenia, ju\u017c utraconej przez kaha\u0142y, absolutnej w\u0142adzy nad \u017cydowsk\u0105 ludno\u015bci\u0105.) Ale odpowied\u017a w imieniu cesarzowej by\u0142a stanowcza: \u00abKiedy \u017cydowskiego prawa ludzie w\u0142\u0105czeni zostali w stan jak r\u00f3wni z r\u00f3wnymi, to nale\u017cy w ka\u017cdym przypadku mie\u0107 na wzgl\u0119dzie prawo ustanowione przez Jej Wysoko\u015b\u0107 i ka\u017cdy wed\u0142ug swego tytu\u0142u i  swego stanu powinien  korzysta\u0107 ze swob\u00f3d i praw bez r\u00f3\u017cnicowania prawa i narodu\u00bb 116<\/strong>.<\/p>\r\n

Jednak\u017ce wypad\u0142o liczy\u0107 si\u0119 z po\u0142\u0105czon\u0105 si\u0142\u0105, nader zainteresowanych \u017cyd\u00f3wk\u0105 arend\u0105, polskich ziemian. Chocia\u017c w roku 1783 administracja Kraju Bia\u0142oruskiego zabroni\u0142a im oddawa\u0107 procederu p\u0119dzenia w\u00f3dki na wykup albo w arend\u0119 \u00abosobom nie maj\u0105cym do tego prawa\u00bb, \u00abszczeg\u00f3lnie \u017bydom \u00bb\u2026 ziemianie nadal oddawali \u017bydom na wykup lub w arend\u0119 rzemios\u0142a winiarskie. To by\u0142o ich prawem\u00bb117<\/strong>, jako sta\u0142e dziedzictwo wiekowych polskich porz\u0105dk\u00f3w.<\/p>\r\n

I Senat nie odwa\u017cy\u0142 si\u0119 zmusi\u0107 ziemian. I w 1786 zni\u00f3s\u0142 wyprowadzk\u0119 \u017byd\u00f3w ze wsi do miast. Ale te\u017c zawarto pewien kompromis polegaj\u0105cy na tym, \u017ce \u017bydom oznajmiono i\u017c musz\u0105  si\u0119 liczy\u0107 z przeniesieniami do miast, ale zachowuj\u0105 prawo do czasowego oddalenia si\u0119 z miasta do wsi. I tak \u017bydzi kontynuowali zamieszkiwanie po wsiach i mieszkali gdzie tylko chcieli.  Dekret senacki z roku 1786 pozwala\u0142 \u017bydom \u017cy\u0107 w wsiach, i \u00ab \u017bydom pozwolono bra\u0107 na wykup od ziemian produkcj\u0119 i sprzeda\u017c napoj\u00f3w alkoholowych, do tego czasu jak kjupcy i mieszczanie chrze\u015bcijanie nie zdob\u0119d\u0105 takich samych praw\u00bb118<\/strong>.<\/p>\r\n

Tak i sprawy delegacji kaha\u0142\u00f3w w Petersburgu nie zosta\u0142y r\u00f3wnie\u017c ca\u0142kiem bez powodzenia. Delegacja ta nie osi\u0105gn\u0119\u0142a tego o co prosi\u0142a, to jest o wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 s\u0105dzenia spor\u00f3w mi\u0119dzy \u017bydami przez oddzielne \u017cydowskie s\u0105dy, ale w roku1786 kaha\u0142om zwr\u00f3cono znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 administracyjnych praw do nadzoru nad \u017cydowskim mieszcza\u0144stwem, to jest wi\u0119kszo\u015bci\u0105 \u017cydowskiej ludno\u015bci, a w tym rozk\u0142adanie nie tylko spo\u0142ecznych obowi\u0105zk\u00f3w, ale i zbieranie podatku pog\u0142ownego, przywr\u00f3cono kaha\u0142om prawo do wydawania (lub nie) zezwole\u0144 na oddalenie si\u0119 z wsp\u00f3lnoty. To oznacza\u0142o, \u017ce rz\u0105d zobaczy\u0142 swoje praktyczne korzy\u015bci w nieos\u0142abianiu w\u0142adzy kaha\u0142u.<\/p>\r\n

W og\u00f3le to w ca\u0142ej Rosji wszyscy zapisani do kupiecko-przemys\u0142owego stanu (kupcy  i mieszczanie) nie korzystali ze swobody poruszania si\u0119 po kraju, zostawali oni przypisani na sta\u0142e do miejsca zamieszkania, to jest do miejsca, w kt\u00f3rym zostali zapisani do odpowiedniego stanu  (\u017ceby wyjazdem swoim nie obni\u017ca\u0107 dochod\u00f3w z podatk\u00f3w w swoich miejskich spo\u0142ecze\u0144stwach). Tylko dla Bia\u0142orusi w roku 1782 Senat zrobi\u0142 wyj\u0105tek: \u00abmieszczanie-kupcy mog\u0105 przemieszcza\u0107 si\u0119 z miasta do miasta ku wygodzie ich handlu\u201d. Ten przywilej dla Bia\u0142orusi da\u0142 zn\u00f3w korzy\u015b\u0107 kupcom \u017cydowskim. Poniewa\u017c zacz\u0119li oni korzysta\u0107 z tego przywileju na szerok\u0105 skal\u0119 zapisuj\u0105c si\u0119 do stanu kupieckiego na terenie Bia\u0142orusi, to Senat, w nied\u0142ugim czasie, doda\u0142:  \u00ab\u017cydowscy kupcy musz\u0105 zapisywa\u0107 si\u0119 do stanu kupieckiego tylko w Moskwie i w Smole\u0144sku\u00bb 119<\/sup><\/strong>. \u00ab \u017bydzi zacz\u0119li osiedla\u0107 si\u0119 w Moskwie wkr\u00f3tce po przy\u0142\u0105czeniu w roku 1772 Bia\u0142oruskiego Kraju do Rosji\u2026 Ju\u017c w ko\u0144cu XVIII wieku liczba \u017byd\u00f3w w Moskwie by\u0142a znaczna\u2026 Niekt\u00f3rzy z \u017byd\u00f3w, zapisawszy si\u0119 do stanu kupieckiego w Moskwie zak\u0142adali tam du\u017ce hurtownie towar\u00f3w\u2026 Inni za\u015b \u017bydzi zajmowali si\u0119 sprzeda\u017c\u0105 zagranicznych towar\u00f3w w swoich mieszkaniach, jeszcze inni prowadzili handel karczmach zajezdnych, a jeszcze inni podj\u0119li handel obno\u015bny po domach, co w tamtym czasie by\u0142o ca\u0142kowicie zabronione\u00bb <\/strong>120<\/sup><\/strong>.<\/p>\r\n

I w 1790 \u00abmoskiewskie kupieckie spo\u0142ecze\u0144stwo zawar\u0142o umow\u0119\u00bb, \u017ce \u00abw Moskwie pojawi\u0142o si\u0119 zza granicy i z Bia\u0142orusi \u017byd\u00f3w liczba niema\u0142a \u00bb \u00bbinne bezpo\u015brednio zapisuj\u0105 si\u0119 do stanu kupieckiego w Moskwie i handluj\u0105 zabronionymi towarami, czym powoduj\u0105 kupiectwu moskiewskiemu \u00abnader odczuwaln\u0105 szkod\u0119 szkoda i zamieszanie\u00bb, a tanio\u015b\u0107 ich towar\u00f3w wskazuje na to, \u017ce pochodz\u0105 z przemytnictwa, a do tego jeszcze \u00abwiadomo, \u017ce \u017bydzi obcinaj\u0105 z\u0142ote monety,  i mo\u017cna si\u0119 spodziewa\u0107, \u017ce b\u0119d\u0105 to robi\u0107 i w Moskwie\u00bb. I jako w reakcji na \u00abchytre ich we wszystkim pomys\u0142y\u00bb moskiewscy kupcy domagali si\u0119 usuwanie kupc\u00f3w \u017cydowskich z Moskwy. \u0410 \u017cydowscy kupcy swoj\u0105 kolej\u0105 przedstawili w\u0142adzom \u00abskarg\u0119\u2026 \u017ce ich zaprzestano przyjmowa\u0107 do kupiectwa smole\u0144skiego i moskiewskiego\u00bb 121<\/sup>.<\/p>\r\n

Rozpatrywaniem skarg zaj\u0119\u0142a si\u0119 \u00abRada monarsza\u00bb. W zgodno\u015bci z jednolit\u0105 rosyjsk\u0105 zasad\u0105 Rada uzna\u0142a, \u017ce \u017bydzi nie posiadaj\u0105 prawa \u00abzapisywania si\u0119 do stanu kupieckiego w  rosyjskich miastach i portach\u00bb, a tylko na terenie Bia\u0142orusi <\/strong>122<\/sup><\/strong>. \u0427\u0442\u043e \u00ab od dopuszczania \u017byd\u00f3w w Moskw\u0119 \u00ab nie \u0443\u0441\u043c\u0430\u0442\u0440\u0438\u0432\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f \u017caden po\u017cytku\u00bb. I w grudniu roku 1791 by\u0142 wydanym dekret najwy\u017cszej w\u0142adzy \u00abo niedozwoleniu \u017bydom zapisywania si\u0119 do stanu kupc\u00f3w w wewn\u0119trznych guberniach pa\u0144stwa rosyjskiego\u00bb, i \u017ce do Moskwy mog\u0105 przyje\u017cd\u017ca\u0107 \u00abtylko czasowo i na znanych w\u0142adzy terminach i tylko w sprawach handlowych\u00bb 123<\/sup><\/strong>. \u00ab\u017bydzi mog\u0105 korzysta\u0107 z praw kupiectwa i mieszcza\u0144stwa tylko na terenie Bia\u0142orusi\u00bb. Przy tym Katarzyna doda\u0142a pewne z\u0142agodzenie w postaci zapewnienia \u017bydom prawa zamieszkania i praw przys\u0142uguj\u0105cych mieszcza\u0144stwu jeszcze i w opanowywanej Noworosji, to jest Jekatierinos\u0142awskim namiestnictwie i \u0422awryjskim rejonie (wkr\u00f3tce te tereny nazwano guberniami Jekatierinos\u0142awsk\u0105, Tawryjsk\u0105 i Cherso\u0144sk\u0105), to  otwiera\u0142o \u017bydom nowe szerokie obwody, do kt\u00f3rych handlowcy i mieszczanie z chrze\u015bcijan, zgodnie z og\u00f3ln\u0105 zasad\u0105, przenosi\u0107 si\u0119 z wewn\u0119trznych guberni w \u017caden spos\u00f3b nie mogli. (W roku 1796, kiedy \u00absta\u0142o si\u0119 wiadomym, i\u017c grupy \u017byd\u00f3w ju\u017c osiad\u0142y w \u2026 Kijowskiej, Czernichowskiej i P\u00f3\u0142nocno-Nowogrodzkiej guberniach, pozwolono \u017bydom i w tych guberniach  \u00abkorzysta\u0107 z praw kupiectwa i mieszcza\u0144stwa\u00bb 124<\/sup>).<\/p>\r\n

Przedrewolucyjna \u017bydowska Encyklopedia pisze: dekretem z roku 1791 \u00abdano pocz\u0105tek osadnictwu, chocia\u017c nie sta\u0142o si\u0119 to rozmy\u015blnie. Przy warunkach \u00f3wczesnego ustroju spo\u0142eczno-pa\u0144stwowego rz\u0105dz\u0105cy tworz\u0105c prawa og\u00f3lne, nie mogli my\u015ble\u0107 o tworzeniu prawa specjalnie gn\u0119bi\u0105cego \u017byd\u00f3w, wprowadzaj\u0105c dla nich wyj\u0105tkowe prawa w sensie ograniczenia prawa zamieszkania. W owym czasie, ten dekret nie m\u00f3g\u0142 zawiera\u0107 w sobie niczego takiego, co stawia\u0142oby \u017byd\u00f3w w gorszympo\u0142o\u017ceniu w por\u00f3wnaniu z chrze\u015bcijanami\u2026 dekret 1791 roku nie wni\u00f3s\u0142 jakiekolwiek ogranicze\u0144 w prawach \u017byd\u00f3w do miejsca zamieszkania, nie stwarza\u0142 specjalnych \u00ablinii\u00bb ograniczaj\u0105cych osiedlanie si\u0119 \u017byd\u00f3w\u00bb, i nawet \u00abprzed \u017bydami zosta\u0142y otwarte nowe dzielnice kraju, do kt\u00f3rych, zgodnie z og\u00f3lnej obowi\u0105zuj\u0105cymi zasadami, nie mo\u017cna by\u0142o przenosi\u0107 si\u0119\u00bb; \u00abmy\u015bl przewodnia dekretu 1791 roku  le\u017ca\u0142a nie w tym, \u017ce dotyka\u0142 on  \u017byd\u00f3w, a w tym, \u017ce ci \u017bydzi byli lud\u017ami zajmuj\u0105cymi si\u0119 handlem; dekret rozstrzyga\u0142 spraw\u0119 nie z punktu widzenia religijno-narodowego, a wy\u0142\u0105cznie z punktu widzenia u\u017cyteczno\u015bci dla pa\u0144stwa\u00bb 125.<\/strong><\/p>\r\n

I oto ten dekret z roku 1791, dla kupc\u00f3w \u017cydowskich, w por\u00f3wnaniu z kupcami chrze\u015bcija\u0144skimi, by\u0142 nawet korzystniejszy, z latami pos\u0142u\u017cy\u0142 do oznaczenia dla \u017byd\u00f3w podstawy przysz\u0142ej \u00ablinii osadnictwa\u00bb, co leg\u0142o, prawie do samej rewolucji, z\u0142ym cieniem na \u017cydowskim istnieniu w Rosji.<\/p>\r\n

Ale te\u017c w owym czasie dekret 1791 nie przeszkodzi\u0142 i temu, \u017ce \u00abpod koniec panowania Katarzyny II w Sankt Petersburgu utworzy\u0142a si\u0119 ju\u017c niedu\u017ca \u017cydowska kolonia\u00bb w sk\u0142ad jej wchodzili mi\u0119dzy innymi: \u00abznany arenda\u017c Abram Pjerjetc \u00bb i skupieni wok\u00f3\u0142 niego do\u015b\u0107 liczni kupcy, a \u00abw czasie szczytu religijnej walki mieszka\u0142 tu rabin \u0410wigdor Chajmowicz i jego przeciwnik, znany chasydzki cadyk Za\u0142man Boruchowicz\u00bb126<\/sup><\/strong>.<\/p>\r\n

\u0410 w 1793 i 1795 dosz\u0142o II-go i III-go  rozbioru Polski i w sk\u0142ad Rosji wesz\u0142o ju\u017c prawie milionowy \u017cydostwo Litwy, Podola i Wo\u0142ynia. I to masowe wej\u015bcie \u017byd\u00f3w w obszar Rosji by\u0142o, niepr\u0119dko zrozumianym, najwi\u0119kszym historycznym wydarzeniem wielce wp\u0142ywaj\u0105cym i na los Rosji i na los wschodnio-europejskiego \u017cydostwa.<\/p>\r\n

I tak oto \u017cydostwo zosta\u0142o zebrane \u00abpo wielowiekowych w\u0119dr\u00f3wkach pod jeden dach, w jedn\u0105 wielk\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119\u00bb127<\/sup><\/strong>. Teraz w bardzo silnie rozszerzonym kraju \u017cydowskiego osadnictwa podnios\u0142e zosta\u0142y pytania dotycz\u0105ce ich tu bytu. \u017bydzi nabyli praw kupieckich i mieszcza\u0144skich, kt\u00f3rych nie mieli w Polsce, nabrali praw r\u00f3wnego udzia\u0142u w stanowo-miejskim samorz\u0105dzie, ale powinni byli przyj\u0105\u0107 i ograniczenia tych stan\u00f3w, to jest \u2013 nie przenosi\u0107 si\u0119 do miast wewn\u0119trznych guberni Rosji i przyj\u0105\u0107 wysiedlenie ze wsi. Przy zaistnia\u0142ej olbrzymiej liczbie ludno\u015bci \u017cydowskiej \u2013 rosyjska administracja ju\u017c nie mog\u0142a zas\u0142oni\u0107 faktu zamieszkiwania \u017byd\u00f3w we wsiach \u2013 prawem \u00abczasowego pobytu\u00bb dla nich. \u00abPowsta\u0142o piek\u0105ce pytanie\u2026 Ekonomiczna sytuacja nie da\u0142a si\u0119 pogodzi\u0107 z pobytem nadmiernej liczby ludzi zajmuj\u0105cych si\u0119 handlem i przemys\u0142em w\u015br\u00f3d ch\u0142op\u00f3w\u00bb128<\/sup><\/strong>.<\/p>\r\n

Dla z\u0142agodzenia problemu liczne ma\u0142e miasteczka zr\u00f3wnano w prawach z du\u017cymi miastami i w ten spos\u00f3b umo\u017cliwiono \u017bydom pozostanie w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Ale przy mnogo\u015bci \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w po wsiach i zag\u0119szczeniu ich zamieszkiwania w miastach \u2013 nie by\u0142o to rozwi\u0105zaniem problemu.<\/p>\r\n

Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce \u017bydzi teraz przesiedl\u0105 si\u0119 do wielkiej obszarem i ma\u0142o zamieszka\u0142ej Noworosji, kt\u00f3r\u0105 im Katarzyna szeroko otwiera\u0142a; nowym osadnikom przyznawano przecie\u017c ulgi. Jednak te ulgi \u201enie by\u0142y w stanie obudzi\u0107 w \u017cydach p\u0119du kolonizatorskiego. Uwolnienie osiedle\u0144c\u00f3w od  podatk\u00f3w nie okaza\u0142o si\u0119 dla nich zach\u0119ceniem\u201d129<\/sup><\/p>\r\n

W roku 1794 Katarzyna zdecydowa\u0142a si\u0119 sk\u0142oni\u0107 \u017byd\u00f3w do przeniesienia si\u0119 innymi sposobami jak dotychczas i przyst\u0105pi\u0107 do wyprowadzki \u017byd\u00f3w ze wsi do miast. W tym te\u017c czasie postanowi\u0142a ob\u0142o\u017cy\u0107 wszystk\u0105 ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 podatkiem o podw\u00f3jnej warto\u015bci ni\u017c ten op\u0142acany przez  ludno\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. (W takiej wysoko\u015bci podatek p\u0142acili ju\u017c dawno staroobrz\u0119dowcy; ale w stosunku do \u017byd\u00f3w to prawo okaza\u0142o si\u0119 nie efektywnym i nie d\u0142ugotrwa\u0142ym).<\/p>\r\n

\u0422\u043e by\u0142 jedne z ostatnich polece\u0144 Katarzyny. W ko\u0144cu 1796 roku wst\u0105pi\u0142 na tron Pawe\u0142 I. \u041e nim \u017bydowska Encyklopedia pisze: \u00abPanowanie Paw\u0142a I przesz\u0142o dla \u017byd\u00f3w szcz\u0119\u015bliwie\u2026 Wszystkie akty prawne Paw\u0142a I o \u017bydach \u015bwiadcz\u0105, \u017ce monarcha odnosi\u0142 si\u0119 do \u017cydowskiej ludno\u015bci z tolerancj\u0105 i sympati\u0105\u00bb; \u00abkiedy zderza\u0142y si\u0119 interesy \u017byd\u00f3w i chrze\u015bcijan, Pawe\u0142 I bynajmniej nie bra\u0142 chrze\u015bcijan pod swoj\u0105 obron\u0119 przeciwko \u017bydom\u00bb. I je\u017celi on w roku 1797  kaza\u0142 \u00abpodj\u0105\u0107  dzia\u0142ania zmierzaj\u0105ce do ograniczenia w\u0142adzy \u017byd\u00f3w i duchowie\u0144stwa nad ch\u0142opami\u00bb, to to polecenie \u00abw istocie nie by\u0142o zwr\u00f3cone przeciwko \u017bydom, zosta\u0142o skierowane w obronie ch\u0142opstwa\u00bb. Pawe\u0142 te\u017c \u00abprzyzna\u0142 chasydom prawo do swobodnego istnienia\u00bb130<\/sup>.<\/p>\r\n

Pawe\u0142 rozszerzy\u0142 \u017bydom prawo do zapisywania si\u0119 w stan kupc\u00f3w mieszcza\u0144stwa tak\u017ce i na guberni\u0119 kurlandzk\u0105 (w cz\u0119\u015bci Kurlandii nie b\u0119d\u0105c\u0105 wcze\u015bniej prowincj\u0105 polsk\u0105, i nie podlegaj\u0105c\u0105 zatem do tej pory ograniczeniom \u00ablinii osadnictwa\u00bb). Jedn\u0105 za drug\u0105 odrzuca\u0142 konsekwentnie petycje chrze\u015bcija\u0144skich wsp\u00f3lnot Kowna, Kamienia Podolskiego, Kijowa, Wilna m\u00f3wi\u0105ce, \u017ce \u00ab\u017bydom dano swobod\u0119 w g\u00f3rowaniu nad chrze\u015bcijanami\u00bb i prosz\u0105ce  o wyprowadzenie \u017byd\u00f3w z ich miast 131<\/sup>.<\/p>\r\n

W dziedzictwo przypad\u0142 Paw\u0142owi problem upartego oporu polskich ziemian przeciwko ka\u017cdej zmianie ich praw, w tej liczbie i praw dotycz\u0105cych ich stosunk\u00f3w z \u017bydami, z prawem s\u0105du nad nimi, praw kt\u00f3re mieli w Polsce i nadu\u017cywali tych praw bez granic. I tak np. w skardze berdyczowskich \u017byd\u00f3w na ksi\u0119cia Radziwi\u0142\u0142a pisali \u017bydzi tak: \u00ab\u017beby mie\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 odprawiania swoich nabo\u017ce\u0144stw, musimy p\u0142aci\u0107 pieni\u0105dze tym, kt\u00f3rym ksi\u0105\u017c\u0119 oddaje w arend\u0119 nasz\u0105 wiar\u0119\u00bb; a o by\u0142ym faworycie Katarzyny Zoriczu, pisali tak: \u00abbez op\u0142acania pozostawi\u0142 tylko oddychanie\u00bb132. (W Polsce wszystkie miasteczka i miasta mia\u0142y w\u0142a\u015bciciela i w\u0142a\u015bciciel ustala\u0142 dowolnie sam wszelkie podatki od mieszka\u0144c\u00f3w).<\/p>\r\n

W pierwszych latach panowania Paw\u0142a nasta\u0142 silny g\u0142\u00f3d na Bia\u0142orusi, szczeg\u00f3lniej odczuwany w guberni mi\u0144skiej. Gawry\u0142 Romanowicz Dier\u017cawin, wtedy senator, zosta\u0142 upowa\u017cniony do udanie si\u0119 na miejsce dla wyja\u015bnienia przyczyny g\u0142odu i dla zlikwidowania tego zjawiska. Nie dano mu \u017cadnych \u015brodk\u00f3w dla zakupu \u017cywno\u015bci, ale za to dano mu prawo do konfiskaty mienia od niesumiennych ziemian i wykorzystania ich zapas\u00f3w dla rozdawnictwa.<\/p>\r\n

Dier\u017cawin, nie tylko nasz wybitny poeta, ale i wybitny pa\u0144stwowy dzia\u0142acz, zostawi\u0142 \u015bwiadectwa unikatowe i przedstawione bardzo wyra\u017anie. Przypatrzmy si\u0119 im.<\/p>\r\n

G\u0142\u00f3d, ujawniony przez Dier\u017cawina, okaza\u0142 si\u0119 nadzwyczaj mocno wyra\u017conym. Pisze on tak: \u00abprzyjechawszy na Bia\u0142oru\u015b, osobi\u015bcie pozna\u0142em wielki brak \u017cywno\u015bci w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w \u2026 panowa\u0142 tak straszny g\u0142\u00f3d, \u017ce \u017cywili si\u0119, prawie wszyscy, parzon\u0105 traw\u0105 z dosypywaniem do tego  niewielkiej ilo\u015bci m\u0105ki albo kaszy\u00bb; ch\u0142opi byli \u00abchudzi i bladzi, wygl\u0105dali jak martwi\u00bb. \u00abDla odwr\u00f3cenia tego, wywiedziawszy si\u0119 u kogo z bogatych w\u0142a\u015bcicieli ziemskich w zapasowych spichrzach znajduje si\u0119 zbo\u017ce\u00bb, \u2014 poleci\u0142 je skonfiskowa\u0107 i rozda\u0142 biednym, a maj\u0105tek jednego polskiego hrabiego, \u00abwidz\u0105c takie niemi\u0142osierne zdzierstwo\u00bb, kaza\u0142 wzi\u0105\u0107 pod nadz\u00f3r. \u00abPoznaj\u0105c  tak wyra\u017an\u0105 surowo\u015b\u0107 w stosunku do siebie, szlachta obudzi\u0142a si\u0119 z drzemki, albo lepiej powiedzie\u0107, z okrutnej oboj\u0119tno\u015bci wobec ludzko\u015bci, i podj\u0119\u0142a poczynanie zmierzaj\u0105ce do wy\u017cywienia ch\u0142op\u00f3w zdobywaj\u0105c m. in. zbo\u017ce w s\u0105siednich  guberniach. Na szcz\u0119\u015bcie \u2026za dwa miesi\u0105ce dojrza\u0142y zbo\u017ca i  to\u2026 przerwa\u0142o g\u0142\u00f3d\u00bb. Obje\u017cd\u017caj\u0105c guberni\u0119  Dier\u017cawin \u00abdoprowadzi\u0142 do takiego strachu\u00bb w\u015br\u00f3d przyw\u00f3dc\u00f3w i naczelnik\u00f3w policji, \u017ce szlachta \u00abzrobi\u0142a (\u043a\u043e\u043c\u043f\u043b\u043e\u0442?) strajk i wys\u0142a\u0142a do Imperatora pismo oczerniaj\u0105ce Dier\u017cawina\u00bb133<\/sup><\/strong>.<\/sup><\/p>\r\n

Dier\u017cawin odkry\u0142, \u017ce z pija\u0144stwa ch\u0142op\u00f3w korzystali \u017cydowscy kupcy handluj\u0105cy winem: \u00ab\u0422\u0430k\u017ce stwierdzi\u0142, \u017ce \u017bydzi ze swej chciwo\u015bci, wymieniaj\u0105c od ch\u0142op\u00f3w zbo\u017ce za alkohol i umo\u017cliwiaj\u0105c im za to popijawy, jednocze\u015bnie ze zbo\u017ca p\u0119dz\u0105 w\u00f3dk\u0119 i tym sposobem ograbiaj\u0105 do ostatniej nitki ch\u0142opa, kaza\u0142 \u017cydowskie gorzelniane fabryki w wsi Jio\u017anie [\u041b\u0438\u043e\u0437\u043d\u043e] zamkn\u0105\u0107\u00bb. Jednocze\u015bnie \u00abzebra\u0142 wiadomo\u015bci od najrozs\u0105dniejszych obywateli\u00bb jako od szlachty, kupc\u00f3w i mieszka\u0144c\u00f3w wsi \u00abo ich stosunku do trybu \u017cycia \u017byd\u00f3w, ich rzemios\u0142, oszustw i wszystkich pe\u0142nych chytro\u015bci wybieg\u00f3w i wykr\u0119t\u00f3w,\u2026 ograbiaj\u0105cych g\u0142upich i biednych wie\u015bniak\u00f3w, i zbada\u0142 jakimi \u015brodkami mo\u017cna obroni\u0107 od tego bezmy\u015bln\u0105 czer\u0144 i dostarczy\u0107 jaj uczciwe i w nieha\u0144bi\u0105cy spos\u00f3b wy\u017cywienie\u2026 aby uczyni\u0107 ich po\u017cytecznymi obywatelami\u00bb 134<\/sup><\/strong>.<\/strong><\/p>\r\n

Liczne nadu\u017cycia polskich ziemian i \u017cydowskich dzier\u017cawc\u00f3w opisa\u0142 Dier\u017cawin, przez nast\u0119pne po jego inspekcji na Bia\u0142orusi jesienne miesi\u0105ce, w pracy pt. \u00abOpinie o usuni\u0119ciu g\u0142odu na Bia\u0142orusi i uregulowaniu \u017cycia \u017byd\u00f3w\u00bb, kt\u00f3r\u0105 to prac\u0119 przedstawi\u0142 pod uwag\u0119 cesarza i naczelnych dostojnik\u00f3w pa\u0144stwa. \u201dOpinia\u2026\u00bb to nader obszerne uj\u0119cie, poddaj\u0105ce pod  ocen\u0119 odziedziczone od Polski porz\u0105dki i mo\u017cliwe sposoby przezwyci\u0119\u017cenia ch\u0142opskiej n\u0119dzy i w\u0142a\u015bciwo\u015bci \u00f3wczesnego \u017cydowskiego bytu  i projekt przekszta\u0142cenia jego wed\u0142ug stanu tych spraw w Prusach i Cesarstwie Austriacko-w\u0119gierskim, a dalej z nader szczeg\u00f3\u0142owym praktycznym opracowaniem przewidywanych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 wdra\u017caj\u0105cych reformy. Praca ta budzi zainteresowanie jako pierwsze w historii \u015bwiadectwo Rosjanina, o\u015bwieconego urz\u0119dnika pa\u0144stwowego, o rzeczywisto\u015bci bytu \u017byd\u00f3w w Rosji we wczesnych latach po wch\u0142oni\u0119ciu przez Rosj\u0119 olbrzymich mas \u017cydowskich wraz z przy\u0142\u0105czonymi do Rosji terenami zabranymi Polsce.<\/p>\r\n

\u00abOpinia\u2026\u00bb sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci \u2014 I-sza to: \u00abOg\u00f3lnie o bia\u0142oruskich mieszka\u0144cach\u00bb (w reakcjach na \u00abOpini\u0119\u00bb prawie nie spotykamy wzmiankowa\u0144 o tej istotnej cz\u0119\u015bci); i II \u2013 ga: \u00ab\u041e \u017bydach\u00bb. Dier\u017cawin zacz\u0105\u0142 z tego, \u017ce uprawa roli na Bia\u0142orusi w og\u00f3le jest skandalicznie zaniedbana. Tamtejsi ch\u0142opi \u00ableniwi do roboty, nie s\u0105 zwinni, nieznane im s\u0105 wszystkie rzemios\u0142a i s\u0105 nieporadni w uprawie roli\u00bb Oni rok w rok: \u00abjedz\u0105 zbo\u017ca nieoczyszczone, wiosn\u0105 obt\u0142uczone, lub  be\u0142tanin\u0119 z palon\u0105 m\u0105k\u0105\u00bb, latem \u00abzadowalaj\u0105 si\u0119 niewielkim dodatkiem jakiego\u015b zbo\u017ca pot\u0142uczonego z ugotowan\u0105 traw\u0105\u2026 a bywaj\u0105 tak wycie\u0144czonymi, \u017ce przy ka\u017cdej czynno\u015bci chwiej\u0105 si\u0119\u00bb135<\/sup><\/strong>.<\/p>\r\n

\u0410 tutejsi polscy ziemianie \u00abnie s\u0105 specjalnie troskliwi o swe posiad\u0142o\u015bci, nie kieruj\u0105 maj\u0105tkami sami, ale oddaj\u0105 kierowanie arendarzom\u00bb, to taki polski zwyczaj, a w arendzie \u00abnie ma og\u00f3lnych zasad, kt\u00f3re by chroni\u0142y ch\u0142op\u00f3w od obci\u0105\u017ce\u0144, a gospodarcz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 maj\u0105tku od zniszczenia\u00bb, i \u00abliczni bardzo chciwi arendarze\u2026 m\u0119cz\u0105cymi pracami i podatkami doprowadzaj\u0105 ch\u0142op\u00f3w do stanu najwi\u0119kszej biedy i pozostawiaj\u0105 ich z niczym\u00bb, i taka arenda tym bardziej jest destrukcyjna, im kr\u00f3cej trwa w czasie, (np. umowa na rok lub trzy lata), bo arendarz spieszy \u00abwyci\u0105gn\u0105\u0107 sw\u00f3j zysk\u2026 nie cofaj\u0105c si\u0119 przed  wyniszczeniem\u00bb maj\u0105tku branego w arend\u0119 <\/strong>136.<\/strong><\/p>\r\n

\u0410 dodatkowo jeszcze udr\u0119czenie i wyzysk ch\u0142op\u00f3w polega na tym, \u017ce niekt\u00f3rzy \u00abziemianie, oddaj\u0105c w swoich wsiach \u017bydom w arend\u0119 sprzeda\u017c win i p\u0119dzenie w\u00f3dki, czyni\u0105 z nimi umowy o to, \u017ceby ich ch\u0142opi niczego dla siebie potrzebnego nigdzie ani od nikogo innego nie kupowali i nie brali na kredyt, jak tylko u tych, kt\u00f3rzy maj\u0105tek wzi\u0119li w arend\u0119 (naturalnie trzy razy dro\u017cej), jak i te\u017c by nie sprzedawali swoich produkt\u00f3w i w og\u00f3le niczego nie sprzedawali nikomu innemu, jak jeno tym \u017bydom arendarzom\u2026 i to taniej od aktualnych cen na te produkty\u00bb. I tak \u00abdoprowadzaj\u0105 wie\u015bniak\u00f3w do n\u0119dzy, a szczeg\u00f3lnie przy zwrocie od nich wzi\u0119tego pod zastaw  zbo\u017ca\u2026 bo jest   oczywistym, \u017ce musz\u0105 odda\u0107 w dw\u00f3jnas\u00f3b tyle ile wzi\u0119li; a kto  z nich tego nie wykona bywa karany\u2026 odebrane s\u0105 w ten spos\u00f3b wie\u015bniakom wszelkie mo\u017cliwo\u015bci dla uczynienia si\u0119 zamo\u017cnymi i sytymi\u00bb 137<\/sup><\/strong>.<\/strong><\/p>\r\n

Kontynuuj\u0105c dalej: obserwuje si\u0119 du\u017cy rozw\u00f3j gorzelnictwa, p\u0119dz\u0105 w\u00f3dk\u0119 ziemianie, okoliczna szlachta, popi, zakonnicy i \u017bydzi. (Z ca\u0142kowitej \u017cydowskiej, blisko milionowej ludno\u015bci, \u00abdwie\u015bcie \u2013 trzysta tysi\u0119cy ludzi\u00bb mieszka\u0142o po wsiach 138<\/sup><\/strong>, za podstawowe utrzymanie maj\u0105c gorzelnictwo). Ch\u0142opi za\u015b \u00abpo \u017cniwach przesadni i nieostro\u017cni s\u0105 w wydatkach; pij\u0105, jedz\u0105, bawi\u0105 si\u0119 i oddaj\u0105 \u017bydom stare d\u0142ugi i za pijatyki oddaj\u0105 im wszystko to, co oni nawet i nie za\u017c\u0105daj\u0105. I jak nastanie zima ch\u0142opi zazwyczaj ju\u017c odczuwaj\u0105 wielki niedostatek\u2026  Nie tylko w ka\u017cdym osiedlu, ale w innych miejscach, pobudowane s\u0105 przez w\u0142a\u015bcicieli ziemskich karczmy, gdzie dla zysku ziemian i dla zysku arendarzy \u017cydowskich zysk\u00f3w sprzedaje si\u0119 po dniach i po nocach wino\u2026 \u0422am odbieraj\u0105 \u017bydzi wie\u015bniakom nie tylko wysuszone ju\u017c ziarno, ale i dopiero co zasiane, jak i narz\u0119dzia rolnicze, mienie, czas, zdrowie i najbardziej niszcz\u0105 ich samo \u017cycie\u00bb. I to pog\u0142\u0119bia si\u0119 zwyczajem kol\u0119dy \u00ab\u017bydzi, je\u017cd\u017c\u0105c po wsiach, a szczeg\u00f3lnie jesieni\u0105 w do\u017cynki i napoiwszy ch\u0142op\u00f3w, i wszystkich w ich rodzinach, w\u00f3dk\u0105, odbieraj\u0105 od nich d\u0142ugi i zabieraj\u0105 ostatnie pozosta\u0142e im \u015brodki potrzebne do wy\u017cywienia\u00bb; \u00abpijanych oszukuj\u0105 i obdzieraj\u0105 od st\u00f3p do g\u0142\u00f3w, i tym pogr\u0105\u017caj\u0105 wie\u015bniak\u00f3w w zupe\u0142n\u0105 bied\u0119 i n\u0119dz\u0119\u00bb 139<\/sup>. Wylicza Dier\u017cawin dalej i inne przyczyny zbiednienia ch\u0142op\u00f3w.<\/p>\r\n

Niew\u0105tpliwie, za tym niszczycielskim gorzelnianym rzemios\u0142em stali polscy ziemianie. Szynkarze i arendarze dzia\u0142ali za pe\u0142nomocnictwem uzyskanym od ziemian i dla zysku ich; i jak twierdzi Hessen, \u00abw ich liczbie byli nie tylko \u017bydzi, ale i chrze\u015bcijanie\u00bb, szczeg\u00f3lnie duchowni 140<\/sup>. Ale to \u017bydzi okazali si\u0119 niezast\u0105pionym, czynnym i bystrym ogniwem w tej eksploatacji pozbawionych praw, niepi\u015bmiennych i um\u0119czonych wie\u015bniak\u00f3w. Bia\u0142oruskie wioski przepe\u0142nione e s\u0105 \u017bydami szynkarzami i \u017bydami arendarzami \u2014 bez nich nie uda si\u0119 naprawi\u0107 tego rozszerzonego, wysysaj\u0105cego systemu, usuniecie za\u015b z niego \u017cydowskiego ogniwa mo\u017ce \u017byd\u00f3w bardzo wzburzy\u0107.<\/p>\r\n

W zwi\u0105zku z tym Dier\u017cawin zaproponowa\u0142 zastosowanie energicznych metod, maj\u0105cych za cel wyt\u0119pienie tych przykrych zjawisk z ch\u0142opskiego \u017cycia. Wdra\u017caniem reformy powinni zaj\u0105c si\u0119 ziemianie. Tylko oni jedni powinni wzi\u0105\u0107 na siebie odpowiedzialno\u015b\u0107 za ch\u0142op\u00f3w i pozwala\u0107 na p\u0119dzenie w\u00f3dki i wyr\u00f3b win \u00abpod bezpo\u015brednim w\u0142asnym dozorem, a nie dozwala\u0107 czyni\u0107 tego w innych oddalonych miejscach i jednocze\u015bnie zobowi\u0105zuj\u0105c si\u0119, \u017ceby ziemianin \u00abka\u017cdego roku zostawia\u0142 u siebie i u swoich ch\u0142op\u00f3w zapasy ziarna\u00bb w ilo\u015bci potrzebnej do wy\u017cywienia siebie i swych ch\u0142op\u00f3w. \u00abNiespe\u0142nienie tego zobowi\u0105zania zagro\u017cone zosta\u0142oby konfiskat\u0105 maj\u0105tku na skarb pa\u0144stwa\u00bb. To samo grozi\u0142oby przy niedotrzymaniu zakazu p\u0119dzenia w\u00f3dki i sprzeda\u017cy wina nie w terminach \u015bcis\u0142e ustalonych \u2013 te czynno\u015bci mo\u017cna by\u0142oby podejmowa\u0107 w czasie od po\u0142owy wrze\u015bnia   do po\u0142owy kwietnia, czyli przez ca\u0142y rolniczy sezon picie napoj\u00f3w alkoholowych by\u0142oby zakazane lub utrudnione. Dalej zostawa\u0142a zabroniona sprzeda\u017c wina w czasie uroczysto\u015bci ko\u015bcielnych i po nocach. Karczmy pozwolono utrzyma\u0107 tylko przy \u00abprzy du\u017cych drogach, przy jarmarkach, m\u0142ynach i przystaniach rzecznych, gdzie zazwyczaj zbiera si\u0119 wielu ludzi przyjezdnych\u00bb.<\/p>\r\n

A wszystkie karczmy nadmierne rozbudowane i nowo zbudowane karczmy (opr\u00f3cz tych stoj\u0105cych w miejscach wyznaczonych), kt\u00f3rych \u00abw zabranym kraju Bia\u0142orusi do tego czasu namno\u017cy\u0142o si\u0119 bez liku\u00bb, \u2014 \u00abnatychmiast zniszczy\u0107 i sprzeda\u017cy wina w nich zabroni\u0107\u00bb. \u00ab\u0410 po wsiach i w miejscach oddalonych bynajmniej ich nie mie\u0107, a to dla tego \u017ceby ch\u0142opi nie rozpijali si\u0119\u00bb. \u017bydom za\u015b \u00absprzeda\u017cy wina, tak wiadrami jak i czarkami, nie pozwala\u0107 prowadzi\u0107, ani gorzelnianymi w gorzelniach \u2026 nie pozwala\u0107 by\u0107\u00bb \u2014 i nie wolno \u017bydom bra\u0107 w arend\u0119  karczem i gorzelni. I nale\u017cy  zabroni\u0107 \u00abkol\u0119dy \u00bb \u2014 jak te\u017c zabroni\u0107 kr\u00f3tkoterminowej dzier\u017cawy maj\u0105tk\u00f3w i \u015bcis\u0142ymi warunkami kontrakt\u00f3w \u00abustrzec si\u0119 od zniszczenia maj\u0119tno\u015bci przez arendarza \u00bb. I \u2014 pod gro\u017ab\u0105 kar zabroni\u0107 \u00abwdzierania si\u0119 z\u0142ego zwyczaju\u00bb, polegaj\u0105cego na tym, \u017ce ziemianie \u00abzmuszaj\u0105 swoich ch\u0142op\u00f3w do kupowania tego co jest im potrzebne i sprzedawania swoich produkt\u00f3w tylko i wy\u0142\u0105cznie u swego karczmarza\u00bb. Jeszcze i inne gospodarcze propozycje przedstawi\u0142 Dzierzawin, \u017ceby \u2014 \u00abtymi sposobami mo\u017cna odsun\u0105\u0107 na przysz\u0142e lata od Bia\u0142oruskiej guberni niedostatki w wy\u017cywieniu\u00bb141<\/sup><\/strong>.<\/strong><\/p>\r\n

W II \u2013 giej cz\u0119\u015bci za\u015b \u00abOpinii\u00bb Dier\u017cawin, wychodz\u0105c poza granice poruczonego mu przez Senat zadania, przedstawi\u0142 projekt og\u00f3lnego przekszta\u0142cenia \u017cycia \u017byd\u00f3w w rosyjskim  pa\u0144stwie \u2013 ale nie z powodu samego ich \u017cycia, ale w\u0142a\u015bnie w zwi\u0105zku z ubo\u017ceniem Bia\u0142orusi i w celu usuni\u0119cia mechanizm\u00f3w prowadz\u0105cych do tego zubo\u017cenia. Nie unikn\u0105\u0142 on zrobienia, w najkr\u00f3tszy mo\u017cliwy spos\u00f3b, przegl\u0105du ca\u0142ej \u017cydowskiej historii ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem przebywania ich w Polsce, a\u017ceby z tej historii wnioskowa\u0107 o obecnym usposobieniu \u017byd\u00f3w. Wykorzysta\u0142 do tego i swoje rozmowy z \u017cydowskim krzewicielem o\u015bwiaty (berli\u0144skiego wykszta\u0142cenia) lekarzem Ilijem Frankiem, kt\u00f3ry wyartyku\u0142owa\u0142 swoje my\u015bli na pi\u015bmie o tym, \u017ce: \u00ab\u017cydowscy narodowi nauczyciele zniekszta\u0142cili prawdziwego ducha zasad wiary drog\u0105 \u00abmistyczno \u2013 talmudycznych k\u0142amliwych opowie\u015bci\u00bb Biblii\u2026 wprowadzili surowe prawa maj\u0105ce na celu odizolowanie i wyodr\u0119bnienie \u017byd\u00f3w od pozosta\u0142ych narod\u00f3w, wzbudzili w \u017bydach g\u0142\u0119bok\u0105 nienawi\u015b\u0107 do ka\u017cdej innej religii\u00bb; \u00abzamiast kultywowania dobrych dzia\u0142a\u0144 og\u00f3lnospo\u0142ecznych, ustalili\u2026 pusty obrz\u0119d modlitewny\u00bb; \u00abmoralny charakter \u017byd\u00f3w w ostatnich wiekach zmieni\u0142 si\u0119 na gorsze i wskutek tego stali si\u0119 szkodliwymi poddanymi\u00bb; \u00ab\u017ceby moralnie i politycznie odrodzi\u0107 \u017byd\u00f3w, musz\u0105 oni zawr\u00f3ci\u0107 do pocz\u0105tkowej czysto\u015bci ich religi\u00bb; \u00ab\u017cydowska reforma w Rosji powinna zacz\u0105\u0107 si\u0119 otwarciem szk\u00f3\u0142 spo\u0142ecznych, w kt\u00f3rych by\u0142yby wyk\u0142adane j\u0119zyki rosyjski, niemiecki i \u017cydowski\u00bb. \u00abJest to szkodliwy przes\u0105d, \u017ce przyswojenie \u015bwieckiej wiedzy r\u00f3wnoznaczne jest ze zdrad\u0105 religii i narodu, a praca rolnicza jakoby nie przystawa\u0142a \u017bydowi\u00bb 142<\/sup>. W swojej \u00abOpinii\u2026\u00bb zawar\u0142 Dier\u017cawin i projekt Noty Chajmowicza Notkina, wybitnego handlowca z Szk\u0142owa, kt\u00f3rego r\u00f3wnie\u017c pozna\u0142. Chocia\u017c Notkin odrzuca\u0142 podstawowe wyprowadzenia i propozycje Dier\u017cawina o \u017bydach \u2014 ale podtrzymywa\u0142 konieczno\u015b\u0107 odsuwanie \u017byd\u00f3w, jak tylko to mo\u017cliwe, od gorzelnictwa i handlu winem, jak te\u017c potrzeb\u0105 organizacji wykszta\u0142cenia dla nich i potrzeb\u0119 ukierunkowywania \u017byd\u00f3w do wydajnej, g\u0142\u00f3wnie przemys\u0142owej, pracy, nawet dopuszczaj\u0105c si\u0119 przymusowego ich przesiedlania \u00abna urodzajne stepy dla hodowli tam owiec i uprawy roli\u00bb 143<\/sup>.<\/p>\r\n

Id\u0105c \u015bladem wyja\u015bnia\u0144 Franka, przeciwnika w\u0142adzy kaha\u0142\u00f3w, Dier\u017cawin doszed\u0142 do tego og\u00f3lnego wniosku, \u017ce \u00abpocz\u0105tkowe podstawy ich [\u017byd\u00f3w] czystego nabo\u017ce\u0144stwa i moralno\u015bci\u00bb teraz zosta\u0142y zamienione \u00abw fa\u0142szywe poj\u0119cia\u00bb, a przez to \u017cydowski prosty nar\u00f3d \u00abtak\u2026 o\u015blepili i nieustannie o\u015blepiaj\u0105, \u017ce wzmocni\u0142 si\u0119 i spot\u0119\u017cnia\u0142 mi\u0119dzy \u017bydami a wyznawcami innych religii, mo\u017cna tak powiedzie\u0107, niezniszczalny mur, kt\u00f3ry otaczaj\u0105c ich mrokiem, utrzymuje ich w twardej jedno\u015bci i odizolowaniu od wszystkich ludzi zamieszkuj\u0105cych z nimi\u00bb. \u0422\u0430k wychowuj\u0105 i dzieci, \u00abza nauczenie talmudu p\u0142ac\u0105 oni w swym \u017cyciu drogo, niczego zreszt\u0105 nie \u017ca\u0142uj\u0105c\u2026 Do jakiego\u015b czasu szko\u0142y b\u0119d\u0105 istnie\u0107 w tera\u017aniejszym ich kszta\u0142cie, i nie ma nawet ma\u0142ej nadziei na  zmian\u0119 ich kierunku\u2026 Zapu\u015bci\u0142a g\u0142\u0119boko w nich korzenie zabobonna nauka o tym, i\u017c oni maj\u0105 uwa\u017ca\u0107 siebie za jedynych prawdziwych czcicieli Boga, a o wszystkich innych, nie jednej wiary z nimi, my\u015bl\u0105 z pogard\u0105\u2026<\/p>\r\n

Tam te\u017c wdra\u017ca si\u0119 w nar\u00f3d bezustanne oczekiwanie na Mesjasza\u2026 A oto czym jest ich Mesjasz \u2013 ca\u0142kowitym ujarzmieniem pod swoim panowaniem wszystkich urodzonych na Ziemi, b\u0119dzie nimi \u015bcis\u0142e w\u0142ada\u0107, \u00abzwr\u00f3ci im dawne ich kr\u00f3lestwo, s\u0142aw\u0119, przepych\u00bb. Jeszcze o ich m\u0142odzie\u017cy, co to \u2013 \u00abpobieraj\u0105 si\u0119 nader wcze\u015bnie, czasem przedtem dziesi\u0105tym rokiem \u017cycia,  i chocia\u017c zdolni do \u017cycia p\u0142ciowego, ale to jest jeszcze za s\u0142abe\u00bb. \u2014 I jeszcze o kahalnym systemie jako, \u017ce prowadzi  wewn\u0105trz \u017cydowsk\u0105 akcj\u0119 zbieranie sk\u0142adki, kt\u00f3ra: \u00abzostawia w kahale co roku znaczn\u0105 sum\u0119 dochod\u00f3w, bez por\u00f3wnania wi\u0119ksz\u0105 ni\u017c ta suma jaka wypada z pobieranych od nich pa\u0144stwowych podatk\u00f3w pog\u0142\u00f3wnych. Starsi kaha\u0142\u00f3w nigdy nikomu nie czyni\u0105 sprawozdania ze zbieranej sk\u0142adki.<\/p>\r\n

Biedne masy \u017cydowskie, z tych przyczyn, znajduj\u0105 si\u0119 w kra\u0144cowym udr\u0119czeniu i n\u0119dzy. I w takim  po\u0142o\u017ceniu znajduje si\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 posp\u00f3lstwa \u017cydowskiego\u2026 Przeciwnie, starsi kaha\u0142\u00f3w s\u0105 bogaczami i \u017cyj\u0105 w obfito\u015bciach; pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 dwoma  rodzajami w\u0142adzy, to jest w\u0142adz\u0105 duchow\u0105 i obywatelsk\u0105\u2026 g\u00f3ruj\u0105 nas swoim narodem z wielk\u0105 si\u0142\u0105. Tym sposobem utrzymuj\u0105 go oni \u2026 w wielkim niewolnictwie i w strachu\u00bb. Od kaha\u0142\u00f3w \u00absp\u0142ywaj\u0105 do ich narodu wielorakie polecenia\u2026 kt\u00f3re wykonywane s\u0105 z wielk\u0105 dok\u0142adno\u015bci\u0105  i pilno\u015bci\u0105, czemu si\u0119 i dziwi\u0107 trzeba\u00bb 144<\/sup><\/strong>.<\/p>\r\n

Sedno problemu Dier\u017cawin widzia\u0142 tak: \u00abWielka liczba za\u015b ich [\u017byd\u00f3w] na Bia\u0142orusi\u2026 z jednej tylko przyczyny polegaj\u0105cej na jej niewsp\u00f3\u0142mierno\u015bci z liczb\u0105 rolnik\u00f3w,  staje si\u0119 dla kraju nadzwyczaj uci\u0105\u017cliwa\u2026 i to jest jedynym z najg\u0142\u00f3wniejszych powod\u00f3w, kt\u00f3re doprowadzaj\u0105 ca\u0142y kraj do brak\u00f3w w chlebie i w innych spo\u017cywczych produktach\u00bb. \u00abNigdy nikt z nich nie by\u0142 rolnikiem, a ka\u017cdy z nich mia\u0142 i przewozi\u0142 bardziej chleb, nie tak jak rodzimy ch\u0142op, kt\u00f3ry w pocie czo\u0142a swego uzyskuj\u0105cy ten chleb\u00bb. \u00abCo za\u015b najbardziej uprawiaj\u0105 po wsiach\u2026  sprzeda\u017c na kredyt wszystkiego co tylko jest potrzebne ch\u0142opom, z wyznaczeniem nadzwyczajnych procent\u00f3w od d\u0142ug\u00f3w; i dlatego, ch\u0142op dostawszy si\u0119, cho\u0107by jeden raz, w tak zastawion\u0105 pu\u0142apk\u0119 kredytow\u0105, nie mo\u017ce ju\u017c nigdy wypl\u0105ta\u0107 si\u0119 z raz zaci\u0105gni\u0119tego d\u0142ugu\u00bb.<\/p>\r\n

\u0410 do tego jeszcze \u2013 \u00ab\u0142atwowierni ziemianie, wydaj\u0105 w arend\u0119 wsie swoje w r\u0119ce \u017cydowskie, nawet nie na  \u015bcis\u0142e okre\u015blony czas, ale i bezterminowo\u2026 \u00bb. \u0410 ziemianie radzi s\u0105 zwala\u0107  wszystko na \u017byd\u00f3w: \u00abjedyn\u0105 przyczyn\u0105 wycie\u0144czenia ich ch\u0142op\u00f3w, wed\u0142ug swych pogl\u0105d\u00f3w, uznaj\u0105 oni \u017byd\u00f3w\u00bb, i ma\u0142o kt\u00f3ry ziemianin przyzna si\u0119, \u00ab\u017ce wyrzucenie \u017byd\u00f3w z jego posiad\u0142o\u015bci spowoduje jemu niema\u0142\u0105 strat\u0119, z  tej przyczyny, \u017ce otrzymuje od nich za dzier\u017cawy wysokie dochody\u00bb <\/strong>145<\/sup><\/strong>.<\/p>\r\n

Dier\u017cawin patrzy na spraw\u0119 z r\u00f3\u017cnych stron. I: \u00abpowinno si\u0119 jednak odda\u0107 sprawiedliwo\u015b\u0107 i \u017bydom, jako \u017ce oni, przy obecnym braku chleba, niema\u0142o g\u0142odnych wie\u015bniak\u00f3w zaopatrywali w \u017cywno\u015b\u0107; zreszt\u0105 ka\u017cdy o tym wie, \u017ce  nie odby\u0142o si\u0119 to bez korzy\u015bci dla \u017byd\u00f3w, gdy\u017c po sko\u0144czeniu \u017cniw ch\u0142opi zwr\u00f3c\u0105 im zbo\u017ce w dw\u00f3jnas\u00f3b\u00bb146<\/sup><\/strong>. \u0410 prywatnie, na za\u0142\u0105czonej kartce, Dier\u017cawin napisa\u0142 tak do generalnego prokuratora: \u00abTrudno tak bez grzechu i po sprawiedliwo\u015bci kogo\u015b surowo oskar\u017ca\u0107. Wie\u015bniacy przepijaj\u0105 zbo\u017ce u \u017byd\u00f3w i dlatego cierpi\u0105 niedostatek chleba. Ziemianie nie mog\u0105 zabroni\u0107 pija\u0144stwa cho\u0107by dlatego, \u017ce maj\u0105 oni prawie ca\u0142y sw\u00f3j doch\u00f3d ze sprzeda\u017cy wina. \u0410 i \u017byd\u00f3w w pe\u0142nej mierze oskar\u017ca\u0107 tak\u017ce nie mo\u017cna za to, \u017ce oni dla swojego wy\u017cywienia wyci\u0105gaj\u0105 ostatni k\u0119s strawy od ch\u0142op\u00f3w\u00bb147<\/sup>.<\/p>\r\n

Frankowi powiedzia\u0142 Dier\u017cawin pewnego razu tak: \u00abJe\u017celi Tw\u00f3rca zachowa\u0142 do tej pory ten ma\u0142y i rozsiany nar\u00f3d, to i my powinni\u015bmy zatroszczy\u0107 si\u0119 o jego utrzymanie\u00bb148<\/sup><\/strong>. \u0410 w referacie swoim, z prostoduszn\u0105 grubia\u0144sk\u0105 szczero\u015bci\u0105 tego czasu, napisa\u0142: \u00abJe\u017celi  Najwy\u017cszy Tw\u00f3rca, dla wykonania swoich niewiadomych dla nas zamiar\u00f3w, takich, z usposobienia swojego niebezpiecznych ludzi, pozostawia na powierzchni ziemi i ich nie niszczy; to \u015bcierpie\u0107 ich powinne  wszystkie rz\u0105dy pa\u0144stw, pod kt\u00f3rych ber\u0142o dostali si\u0119\u2026 zobowi\u0105zane s\u0105 te rz\u0105dy do otoczenia swoj\u0105 opiek\u0105 i \u017byd\u00f3w i to w ten spos\u00f3b, \u017ceby oni dla siebie i dla spo\u0142ecze\u0144stwu, mi\u0119dzy kt\u00f3rym zamieszkali, byli po\u017cyteczni\u00bb149<\/sup><\/strong>.<\/strong><\/p>\r\n

Za opisanie wszystkich tych zjawisk na Bia\u0142orusi, za wyprowadzenia z tego wniosk\u00f3w, za ca\u0142a jego \u201eOpini\u0119 \u2026. \u00bb, a prawdopodobnie nawet szczeg\u00f3lnie za te akapity pracy zawieraj\u0105ce  pochwa\u0142\u0119 \u00abprzenikliwo\u015bci wielkich rosyjskich monarch\u00f3w\u2026 kt\u00f3rzy surowo zabraniali wjazdu i przebywania tym niezwykle chytrym rabusiom w granicach imperium\u00bb150<\/sup><\/strong>, \u2013 Dier\u017cawinowi przypisano \u00abimi\u0119 fanatycznego judofoba\u00bb i ci\u0119\u017ckiego antysemity. Jego (jak widzieli\u015bmy \u2013 nies\u0142usznie) oskar\u017ca si\u0119, i\u017c on \u00abw urz\u0119dowych dokumentach przypisa\u0142 pija\u0144stwo i bied\u0119 bia\u0142oruskich ch\u0142op\u00f3w ca\u0142kowicie \u017bydom\u00bb, a jego \u00abpozytywne cechy \u00bb \u2014 przedstawiane s\u0105, i to bez \u017cadnego dowodu, jako wynikaj\u0105ce wy\u0142\u0105cznie z jego osobistych ambicji 151<\/sup>.<\/strong><\/p>\r\n

\u0410 mi\u0119dzy tym \u2014 \u017cadnego odwiecznego uprzedzenia do \u017byd\u00f3w Dier\u017cawin nie mia\u0142, ca\u0142a jego \u00abOpinia\u2026\u00bb z roku 1800 opiera\u0142a si\u0119 na faktach ruiny i g\u0142odu ch\u0142op\u00f3w i ukierunkowana by\u0142a na czynienie dobra i bia\u0142oruskiemu ch\u0142opstwu i samemu \u017cydostwu. Rozpatrzywszy \u017cycie \u017byd\u00f3w od strony ekonomicznej i pr\u00f3buj\u0105c ukierunkowa\u0107 \u017cydostwo do zwyk\u0142ej prostej wytw\u00f3rczo\u015bci proponowa\u0142, jako pierwsze poczynanie, rozsiedleniem cz\u0119\u015bci z nich na niezagospodarowane ziemie, co przewidywa\u0142a wcze\u015bniej Katarzyna.<\/p>\r\n

Tu najwi\u0119ksz\u0105 trudno\u015b\u0107 Dier\u017cawin widzia\u0142 w sta\u0142ym przemieszczaniu si\u0119 i niemo\u017cliwo\u015bci okre\u015blenia liczby \u017cydowskiej ludno\u015bci. Nie wiadomo by\u0142o nawet czy i sz\u00f3sta cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci \u017cydowskiej zostawa\u0142a zliczona przy kontrolach. \u00abBez przyj\u0119cia specjalnej i nadzwyczajnej metody trudno w\u015br\u00f3d nich uczyni\u0107 prawid\u0142owy spis, gdy\u017c, mieszkaj\u0105 po miastach, miasteczkach, przy dworach pa\u0144skich, we wsiach i w karczmach, prawie nieustannie przemieszczaj\u0105c si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 nawzajem, nazywaj\u0105 siebie nie tutejszymi mieszka\u0144cami, a go\u015b\u0107mi z innego powiatu albo osiedla przyby\u0142ymi\u00bb, i do temu za\u015b wszyscy \u00abjednorodni\u2026 jednoimienni\u00bb, bez nazwiska, \u00abi do tego za\u015b wszyscy ubrani w jednakowe czarne ubranie, a to utrudnia ich zapami\u0119tywanie i zak\u0142\u00f3ca proces ich zliczania i r\u00f3\u017cnicowania, a szczeg\u00f3lnie w sprawach poszukiwa\u0144 i czynno\u015bciach \u015bledczych\u00bb. Przy tym i kaha\u0142y obawiaj\u0105 si\u0119 ujawnia\u0107 rachmistrzom ich wszystkich, a\u017ceby nie obci\u0105\u017cono zamo\u017cnych \u017byd\u00f3w podatkami, jako zapisanych w danym kahale\u00bb152<\/sup>.<\/strong><\/p>\r\n

G\u0142\u00f3wne za\u015b decyzje Dier\u017cawin widzia\u0142 tak: \u00abbez czynienia komukolwiek szkody w interesach\u2026 nale\u017cy zmniejszy\u0107 liczb\u0119 \u017byd\u00f3w w bia\u0142oruskich wsiach i u\u0142atwi\u0107 tym wy\u017cywienie rdzennych jej mieszka\u0144c\u00f3w, a pozostaj\u0105cym po wsiach \u017bydom da\u0107, lepsze i najbardziej nieszkodliwe dla innych, sposoby utrzymania\u00bb. \u0410 opr\u00f3cz tego: \u00abos\u0142abi\u0107 ich fanatyzm i nieodczuwalnymi sposobami zbli\u017cy\u0107 ich do cho\u0107by najprostszej o\u015bwiaty, nie odst\u0119puj\u0105c jednak ani na not\u0119 od zasad tolerancji r\u00f3\u017cnych wiar; a tak w og\u00f3le, to wykorzeniwszy z nich nienawi\u015b\u0107 do ludzi innej wiary od ich wiary, wypleni\u0107 w nich umiej\u0119tno\u015b\u0107 podst\u0119pnego dzia\u0142ania w rabowaniu cudzego dobra\u00bb153<\/sup>. I tymi sposobami oddzieli\u0107 wolno\u015b\u0107 religijnego sumienia od \u00abbezkarno\u015bci nikczemno\u015bci\u00bb.<\/p>\r\n

Zatem da\u0142 on przeprowadzany etapami, w szczeg\u00f3\u0142ach opracowany, plan proponowanych reform, przedstawiaj\u0105c gospodarczy i pa\u0144stwowy sens tych zmian.. Po pierwsze, \u00ab\u017ceby nie wywo\u0142a\u0107 jakiego\u015b w\u015br\u00f3d nich [w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w] wzburzenia, ucieczek i najmniejszego nawet szemrania\u00bb, \u2014 cesarskim manifestem oznajmi\u0107 im ochron\u0119 i opiek\u0119, z potwierdzeniem tolerancji w stosunku do ich wiary i utrzymaniem danych im przez Katarzyn\u0119 przywilej\u00f3w, \u00abz niewielkim tylko zniesieniem starych ich postanowie\u0144\u00bb. (\u0410 tym, kt\u00f3rzy \u00abnie zechc\u0105 podda\u0107 si\u0119 tym ustaleniom, da\u0107  swobodnie wyj\u015b\u0107 za granic\u0119\u00bb, i tak Dier\u017cawin daleko wyprzedzi\u0142 w wolno\u015bci radziecki XX wiek).{hi, hi, u\u015bmia\u0142em si\u0119 jak norka \u2013 wazeliniarz czy kpiarz? \u2013 t\u0142umacz<\/em>}. I od razu za tym, w \u015bcis\u0142e ustalonym kalendarzowym porz\u0105dku,  czasowo zabroniwszy wszelkie nowe kredyty, \u2014 rozpatrzy\u0107, udokumentowa\u0107 i zezwoli\u0107 na wszystkie wzajemne d\u0142u\u017cne pretensje mi\u0119dzy chrze\u015bcijanami a \u017bydami, \u00abprzywr\u00f3ci\u0107 dawne wzajemne upowa\u017cnienia, z tym jednak, \u017ceby nie by\u0142e one w przysz\u0142o\u015bci ani nawet najmniejszym zwi\u0105zaniem albo przeszkod\u0105 do przestawienia \u017byd\u00f3w na inny tryb \u017cycia\u00bb \u2014 \u00abdo przeniesienia si\u0119 ich do innych region\u00f3w pa\u0144stwa, albo\u00bb na starych miejscach \u00abdo przyj\u0119cia nowego modelu \u017cycia \u00bb. \u00abSzybko \u017byd\u00f3w z d\u0142ug\u00f3w oczy\u015bci\u0107 i przygotowa\u0107 ich do reformy\u00bb. Z chwil\u0105 og\u0142oszenia manifestu wszystkie pobory danin  od \u017byd\u00f3w \u2013 zamieni\u0107 \u00abna zasi\u0142ki dla biednych ludzi\u00bb, to jest dla biednych \u017byd\u00f3w, na pokrycie d\u0142ug\u00f3w polegaj\u0105cych na odpracowywaniu i na zagospodarowanie przesiedle\u0144c\u00f3w. Od niekt\u00f3rych przez trzy, a od innych przez sze\u015b\u0107 lat, nie pobiera\u0107 \u017cadnych podatk\u00f3w i ukierunkowa\u0107 ich na prowadzenie fabryk i r\u0119kodzie\u0142a. Ziemianie powinni wyznaczy\u0107 obowi\u0105zki \u017bydom w swoich posiad\u0142o\u015bciach, takie aby oni przez trzy lata zaprowadzili manufaktury, fabryki i r\u0119kodzielnictwo, a w gospodarstwach rolnych zaj\u0119li si\u0119 rolnictwem, \u00aba\u017ceby zdobywali chleb dla siebie w\u0142asnymi swoimi r\u0119kami\u00bb, ale \u00ababy pod \u017cadnym wzgl\u0119dem nie sprzedawali nigdzie, ani potajemnie ani jawnie, gorza\u0142ki\u00bb, \u2014 inaczej sami ci ziemianie strac\u0105 prawa do posiadania gorzelni i handlu gorza\u0142k\u0105. Nie mo\u017cna te\u017c zaniedba\u0107 przeprowadzenia powszechnego i \u015bcis\u0142ego spisu ludno\u015bci \u017cydowskiej i obci\u0105\u017cy\u0107 starszyzn\u0119 kaha\u0142\u00f3w odpowiedzialno\u015bci\u0105 karn\u0105 za rzetelne wykonanie spisu. Za\u015b dla tych, kt\u00f3rzy nie mog\u0105, z powodu niezamo\u017cno\u015bci, zapisa\u0107 si\u0119 do stanu  kupieckiego albo stanu mieszczan grodzkich nale\u017cy stworzy\u0107 nowe klasy stanowe z zadeklarowaniem posiadaniem mniejszego kapita\u0142u; lub stworzenia stan\u00f3w \u201ewiejskich mieszczan\u201d albo \u201ewie\u015bniak\u00f3w gospodarzy\u201d. U\u017cycie tych dw\u00f3ch nazw jest konieczne z powodu zbie\u017cno\u015bci s\u0142\u00f3w w j\u0119zyku rosyjskim \u2013 s\u0142owo oznaczaj\u0105ce ch\u0142opa (\u043a\u0440\u0435\u0441\u0442\u044c\u044f\u043d\u0438\u043d) jest podobne do s\u0142owa chrze\u015bcijanin (\u0425\u0440\u0438\u0441\u0442\u0438\u0430\u043d\u0438\u043d) i oni znosi\u0107 tego nie chc\u0105 i nie mog\u0105. Przy tym powinni \u017cydowscy osadnicy \u00abzosta\u0107 uznani za ludzi wolnych, a nie za ch\u0142op\u00f3w pa\u0144szczy\u017anianych\u00bb; ale jednak \u00ab\u017ceby pod jakimkolwiek pozorem nie o\u015bmielali si\u0119 u\u017cywa\u0107 do swoich pos\u0142ug chrze\u015bcijan  i chrze\u015bcijanek\u00bb, ani mie\u0107 w osiadaniu wsi chrze\u015bcija\u0144skich, ani nawet jednej duszy chrze\u015bcija\u0144skiej. Nie nale\u017cy dopuszcza\u0107 \u017byd\u00f3w do zasiadania w magistratach i ratuszach, a to \u017ceby nie da\u0107 im praw panowania nad chrze\u015bcijanami. \u0410 \u00abpo zg\u0142oszeniu \u017cyczenia zapisania si\u0119 do wybranego sposobu \u017cycia\u00bb, skierowa\u0107 \u00abpotrzebn\u0105 liczb\u0119 m\u0142odych ludzi \u00abdo Petersburga, Moskwy, Rygi \u2014 jednych \u00abdla nauczenia kupieckiej ksi\u0119gowo\u015bci\u00bb, drugich do rzemios\u0142a, trzecich do szko\u0142y \u00abdo uprawy roli i budownictwa i prac ziemnych\u00bb. W tym czasie wybra\u0107 \u00abnieco zr\u0119cznych i starannych \u017byd\u00f3w deputowanymi\u2026 w tych miejscach, gdzie ziemie przeznaczone s\u0105 na zasiedlenia\u00bb. (I dalej nast\u0119powa\u0142y w \u201eOpinii\u2026\u201dszczeg\u00f3\u0142y z\u0142o\u017cenia plan\u00f3w, pomiar\u00f3w ziemi, budownictwa mieszkaniowego, porz\u0105dku nast\u0119powania partii przesiedle\u0144c\u00f3w, ich prawa w czasie podr\u00f3\u017cy, ulgowe lata od podatk\u00f3w dla przesiedle\u0144c\u00f3w \u2014 ca\u0142e te szczeg\u00f3\u0142owe u\u015bci\u015blenie, wytrwale opracowane przez Dier\u017cawina, pozostawiamy bez rozpatrywania). Dla wewn\u0119trznej za\u015b budowy \u017cydowskich wsp\u00f3lnot, a\u017ceby \u00abna r\u00f3wni z innymi Rosji podleg\u0142ymi narodami\u2026 podda\u0107 [\u017byd\u00f3w] jedynej pa\u0144stwowej w\u0142adzy\u2026 nie powinny d\u0142u\u017cej i ani pod \u017cadnym wzgl\u0119dem istnie\u0107 kaha\u0142y\u00bb. \u0410 z zniesieniem kaha\u0142\u00f3w \u00abwszystkim biedakom z narodu \u017cydowskiego dawne kahalne zbieranie podatk\u00f3w\u2026 zniesione b\u0119dzie, za\u015b pa\u0144stwowe podatki zbierane maj\u0105 by\u0107 od nich jak i od innych poddanych\u00bb (tj. nie w dw\u00f3jnas\u00f3b) i powinny \u00abszko\u0142y i synagogi mie\u0107 ochron\u0119 prawn\u0105\u00bb.  Dla zawarcia ma\u0142\u017ce\u0144stwa  m\u0119\u017cczyzna musi mie\u0107 uko\u0144czone lat 17, a kobieta lat 15. I nast\u0119puje podzia\u0142 w wykszta\u0142ceniu i o\u015bwiacie \u017byd\u00f3w. Szko\u0142y \u017cydowskie \u2014 do 12 lat, a potem \u2014 og\u00f3lne szko\u0142y dla zbli\u017cenia ich ludzi do ludzi innej wiary; \u00abosi\u0105gaj\u0105cym wysokie wyniki w nauce pozwoli\u0107 przyjmowa\u0107 w akademiach, na uniwersytetach do gremi\u00f3w honorowych cz\u0142onk\u00f3w,<\/p>\r\n

doktor\u00f3w, profesor\u00f3w \u00bb, \u2014 ale \u00abnie nadaj\u0105c im\u2026 oficerskich i sztabowych rang\u00bb, gdy\u017c \u00abchocia\u017c i mogliby by\u0107 przyjmowani do s\u0142u\u017cby wojskowej\u00bb, ale, na przyk\u0142ad, \u00abw sobot\u0119, wobec nieprzyjaciela, nie wezm\u0105 si\u0119 za bro\u0144, co nieraz rzeczywi\u015bcie ju\u017c si\u0119 zdarza\u0142o\u00bb. Otworzy\u0107 drukarnie dla drukowania  ksi\u0105\u017cek w \u017cydowskim j\u0119zyku.. Przy synagogach za\u0142o\u017cy\u0107 \u017cydowskie szpitale, przytu\u0142ki, sieroci\u0144ce 154<\/sup>.<\/strong><\/p>\r\n

A tak, z pewno\u015bci\u0105 siebie, zamyka\u0142 spraw\u0119 Dier\u017cawin, \u00ab\u017cydowski r\u00f3d krn\u0105brny\u2026 w swoim smutnym stanie (w diasporze) otrzyma\u0142 spos\u00f3b na pomy\u015blne dla siebie urz\u0105dzenie si\u0119\u00bb. \u0410 szczeg\u00f3lnie gdy pisa\u0142 o o\u015bwiacie dla \u017byd\u00f3w: \u00abTa jedna sprawa, je\u015bli nie teraz i nie nagle, to w p\u00f3\u017aniejszym czasie, a w najgorszym razie po przemini\u0119ciu kilku pokole\u0144, w niedostrzegalny spos\u00f3b da dobre owoce\u00bb, i wtedy dopiero \u017bydzi zostan\u0105 \u00abrosyjskiego tronu bezpo\u015brednimi poddanymi\u00bb 155<\/sup>.<\/p>\r\n

Pisz\u0105c swoj\u0105 \u00abOpini\u0119\u2026\u00bb, Dier\u017cawin zasi\u0119ga\u0142 zdania i od starszyzny kaha\u0142\u00f3w i swoimi propozycjami nie wywo\u0142a\u0142 u nich rado\u015bci. W nadsy\u0142anych mu oficjalnych odpowiedziach z kaha\u0142\u00f3w ich negatywne stanowisko do propozycji Dier\u017cawina by\u0142o stale podtrzymywane: \u00ab\u017bydzi zdolno\u015bci i przyzwyczajenia do uprawy roli nie maj\u0105 i w prawie swoim znajduj\u0105 ku temu przeszkody\u00bb 156<\/sup><\/strong>,  \u00abzajmuj\u0105c si\u0119 obecnymi czynno\u015bciami, \u017cadnych innych sposob\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych do zaopatrywania ich w \u017cywno\u015b\u0107, nie przewiduj\u0105, nie maj\u0105 do tego \u017cadnej potrzeby i pragn\u0105 zosta\u0107 przy dawnej sytuacji\u00bb157<\/sup><\/strong>.<\/strong> Starszyzna kaha\u0142\u00f3w zorientowa\u0142a si\u0119 natychmiast, \u017ce w tym referacie zawarta jest idea rozsadzenia ca\u0142ego systemu kahalnego przez na\u0142o\u017cenie kontroli na dochody kaha\u0142\u00f3w i zacz\u0119li okazywa\u0107 ca\u0142emu projektowi Dier\u017cawina tajny, ale silny i d\u0142ugotrwa\u0142y op\u00f3r.<\/p>\r\n

Dier\u017cawin uwa\u017ca\u0142, \u017ce jednym z objaw\u00f3w niech\u0119ci \u017byd\u00f3w do niego by\u0142a niezwykle szybko zg\u0142oszona skarga na niego przez jedn\u0105 \u017byd\u00f3wk\u0119 z Liozno i to prosto na r\u0119ce monarchy. Skar\u017c\u0105ca pisa\u0142a, jakoby Dier\u017cawin, b\u0119d\u0105c w tamtejszej gorzelni, \u00ab\u015bmiertelnie bi\u0142 j\u0105 kijem, od czego ona, b\u0119d\u0105c brzemienna, poroni\u0142a martwe niemowl\u0119\u00bb. I o to \u2014 zacz\u0119\u0142o si\u0119 dochodzenie prowadzone przez Senat. Dier\u017cawin w Senacie odpowiada\u0142, \u017ce: \u00abby\u0142 w tej fabryce z \u0107wier\u0107 godziny, i nie tylko  \u017ce \u017cadnej \u017byd\u00f3wki nie bi\u0142, ale te\u017c \u017cadnej \u017byd\u00f3wki nie widzia\u0142 na oczy\u00bb, \u2014 i domaga\u0142 si\u0119 by\u0107 przyj\u0119tym przez samego cesarza: \u00abNiech posadz\u0105 mnie do twierdzy, a dowiod\u0119 g\u0142upoty takich skarg. \u2026 Jak mogli\u015bcie\u2026 uwierzy\u0107 takiej g\u0142upiej i w\u015bciek\u0142ej skardze?\u00bb (\u017byda, podaj\u0105cego si\u0119 za kobiet\u0119 i pisz\u0105cego t\u0119 fa\u0142szyw\u0105 skarg\u0119, skazano na rok wi\u0119zienia, ale po 2 \u2013 3 miesi\u0105cach, ju\u017c w czasie panowania Aleksandra, Dier\u017cawin, jak sam pisze \u00abwystara\u0142 si\u0119 mu o uwolnienie z tego\u00bb.) <\/strong>158<\/sup><\/strong><\/p>\r\n

Zabity w marcu 1801 roku, Pawe\u0142, nie zd\u0105\u017cy\u0142 podj\u0105\u0107, po otrzymaniu \u00abOpinii\u2026 \u00bb Dier\u017cawina, \u017cadnej decyzji. Praca ta \u00abnie doprowadzi\u0142a w tym czasie do jakichb\u0105d\u017a praktycznych poczyna\u0144, czego mo\u017cna by\u0142o oczekiwa\u0107, tak jak to zwykle bywa\u0142o, przy zmianach panuj\u0105cego i Dier\u017cawin straci\u0142 swoje znaczenie\u00bb159<\/strong>.<\/p>\r\n

Dopiero w ko\u0144cu 1802 roku zosta\u0142 powo\u0142any \u00abKomitet dla dobrobytu \u017byd\u00f3w\u00bb w celu rozpatrzenia \u00abOpinii\u2026\u00bb Dier\u017cawina i wypracowaniu decyzji wynikaj\u0105cych z zawartych w niej propozycji. W sk\u0142ad komitetu weszli bliscy Aleksandrowi polscy magnaci \u2013 ksi\u0105\u017c\u0119 Adam Czartoryski i hrabia Seweryn Potocki, oraz hrabia Walerian Zubow (o wszystkich trzech Dier\u017cawin pisze, \u017ce jak raz oni posiadali du\u017ce maj\u0105tki w Polsce i przy wyprowadzce \u017byd\u00f3w ze wsi \u00abponie\u015bliby znaczn\u0105 strat\u0119 w swych dochodach\u00bb, \u00abosobista korzy\u015b\u0107 tych wielmo\u017c\u00f3w przemog\u0142a nad interesem pa\u0144stwa\u00bb160<\/sup>), dalej minister spraw wewn\u0119trznych hrabia Koczubiej i dopiero co powo\u0142any  na ministra sprawiedliwo\u015bci (pierwszy taki epizod w historii Rosji) Dier\u017cawin; udzia\u0142 w pracach Komisji bra\u0142 r\u00f3wnie\u017c Micha\u0142 Speranski. Do komitetu zaproszono \u017cydowskich delegat\u00f3w wyznaczonych przez wszystkie gubernialne kaha\u0142y \u2014 i zostali oni przys\u0142ani. W\u015br\u00f3d tych delegat\u00f3w przewag\u0119 mieli kupcy 1 \u2013 szej gildi. \u00abOpr\u00f3cz tego, cz\u0142onkom komitetu dano prawo do wybrania kilku os\u00f3b spo\u015br\u00f3d znanych im, o\u015bwieconych i dobrego usposobienia \u017byd\u00f3w\u00bb161<\/sup><\/strong>. W liczbie tak dobranych os\u00f3b zostali zaproszeni \u2013 ju\u017c znany Nota Gotkin, kt\u00f3ry przeprowadzi\u0142 si\u0119 z Bia\u0142orusi do Moskwy, a z niej do Petersburga,  petersburski dzier\u017cawca Abram Pierietc, mocno zaprzyja\u017aniony z Speranskim; bliski Pierietcowi Lejba Niewachowicz i Mendel Satanowier i jeszcze kilku innych \u2014 nie wszyscy brali bezpo\u015bredni udzia\u0142 w posiedzeniach komitetu, ale mieli znacz\u0105cy wp\u0142yw na cz\u0142onk\u00f3w komitetu. (Warto w tym miejscu zaznaczy\u0107 i nie b\u0119dzie lepszego do tego miejsca: syn Abrama Pierietca Grigorij by\u0142 os\u0105dzony i zes\u0142any na Sybir w procesie dekabryst\u00f3w \u2014 by\u0107 mo\u017ce tylko za to, \u017ce omawia\u0142 z Pestelem sprawy \u017cydowskie, nie podejrzewaj\u0105c, \u017ce rozmawia ze spiskowcem 162<\/sup><\/strong>, a wnuk Pierietca by\u0142 rosyjskim pa\u0144stwowym sekretarzem, a by\u0142o to nader wysokie stanowisko. Niewachowicz, jak najbardziej o\u015bwiecony humanista i absolutnie nie kosmopolita a przywi\u0105zany do rosyjskiego \u017cycia kulturalnego, co stanowi\u0142o wtedy wyj\u0105tkowe zjawisko w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w, wyda\u0142 w 1803 roku w j\u0119zyku rosyjskim \u00abLament c\u00f3rki izraelickiej\u00bb, wzywaj\u0105c rosyjskie spo\u0142ecze\u0144stwo, aby pami\u0119ta\u0142o, \u017ce \u017bydzi s\u0105 ograniczeni w prawach, przedstawiaj\u0105c Rosjanom spojrzenie na \u017byd\u00f3w jak na \u00abwsp\u00f3\u0142ziomk\u00f3w\u00bb, z nadziej\u0105 zaakceptowania przez rosyjskie spo\u0142ecze\u0144stwo obecno\u015bci \u017byd\u00f3w  w swoim \u015brodowisku 163<\/sup><\/strong>) .<\/p>\r\n

Komitet godzi\u0142 si\u0119 z tym, \u017ceby \u00aboswoi\u0107 [\u017byd\u00f3w] z og\u00f3lnym obywatelskim \u017cyciem i i w\u0142\u0105czy\u0107 ich w system powszechnego wykszta\u0142cenia\u00bb, \u00abukierunkowa\u0107 ich\u2026 do wydajnej pracy\u00bb164<\/sup><\/strong>,<\/strong> u\u0142atwi\u0107 im handlow\u0105 i przemys\u0142ow\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107; z\u0142agodzi\u0107 ich skr\u0119powanie w prawach do przemieszczania si\u0119 i prawie do zamieszkania; zach\u0119ci\u0107 ich do ubierania si\u0119 na spos\u00f3b niemiecki, gdy\u017c \u00abprzyzwyczajenie do ubrania skazanego na pogard\u0119, zwi\u0119ksza przyzwyczajenie do samej pogardy\u00bb165<\/sup><\/strong>.<\/strong> Najtrudniejszym dla Komitetu sta\u0142 si\u0119 problem pobytu \u017byd\u00f3w we wsiach i pozostawienie w ich r\u0119kach handlu winem, gdy\u017c wywo\u0142a\u0142o to najbardziej gor\u0105ce spory. Notkin \u00abprzekonywa\u0142 komitet do pozostawienia \u017byd\u00f3w w ich dotychczasowych miejscach zamieszkania po wsiach, zalecaj\u0105c tylko przyj\u0119cie \u015brodk\u00f3w zapobiegaj\u0105cym mo\u017cliwym nadu\u017cyciom z ich strony\u00bb166<\/sup><\/strong>.<\/strong><\/p>\r\n

\u00abPowo\u0142anie Komitetu wzbudzi\u0142o pop\u0142och w kaha\u0142ach\u00bb \u2014 pisa\u0142 Hessen. Nadzwyczajne zebranie deputowanych od kaha\u0142\u00f3w, zwo\u0142ane w Mi\u0144sku w roku 1802, postanowi\u0142o: \u00abprosi\u0107 Gospodarza naszego, niech wywy\u017cszy si\u0119 s\u0142awa jego, \u017ceby oni [dostojnicy] nie robili u nas \u017cadnych innowacji\u00bb. Postanowili pos\u0142a\u0107 specjalnych delegat\u00f3w od siebie do Petersburga, og\u0142osili zbieranie pieni\u0119dzy na wyposa\u017cenie w odpowiednie \u015brodki tych delegat\u00f3w  i nawet zarz\u0105dzili trzydniowy og\u00f3lny post w ca\u0142ym \u017cydowskim spo\u0142ecze\u0144stwie, \u00abniepok\u00f3j rozla\u0142 si\u0119\u2026 we wszystkich miejscach osiedlenia\u00bb. Nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o gro\u017c\u0105cym wydaleniu \u017byd\u00f3w z wsi, \u00abstarszyzna kaha\u0142\u00f3w, chroni\u0105c nietykalno\u015b\u0107 wewn\u0119trznego \u017cycia\u2026 negatywnie odnios\u0142a si\u0119 do zagadnie\u0144 zmian kulturowych\u00bb. I w odpowiedzi na g\u0142\u00f3wne pozycje projektu \u00abkaha\u0142y o\u015bwiadczy\u0142y, \u017ce w og\u00f3le reform\u0119 trzeba od\u0142o\u017cy\u0107 na pi\u0119tna\u015bcie \u2013 dwadzie\u015bcia lat\u00bb167<\/sup><\/strong>. <\/strong>Wed\u0142ug \u015bwiadectwa Dier\u017cawina: \u00abWszyscy pozostali na swoich pozycjach, tj. \u017ceby pozostawi\u0107 ich po dawnemu; pr\u00f3\u017cne starania o zmiany\u00bb. Mi\u0119dzy innymi hrabia Gurko, bia\u0142oruski ziemianin, dostarczy\u0142 Dier\u017cawinowi przej\u0119ty przez niego list od jakiego\u015b \u017byda z Bia\u0142orusi. List by\u0142 pisany do ich zaufanego \u017byda w Petersburgu. W li\u015bcie tym napisano, \u017ce na Dier\u017cawina, jako na prze\u015bladowc\u0119, wszystkie kaha\u0142y na \u015bwiecie rzuci\u0142y herem (czyli ob\u0142o\u017cy\u0142y kl\u0105tw\u0105), \u017ce na prezenty w tej sprawie wy\u0142o\u017cyli 1.000.000 rubli i pos\u0142ali przez umy\u015blnego do Petersburga i prosz\u0105 \u043e przy\u0142o\u017cenie wszelkich stara\u0144 dla odsuni\u0119cie generalnego prokuratora Dier\u017cawina z Komitetu , a je\u015bli to oka\u017ce si\u0119 niemo\u017cliwe, to nale\u017cy wykona\u0107 nawet zamach na jego \u017cycie\u2026 Najwa\u017cniejsze za\u015b dla nich by\u0142o to, \u017ceby nie zabroniono \u017bydom po karczmach we wsiach sprzedawa\u0107 wino\u2026 \u00ab\u0410 \u017ceby pomy\u015blniej by\u0142o kontynuowane spraw\u0119\u00bb, to zawiadamiano, \u017ce b\u0119d\u0105 dostarcza\u0107 \u00abz obcych kraj\u00f3w, z r\u00f3\u017cnych miejsc i od ro\u017cnych ludzi, opinie o najlepszym sposobie umocnienia \u017byd\u00f3w\u00bb, \u2014 i rzeczywi\u015bcie, takie opinie, to w j\u0119zyku francuskim, to w niemieckimu, zacz\u0119\u0142y nap\u0142ywa\u0107 do Komitetu 168<\/sup>. W mi\u0119dzyczasie Nota Notkin \u00abzosta\u0142 centraln\u0105 osobisto\u015bci\u0105, organizuj\u0105cej si\u0119 wtedy, niedu\u017cej \u017cydowskiej wsp\u00f3lnoty\u00bb w Petersburgu. W roku 1803 Nota Notkin \u00abprzedstawi\u0142 \u2026 Komitetowi pismo, w kt\u00f3rym pr\u00f3bowa\u0142 sparali\u017cowa\u0107 wp\u0142yw projektu Dier\u017cawina\u00bb169<\/sup>.<\/strong> Wed\u0142ug s\u0142\u00f3w Dier\u017cawina, Notkin \u00abpodszed\u0142 pewnego dnia do niego i pod pozorem tylko \u017cyczliwo\u015bci do niego, uprzedza\u0142 Dier\u017cawina, \u017ce nie przemo\u017ce swoich towarzyszy w Komitecie, kt\u00f3rzy wszyscy s\u0105 po stronie \u017cydowskiej, wi\u0119c mo\u017ce przyj\u0105\u0142by jakie\u015b sto, a je\u015bli to za ma\u0142o, to i dwie\u015bcie tysi\u0119cy rubli, \u017ceby tylko by\u0142 zgodny z wszystkimi cz\u0142onkami Komitetu \u00bb. Dier\u017cawin \u00abzdecydowa\u0142 si\u0119 o tym przekupstwie powiedzie\u0107 W\u0142adcy i wzmocni\u0107 t\u0119 prawd\u0119 listem hrabiego G\u00f3rko\u00bb. Dier\u017cawin \u00abmy\u015bla\u0142, \u017ce tak silne dowody wyzwol\u0105 jakie\u015b po\u017cyteczne dzia\u0142ania i W\u0142adca odsunie ze swego otoczenia ludzi os\u0142aniaj\u0105cych \u017byd\u00f3w\u00bb. Ale od cesarza uwiadomiono Speranskiego, a \u00abSperanski ca\u0142kiem by\u0142 zaprzedany \u017bydom\u00bb, i \u2014 \u00abprzy pierwszym zebraniu Komitetu \u017bydowskiego wszyscy cz\u0142onkowie byli zdania, \u017ceby zostawi\u0107, jak by\u0142o dawniej,  sprzeda\u017c win w r\u0119kach \u017byd\u00f3w\u00bb.<\/p>\r\n

Dier\u017cawin \u2014 sprzeciwi\u0142 si\u0119. Aleksander odnosi\u0142 si\u0119 do niego coraz ch\u0142odniej i wkr\u00f3tce (1803) zwolni\u0142 ze stanowiska ministra sprawiedliwo\u015bci.<\/p>\r\n

Poza tym wed\u0142ug notatek Dier\u017cawina w jego \u201eZapiskach\u201d wida\u0107, \u017ce s\u0142u\u017cy\u0142 on  \u2014 to na wojskowej, to na \u015bwieckiej s\u0142u\u017cbie, ale zawsze za porywiste i gor\u0105ce poczynania wsz\u0119dzie otrzymywa\u0142 pr\u0119dkie dymisje.<\/p>\r\n

Trzeba przyzna\u0107, \u017ce Dier\u017cawin przewidzia\u0142 wiele z tego, co stanie si\u0119 z problemami stosunk\u00f3w rosyjsko-\u017cydowskich   a\u017c po XIX wiek, chocia\u017c widzia\u0142 je nie w tych niespodziewanych formach, jak w samej rzeczy one zaistnia\u0142y. J\u0119zyk mia\u0142 grubia\u0144ski, ale zgodny z j\u0119zykiem w jego czasach. W propozycjach zawartych w jego \u201eOpinii\u2026\u201d nie by\u0142o planu gn\u0119bienia \u017byd\u00f3w, a przeciwnie \u2013 zamierza\u0142  otworzy\u0107 przed \u017bydami drogi swobodniejszego i wydajniejszego \u017cycia.<\/p>\r\n

DO ROZDZIA\u0141U PIERWSZEGO<\/strong><\/p>\r\n

W\u0141\u0104CZAJ\u0104C XVIII WIEK<\/strong><\/p>\r\n

(Nie t\u0142umaczono)<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

1 \u042e. \u0411\u0440\u0443\u0446\u043a\u0443\u0441.<\/em> \u0418\u0441\u0442\u043e\u043a\u0438 \u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0435\u0432\u0440\u0435\u0439\u0441\u0442\u0432\u0430 \/\/ [\u0421\u0431.] \u0415\u0432\u0440\u0435\u0439\u0441\u043a\u0438\u0439 \u043c\u0438\u0440: \u0415\u0436\u0435\u0433\u043e\u0434\u043d\u0438\u043a \u043d\u0430 1939 \u0433. (\u0434\u0430\u043b\u0435\u0435 \u2014 \u0415\u041c-1). \u041f\u0430\u0440\u0438\u0436: \u041e\u0431\u044a\u0435\u0434\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u0435 \u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u043e-\u0435\u0432\u0440\u0435\u0439\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0438\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0438\u0433\u0435\u043d\u0446\u0438\u0438, \u0441. 17-23.<\/p>\r\n

2 \u0415\u0432\u0440\u0435\u0439\u0441\u043a\u0430\u044f \u042d\u043d\u0446\u0438\u043a\u043b\u043e\u043f\u0435\u0434\u0438\u044f (\u0434\u0430\u043b\u0435\u0435 \u2014 \u0415\u042d): \u0412 16-\u0442\u0438 \u0442. \u0421\u041f\u0431.: \u041e\u0431\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u043e \u0434\u043b\u044f \u041d\u0430\u0443\u0447\u043d\u044b\u0445 \u0415\u0432\u0440\u0435\u0439\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0418\u0437\u0434\u0430\u043d\u0438\u0439 \u0438 \u0418\u0437\u0434-\u0432\u043e \u0411\u0440\u043e\u043a\u0433\u0430\u0443\u0437-\u0415\u0444\u0440\u043e\u043d, 1906-1913, \u0442. 15, \u0441. 648.<\/p>\r\n

3 \u041a\u0440\u0430\u0442\u043a\u0430\u044f \u0415\u0432\u0440\u0435\u0439\u0441\u043a\u0430\u044f \u042d\u043d\u0446\u0438\u043a\u043b\u043e\u043f\u0435\u0434\u0438\u044f (\u0434\u0430\u043b\u0435\u0435 \u2014 \u041a\u0415\u042d): 1976 \u2014 \u2026 [\u043f\u0440\u043e\u0434\u043e\u043b\u0436. \u0438\u0437\u0434.], \u0442. 2, \u0418\u0435\u0440\u0443\u0441\u0430\u043b\u0438\u043c: \u041e\u0431\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u043e \u043f\u043e \u0438\u0441\u0441\u043b\u0435\u0434\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u044e \u0435\u0432\u0440\u0435\u0439\u0441\u043a\u0438\u0445 \u043e\u0431\u0449\u0438\u043d, 1982, \u0441. 40.<\/p>\r\n

4 \u0415\u042d, \u0442. 9, \u0441. 516.<\/p>\r\n

5 \u0412.\u041d. \u0422\u043e\u043f\u043e\u0440\u043e\u0432.<\/em> \u0421\u0432\u044f\u0442\u043e\u0441\u0442\u044c \u0438 \u0441\u0432\u044f\u0442\u044b\u0435 \u0432 \u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0434\u0443\u0445\u043e\u0432\u043d\u043e\u0439 \u043a\u0443\u043b\u044c\u0442\u0443\u0440\u0435: \u0412 2-\u0445 \u0442., \u0442. I., M.: \u0413\u043d\u043e\u0437\u0438\u0441: \u0428\u043a\u043e\u043b\u0430 \u00ab\u042f\u0437\u044b\u043a\u0438 \u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u043e\u0439 \u043a\u0443\u043b\u044c\u0442\u0443\u0440\u044b\u00bb, 1995, \u0441. 283-286, 340.<\/p>\r\n

6 \u041d.\u041c. \u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d. <\/em>\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0433\u043e\u0441\u0443\u0434\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432\u0430 \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0439\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e: \u0412 12-\u0442\u0438 \u0442. 5-\u0435 \u0438\u0437\u0434., \u0421\u041f\u0431.: \u042d\u0439\u043d\u0435\u0440\u043b\u0438\u043d\u0433, 1842-1844, \u0442. I, \u0441. 127; \u0441\u043c. \u0442\u0430\u043a\u0436\u0435: \u0421\u041c. \u0421\u043e\u043b\u043e\u0432\u044c\u0451\u0432. \u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0438 \u0441 \u0434\u0440\u0435\u0432\u043d\u0435\u0439\u0448\u0438\u0445 \u0432\u0440\u0435\u043c\u0451\u043d: \u0412 15-\u0442\u0438 \u043a\u043d. \u041c.: \u0418\u0437\u0434-\u0432\u043e \u0441\u043e\u0446.-\u044d\u043a\u043e\u043d\u043e\u043c, \u043b\u0438\u0442\u0435\u0440\u0430\u0442\u0443\u0440\u044b, 1962 -1966. \u041a\u043d. I, \u0441. 181.<\/p>\r\n

7 \u042e. \u0411\u0440\u0443\u0446\u043a\u0443\u0441<\/em> \/\/ EM-l, c. 21-22; \u0415\u042d, \u0442. 7, \u0441. 588.<\/p>\r\n

8 \u0422\u043e\u043f\u043e\u0440\u043e\u0432<\/em>, \u0442. I, \u0441. 280.<\/p>\r\n

9 \u041a\u0415\u042d, \u0442. 4, \u0441. 253.<\/p>\r\n

10 \u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d<\/em>, \u0442. II. \u0441. 87, 89.<\/p>\r\n

11 \u0412.\u041d. \u0422\u0430\u0442\u0438\u0449\u0435\u0432.<\/em> \u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0439\u0441\u043a\u0430\u044f: \u0412 7-\u043c\u0438 \u0442. (1962 -1966), \u0442. 2. \u041c.; \u041b.: \u0410\u041d \u0421\u0421\u0421\u0420, 1963, \u0441. 129.<\/p>\r\n

12 \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435 *, \u0441. 129. (\u0412 \u0434\u0430\u043b\u044c\u043d\u0435\u0439\u0448\u0435\u043c, \u0435\u0441\u043b\u0438 \u0446\u0438\u0442\u0430\u0442\u0430 \u043f\u0440\u0438\u0432\u043e\u0434\u0438\u0442\u0441\u044f \u043f\u043e \u0434\u0430\u043d\u043d\u043e\u043c\u0443 \u0438\u0437\u0434\u0430\u043d\u0438\u044e, \u0430 \u043d\u0435 \u043f\u043e \u043e\u0440\u0438\u0433\u0438\u043d\u0430\u043b\u0443, \u0441\u0441\u044b\u043b\u043a\u0430 \u0441\u043d\u0430\u0431\u0436\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f \u0437\u043d\u0430\u043a\u043e\u043c *.)<\/p>\r\n

13 \u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d<\/em>, \u0442. II, \u041f\u0440\u0438\u043c\u0435\u0447\u0430\u043d\u0438\u044f, \u0441. 89.<\/p>\r\n

14 \u042e. \u0411\u0440\u0443\u0446\u043a\u0443\u0441 <\/em>\/\/ \u0415\u041c-1, \u0441. 23.<\/p>\r\n

15 \u0421.\u041c. \u0421\u043e\u043b\u043e\u0432\u044c\u0451\u0432<\/em>, \u043a\u043d. I, \u0441. 546.<\/p>\r\n

16 \u042e. \u0411\u0440\u0443\u0446\u043a\u0443\u0441<\/em> \/\/ \u0415\u041c-1, \u0441. 26.<\/p>\r\n

17 \u0415\u042d, \u0442. 9, \u0441. 5.<\/p>\r\n

18 \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 517.<\/p>\r\n

19 \u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d<\/em>, \u0442. IV, \u0441. 54-55.<\/p>\r\n

20 \u041a\u0415\u042d, \u0442. 4, \u0441. 254.<\/p>\r\n

21 \u0415\u042d, \u0442. 5, \u0441. 165.<\/p>\r\n

22 \u0415\u042d, \u0442. 13, \u0441. 610.<\/p>\r\n

23 \u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d<\/em>*, \u0442. VI, \u0441. 121.<\/p>\r\n

24 \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 121.<\/p>\r\n

25 \u0421.\u041c. \u0421\u043e\u043b\u043e\u0432\u044c\u0451\u0432, \u043a\u043d. III, \u0441. 185.<\/p>\r\n

26 \u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d<\/em>, \u0442. VI, \u0441. 121-122.<\/p>\r\n

27 \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d<\/em>. \u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f \u0435\u0432\u0440\u0435\u0439\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u0430 \u0432 \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0438: \u0412 2-\u0445 \u0442., \u0442. 1, \u041b., 1925, \u0441. 8.<\/p>\r\n

28 \u042d\u043d\u0446\u0438\u043a\u043b\u043e\u043f\u0435\u0434\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0441\u043b\u043e\u0432\u0430\u0440\u044c: \u0412 82-\u0445 \u0442. \u0421\u041f\u0431.: \u0411\u0440\u043e\u043a\u0433\u0430\u0443\u0437 \u0438 \u0415\u0444\u0440\u043e\u043d, 1890-1904, \u0442. 22, 1894, \u0441. 943.<\/p>\r\n

29 \u0415\u042d, \u0442. 7, \u0441. 577.<\/p>\r\n

30 \u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d<\/em>, \u0442. VI, \u0441. 122.<\/p>\r\n

31 \u0421.\u041c. \u0421\u043e\u043b\u043e\u0432\u044c\u0451\u0432<\/em>, \u043a\u043d. III, \u0441. 185.<\/p>\r\n

32 \u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d<\/em>, \u0442. VI, \u0441. 120-123.<\/p>\r\n

33 \u0422\u043e\u043f\u043e\u0440\u043e\u0432<\/em>, \u0442. I, \u0441. 357.<\/p>\r\n

34 \u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d<\/em>, \u0442. VI, \u0441. 123.<\/p>\r\n

35 \u0415\u042d, \u0442. 7, \u0441. 580.<\/p>\r\n

36 \u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d<\/em>, \u0442. VI, \u0441. 123.<\/p>\r\n

37 \u0421.\u041c. \u0421\u043e\u043b\u043e\u0432\u044c\u0451\u0432<\/em>, \u043a\u043d. III, \u0441. 186.<\/p>\r\n

38 \u0410.\u0412. \u041a\u0430\u0440\u0442\u0430\u0448\u0435\u0432<\/em>. \u041e\u0447\u0435\u0440\u043a\u0438 \u043f\u043e \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0444\u0435\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0426\u0435\u0440\u043a\u0432\u0438: \u0412 2-\u0445 \u0442., \u0442. I, \u041f\u0430\u0440\u0438\u0436: YMCA-Press, 1959. \u0441. 495, 497.<\/p>\r\n

39 \u0415\u042d, \u0442. 13, \u0441. 610.<\/p>\r\n

40 \u0415\u042d, \u0442. 7, \u0441. 579.<\/p>\r\n

41 \u041a\u0415\u042d, \u0442. 2, \u0441. 509.<\/p>\r\n

42 \u041a\u0430\u0440\u0442\u0430\u0448\u0435\u0432<\/em>, \u0442. I, \u0441. 505.<\/p>\r\n

43 \u0410\u043a\u0430\u0434. \u0421.\u0424. \u041f\u043b\u0430\u0442\u043e\u043d\u043e\u0432<\/em>. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 \u0438 \u0417\u0430\u043f\u0430\u0434. \u0411\u0435\u0440\u043b\u0438\u043d: \u041e\u0431\u0435\u043b\u0438\u0441\u043a, 1926, \u0441. 37-38.<\/p>\r\n

44 \u041a\u0415\u042d, \u0442. 2, \u0441. 509.<\/p>\r\n

45 \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d<\/em>, \u0442. 1, \u0441. 8.<\/p>\r\n

46 \u042e. \u0411\u0440\u0443\u0446\u043a\u0443\u0441<\/em> \/\/ \u0415\u041c-1, \u0441. 28.<\/p>\r\n

47 \u0415\u042d, \u0442. 8, \u0441. 749.<\/p>\r\n

48 \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d<\/em>*, \u0442. 1, \u0441. 8-9.<\/p>\r\n

49 \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435 *, \u0441. 9. (\u0415\u0441\u043b\u0438 \u0445\u043e\u0442\u044f \u0431\u044b \u043e\u0434\u043d\u0430 \u0438\u0437 \u0446\u0438\u0442\u0430\u0442, \u043f\u043e\u043a\u0440\u044b\u0432\u0430\u0435\u043c\u044b\u0445 \u0441\u0441\u044b\u043b\u043a\u043e\u0439, \u043f\u0440\u0438\u0432\u043e\u0434\u0438\u0442\u0441\u044f \u043f\u043e \u0434\u0430\u043d\u043d\u043e\u043c\u0443 \u0438\u0437\u0434\u0430\u043d\u0438\u044e, \u0430 \u043d\u0435 \u043f\u043e \u043e\u0440\u0438\u0433\u0438\u043d\u0430\u043b\u0443, \u0441\u0441\u044b\u043b\u043a\u0430 \u0441\u043d\u0430\u0431\u0436\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f \u0437\u043d\u0430\u043a\u043e\u043c *.)<\/p>\r\n

50 \u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d<\/em>*, \u0442. XII, \u0441. 35, 36; \u041f\u0440\u0438\u043c\u0435\u0447\u0430\u043d\u0438\u044f, \u0441. 33.<\/p>\r\n

51 \u041a\u0415\u042d, \u0442. 7, \u0441. 290.<\/p>\r\n

52 \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d<\/em>, \u0442. 1, \u0441. 9.<\/p>\r\n

53 \u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d<\/em>, \u0442. XII, \u0441. 141.<\/p>\r\n

54 \u0418.\u041c. \u0414\u0438\u0436\u0443\u0440<\/em>. \u0415\u0432\u0440\u0435\u0438 \u0432 \u044d\u043a\u043e\u043d\u043e\u043c\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0436\u0438\u0437\u043d\u0438 \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0438 \/\/ [\u0421\u0431.] \u041a\u043d\u0438\u0433\u0430 \u043e \u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u043e\u043c \u0435\u0432\u0440\u0435\u0439\u0441\u0442\u0432\u0435: \u041e\u0442 1860-\u0445 \u0433\u043e\u0434\u043e\u0432 \u0434\u043e \u0420\u0435\u0432\u043e\u043b\u044e\u0446\u0438\u0438 1917\u0433. (\u0434\u0430\u043b\u0435\u0435 \u2014 \u041a\u0420\u0415-1). \u041d\u044c\u044e-\u0419\u043e\u0440\u043a: \u0421\u043e\u044e\u0437 \u0420\u0443\u0441\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0415\u0432\u0440\u0435\u0435\u0432, 1960, \u0441. 156.<\/p>\r\n

55. \u0415\u042d, \u0442. 13, \u0441. 611.<\/p>\r\n

56. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435.<\/p>\r\n

57. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 9-10.<\/p>\r\n

58. \u0415\u042d*, \u0442. 11, \u0441. 330.<\/p>\r\n

59. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435*.<\/p>\r\n

60. \u0415\u042d, \u0442. 13, \u0441. 612.<\/p>\r\n

61. \u0421. \u041c. \u0421\u043e\u043b\u043e\u0432\u044c\u0451\u0432*, \u043a\u043d. VIII, \u0441. 76.<\/p>\r\n

62. \u0421. \u041c. \u0421\u043e\u043b\u043e\u0432\u044c\u0451\u0432, \u043a\u043d. X, 1963, \u0441. 477.<\/p>\r\n

63. \u0415\u042d*, \u0442. 5, \u0441. 519.<\/p>\r\n

64. \u0415\u042d, \u0442. 11, \u0441. 330.<\/p>\r\n

65. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 11-12.<\/p>\r\n

66. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 13; \u0415\u042d, \u0442. 2, \u0441. 592.<\/p>\r\n

67. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 13-15; \u0415\u042d, \u0442. 2, \u0441. 592.<\/p>\r\n

68. \u0415\u042d, \u0442. 10, \u0441. 224-225.<\/p>\r\n

69. \u0415\u042d, \u0442. 4, \u0441. 591.<\/p>\r\n

70. \u0415\u042d, \u0442. 10, \u0441. 225.<\/p>\r\n

71. \u0421. \u041c. \u0421\u043e\u043b\u043e\u0432\u044c\u0451\u0432, \u043a\u043d. X, \u0441. 256-257.<\/p>\r\n

72. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 15.<\/p>\r\n

73. \u0421. \u041c. \u0421\u043e\u043b\u043e\u0432\u044c\u0451\u0432*, \u043a\u043d. XI, \u0441. 155-156.<\/p>\r\n

74. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 16.<\/p>\r\n

75. \u0421. \u041c. \u0421\u043e\u043b\u043e\u0432\u044c\u0451\u0432*, \u043a\u043d. XI, \u0441. 204.<\/p>\r\n

76. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 18.<\/p>\r\n

77. S. M. Dubnow. History of the Jews in Russia and Poland, from the Earliest Times until the Present Day. Philadelphia: The Jewish Publication Society of America, 1916, vol. I, p. 258.<\/p>\r\n

78. \u0415\u042d, \u0442. 7, \u0441. 513.<\/p>\r\n

79. \u0412 \u0435\u0433\u043e \u043d\u0435\u043e\u043a\u043e\u043d\u0447\u0435\u043d\u043d\u043e\u0439 \u043d\u0435\u043e\u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u043a\u043e\u0432\u0430\u043d\u043d\u043e\u0439 \u0440\u0430\u0431\u043e\u0442\u0435 \u043e \u043f\u043e\u043b\u0438\u0442\u0438\u043a\u0435 \u0446\u0430\u0440\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u043f\u0440\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435\u043b\u044c\u0441\u0442\u0432\u0430 \u043f\u043e \u043e\u0442\u043d\u043e\u0448\u0435\u043d\u0438\u044e \u043a \u0435\u0432\u0440\u0435\u044f\u043c. \u0422\u0435\u043b\u044c\u043d\u0438\u043a\u043e\u0432\u044b\u043c \u0443\u043a\u0430\u0437\u0430\u043d\u044b \u043c\u043d\u043e\u0433\u0438\u0435 \u043d\u0435\u043c\u0430\u043b\u043e\u0432\u0430\u0436\u043d\u044b\u0435 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u0438\u043a\u0438 \u043a \u0427\u0430\u0441\u0442\u0438 I \u0434\u0430\u043d\u043d\u043e\u0439 \u043a\u043d\u0438\u0433\u0438, \u0438\u0441\u043f\u043e\u043b\u044c\u0437\u043e\u0432\u0430\u043d\u043d\u044b\u0435 \u043d\u0430\u043c\u0438 \u0441 \u0431\u043b\u0430\u0433\u043e\u0434\u0430\u0440\u043d\u043e\u0441\u0442\u044c\u044e.<\/p>\r\n

80. Dr. Ernst Herrmann. Geschichte des russischen Staats. Funfter Band: Von der Thronbesteigung der Kaiserin Elisabeth bis zur Feier des FriedensvonKainardsche (1742-1775). Hamburg, 1853, S. 171.<\/p>\r\n

81. \u0413. \u0411. \u0421\u043b\u0438\u043e\u0437\u0431\u0435\u0440\u0433. \u0414\u043e\u0440\u0435\u0432\u043e\u043b\u044e\u0446\u0438\u043e\u043d\u043d\u044b\u0439 \u0441\u0442\u0440\u043e\u0439 \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0438. \u041f\u0430\u0440\u0438\u0436, 1933, \u0441. 264.<\/p>\r\n

82. \u0415\u042d, \u0442. 5, \u0441. 519-520.<\/p>\r\n

83. \u0421. \u041c. \u0421\u043e\u043b\u043e\u0432\u044c\u0451\u0432, \u043a\u043d. XI, \u0441. 134, 319-322.<\/p>\r\n

84. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 383.<\/p>\r\n

85. \u0421. \u041c. \u0421\u043e\u043b\u043e\u0432\u044c\u0451\u0432*, \u043a\u043d. XIII, \u0441. 112.<\/p>\r\n

86. \u0415\u042d, \u0442. 7, \u0441. 494.<\/p>\r\n

87. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d*, \u0442. 1, \u0441. 19.<\/p>\r\n

88. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 20-21.<\/p>\r\n

89. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 22-27.<\/p>\r\n

90. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 32.<\/p>\r\n

91. \u0415\u042d, \u0442. 15, \u0441. 645.<\/p>\r\n

92. \u0415\u042d, \u0442. 9, \u0441. 788.<\/p>\r\n

93. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. l, c. 35.<\/p>\r\n

94. S. M. Dubnow, p. 265; \u0414\u0436\u0435\u0439\u043c\u0441 \u041f\u0430\u0440\u043a\u0441. \u0415\u0432\u0440\u0435\u0438 \u0441\u0440\u0435\u0434\u0438 \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043e\u0432: \u041e\u0431\u0437\u043e\u0440 \u043f\u0440\u0438\u0447\u0438\u043d \u0430\u043d\u0442\u0438\u0441\u0435\u043c\u0438\u0442\u0438\u0437\u043c\u0430. \u041f\u0430\u0440\u0438\u0436: YMCA-Press, 1932, \u0441. 154.<\/p>\r\n

95. \u0421. \u041c. \u0421\u043e\u043b\u043e\u0432\u044c\u0451\u0432, \u043a\u043d. XIV, \u0441. 108.<\/p>\r\n

96. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 30-31, 37, 43.<\/p>\r\n

97. \u0418. \u041c. \u0411\u0438\u043a\u0435\u0440\u043c\u0430\u043d. \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u044f \u0438 \u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u043e\u0435 \u0435\u0432\u0440\u0435\u0439\u0441\u0442\u0432\u043e \/\/ \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u044f \u0438 \u0435\u0432\u0440\u0435\u0438: \u0421\u0431. 1 (\u0434\u0430\u043b\u0435\u0435 \u2014 \u0420\u0438\u0415) \/ \u041e\u0442\u0435\u0447\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u0435 \u043e\u0431\u044a\u0435\u0434\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u0435 \u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0435\u0432\u0440\u0435\u0435\u0432 \u0437\u0430\u0433\u0440\u0430\u043d\u0438\u0446\u0435\u0439. \u041f\u0430\u0440\u0438\u0436: YMCA-Press, 1978, \u043f\u0435\u0440\u0435\u0438\u0437\u0434. \u0411\u0435\u0440\u043b\u0438\u043d: \u041e\u0441\u043d\u043e\u0432\u0430, 1924, \u0441. 85.<\/p>\r\n

98. H. Graetz. Popular History of the Jews. New York: Hebrew Publishing Company, 1919, vol. V, p. 212.<\/p>\r\n

99. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 40, 42.<\/p>\r\n

100. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 51, 55.<\/p>\r\n

101. \u0417\u0430\u043f\u0438\u0441\u043a\u0430 \u043b\u0438\u0442\u043e\u0432\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0433\u0443\u0431\u0435\u0440\u043d\u0430\u0442\u043e\u0440\u0430 \u0424\u0440\u0438\u0437\u0435\u043b\u044f \/\/ \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d*, \u0442. 1, \u0441. 83.<\/p>\r\n

102. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 68-69.<\/p>\r\n

103. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 103-108.<\/p>\r\n

104. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435*, \u0441. 47.<\/p>\r\n

105. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 56.<\/p>\r\n

106. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 57.<\/p>\r\n

107. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 59.<\/p>\r\n

108. \u0415\u042d, \u0442. 2, \u0441. 731.<\/p>\r\n

109. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 76-77.<\/p>\r\n

110. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 76.<\/p>\r\n

111. \u0415\u042d, \u0442. 13, \u0441. 613.<\/p>\r\n

112. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 72-73.<\/p>\r\n

113. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 64.<\/p>\r\n

114. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 65.<\/p>\r\n

115. \u0415\u042d, \u0442. 13, \u0441. 614.<\/p>\r\n

116. \u0415\u042d*, \u0442. 7, \u0441. 496.<\/p>\r\n

117. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 72.<\/p>\r\n

118. \u041a\u0415\u042d, \u0442. 7, \u0441. 298.<\/p>\r\n

119. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 77.<\/p>\r\n

120. \u0415\u042d, \u0442. 11, \u0441. 331.<\/p>\r\n

121. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d*, \u0442. 1, \u0441. 77-78.<\/p>\r\n

122. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435*, \u0441. 78.<\/p>\r\n

123. \u0415\u042d, \u0442. 11, \u0441. 331.<\/p>\r\n

124. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 79.<\/p>\r\n

125. \u0415\u042d, \u0442. 7, \u0441. 591-592.<\/p>\r\n

126. \u0415\u042d, \u0442. 13, \u0441. 939.<\/p>\r\n

127. \u0411\u0438\u043a\u0435\u0440\u043c\u0430\u043d \/\/ \u0420\u0438\u0415, \u0441. 90.<\/p>\r\n

128. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. l, c. 83.<\/p>\r\n

129. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 86.<\/p>\r\n

130. \u0415\u042d, \u0442. 12, \u0441. 182.<\/p>\r\n

131. \u0415\u042d*, \u0442. 2, \u0441. 732.<\/p>\r\n

132. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d*, \u0442. 1, \u0441. 92-93.<\/p>\r\n

133. [\u0413. \u0420.] \u0414\u0435\u0440\u0436\u0430\u0432\u0438\u043d. \u0421\u043e\u0447.: \u0412 9-\u0442\u0438 \u0442. \/ \u0421 \u043e\u0431\u044a\u044f\u0441\u043d\u0438\u0442\u0435\u043b\u044c\u043d\u044b\u043c\u0438 \u043f\u0440\u0438\u043c\u0435\u0447\u0430\u043d\u0438\u044f\u043c\u0438 \u042f. \u0413\u0440\u043e\u0442\u0430. 2-\u0435 \u0410\u043a\u0430\u0434\u0435\u043c\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0435 \u0438\u0437\u0434. \u0421\u041f\u0431., 1864-1883, \u0442. VI, 1876, \u0441. 690-691, 693.<\/p>\r\n

134. \u0414\u0435\u0440\u0436\u0430\u0432\u0438\u043d, \u0442. VI, \u0441. 691-692.<\/p>\r\n

135. \u0414\u0435\u0440\u0436\u0430\u0432\u0438\u043d, \u0442. VII, 1878, \u0441. 263.<\/p>\r\n

136. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 263-264, 269.<\/p>\r\n

137. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 264.<\/p>\r\n

138. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 153.<\/p>\r\n

139. \u0414\u0435\u0440\u0436\u0430\u0432\u0438\u043d, \u0442. VII, \u0441. 263, 265, 287.<\/p>\r\n

140. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 126-127.<\/p>\r\n

141. \u0414\u0435\u0440\u0436\u0430\u0432\u0438\u043d, \u0442. VII, \u0441. 267-275.<\/p>\r\n

142. \u0421\u043c.: \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 129-130; \u0415\u042d, \u0442. 15, \u0441. 358-359.<\/p>\r\n

143. \u0415\u042d, \u0442. 11, \u0441. 801; \u0414\u0435\u0440\u0436\u0430\u0432\u0438\u043d, \u0442. VII, \u0441. 353-355; \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d, \u0442. 1, \u0441. 131-132.<\/p>\r\n

144. \u0414\u0435\u0440\u0436\u0430\u0432\u0438\u043d, \u0442. VII, \u0441. 280-283, 287.<\/p>\r\n

145. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 279, 287-291, 326.<\/p>\r\n

146. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 288.<\/p>\r\n

147. \u0414\u0435\u043b\u043e \u043c\u0438\u043d\u0438\u0441\u0442\u0435\u0440\u0441\u0442\u0432\u0430 \u044e\u0441\u0442\u0438\u0446\u0438\u0438, 1800 \u0433., \u2116 251 \/\/ \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d*, \u0442. 1, \u0441. 133.<\/p>\r\n

148. \u0415\u042d, \u0442. 15, \u0441. 358.<\/p>\r\n

149. \u0414\u0435\u0440\u0436\u0430\u0432\u0438\u043d, \u0442. VII, \u0441. 277.<\/p>\r\n

150. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 280.<\/p>\r\n

151. \u0415\u042d, \u0442. 7, \u0441. 112-113.<\/p>\r\n

152. \u0414\u0435\u0440\u0436\u0430\u0432\u0438\u043d, \u0442. VII, \u0441. 302.<\/p>\r\n

153. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 291.<\/p>\r\n

154. \u0414\u0435\u0440\u0436\u0430\u0432\u0438\u043d, \u0442. VII, \u0441. 292-330.<\/p>\r\n

155. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 331.<\/p>\r\n

156. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d*, \u0442. 1, \u0441. 131.<\/p>\r\n

157. \u0414\u0435\u0440\u0436\u0430\u0432\u0438\u043d, \u0442. VII, \u0441. 289.<\/p>\r\n

158. \u0414\u0435\u0440\u0436\u0430\u0432\u0438\u043d, \u0442. VI, \u0441. 715-717.<\/p>\r\n

159. \u0415\u042d, \u0442. 2, \u0441. 733.<\/p>\r\n

160. \u0414\u0435\u0440\u0436\u0430\u0432\u0438\u043d, \u0442. VI, \u0441. 766-767.<\/p>\r\n

161. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 761.<\/p>\r\n

162. \u041b. \u0414\u0435\u0439\u0447. \u0420\u043e\u043b\u044c \u0435\u0432\u0440\u0435\u0435\u0432 \u0432 \u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u043e\u043c \u0440\u0435\u0432\u043e\u043b\u044e\u0446\u0438\u043e\u043d\u043d\u043e\u043c \u0434\u0432\u0438\u0436\u0435\u043d\u0438\u0438, \u0442. 1, 2-\u0435 \u0438\u0437\u0434., \u041c.; \u041b.: \u0413\u0418\u0417, 1925, \u0441. 8.<\/p>\r\n

163. \u0415\u042d, \u0442. 11, \u0441. 622-623.<\/p>\r\n

164. \u0415\u042d, \u0442. 1, \u0441. 798.<\/p>\r\n

165. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d*, \u0442. 1, \u0441. 148.<\/p>\r\n

166. \u0422\u0430\u043c \u0436\u0435, \u0441. 153.<\/p>\r\n

167. \u042e. \u0413\u0435\u0441\u0441\u0435\u043d*, \u0442. 1, \u0441. 139-140, 144-145.<\/p>\r\n

168. \u0414\u0435\u0440\u0436\u0430\u0432\u0438\u043d, \u0442. VI, \u0441. 762-763.<\/p>\r\n

169. \u0415\u042d, \u0442. 11, \u0441. 801.<\/p>\r\n

170. \u0414\u0435\u0440\u0436\u0430\u0432\u0438\u043d, \u0442. VI, \u0441. 763-764.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\r\n

 <\/p>\r\n

\r\n

 <\/p>\r\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Zamieszczamy poni\u017cej pierwsze polskie t\u0142umaczenie kilku rodzia\u0142\u00f3w dwutomowego dzie\u0142a Aleksandra So\u0142\u017cenicyna, pt „Dvesti let vmeste” (ang. Two Hundred Years Together), omawiaj\u0105cego trudne relacje rosyjsko-\u017cydowskie od 1772 roku. Pomimo, i\u017c od wydania po rosyjsku w 2003 roku tego Magnum Opus Wielkiego Pisarza up\u0142yn\u0119\u0142o ju\u017c 6 lat, nie doczeka\u0142o si\u0119 ono niestety t\u0142umaczenia na \u017caden inny j\u0119zyk, […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[162],"tags":[66,53,18,55,141],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14596"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=14596"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14596\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":127574,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14596\/revisions\/127574"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=14596"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=14596"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=14596"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}