{"id":14521,"date":"2009-10-04T19:06:32","date_gmt":"2009-10-05T00:06:32","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=14521"},"modified":"2009-10-08T10:37:24","modified_gmt":"2009-10-08T15:37:24","slug":"10-lat-lagrow-za-kontrrewolucje","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=14521","title":{"rendered":"10 lat \u0142agr\u00f3w za kontrrewolucj\u0119"},"content":{"rendered":"

W wyniku tajnego paktu Ribbentrop – Mo\u0142otow z 23 sierpnia 1939 r., a nast\u0119pnie dodatkowych ustale\u0144 mi\u0119dzy ZSRS a rz\u0105dem niemieckim z 28 wrze\u015bnia 1939 r. pod okupacj\u0105 sowieck\u0105 po 17 wrze\u015bnia znalaz\u0142o si\u0119 52,1 proc. obszaru Polski, a na nim w ca\u0142o\u015bci, niekiedy cz\u0119\u015bciowo, tereny 6 diecezji obrz\u0105dku \u0142aci\u0144skiego (wile\u0144skiej, pi\u0144skiej, \u0142uckiej, lwowskiej, przemyskiej i \u0142om\u017cy\u0144skiej), z oko\u0142o 1300 parafiami, 2,5 tys. kap\u0142an\u00f3w i ponad 4 mln katolik\u00f3w obrz\u0105dku \u0142aci\u0144skiego. W\u0142adze sowieckie widzia\u0142y w Ko\u015bciele katolickim gro\u017an\u0105 dla nich si\u0142\u0119 kontrrewolucyjn\u0105 i g\u0142\u00f3wn\u0105 przeszkod\u0119 na drodze do ustroju komunistycznego.<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Celem w\u0142adz sowieckich by\u0142a szybka i bezwzgl\u0119dna sowietyzacja zaj\u0119tych ziem. Ju\u017c 22 pa\u017adziernika 1939 r. odby\u0142y si\u0119 „wybory” do Zgromadze\u0144 Ludowych tzw. Zachodniej Bia\u0142orusi i Zachodniej Ukrainy, kt\u00f3re by\u0142y wielk\u0105 fars\u0105. Terrorem, zastraszeniem i si\u0142\u0105 fizyczn\u0105 zmuszono ludzi do udania si\u0119 do lokali „wyborczych” i wrzucania odpowiednich kart do urn. Wszyscy czuli si\u0119 tym poni\u017ceni, bo zrobili co\u015b wbrew swym najg\u0142\u0119bszym przekonaniom. O to w\u0142a\u015bnie chodzi\u0142o w\u0142adzom sowieckim. Zaj\u0119te ziemie zosta\u0142y w\u0142\u0105czone do ZSRS. Oznacza\u0142o to wprowadzenie ustawodawstwa sowieckiego, w tym dotycz\u0105cego religii. Wydany zosta\u0142 zakaz nauczania religii do lat 18. Konspiracyjna katechizacja by\u0142a traktowana jako dzia\u0142alno\u015b\u0107 kontrrewolucyjna i karana wyrokiem 10 lat \u0142agr\u00f3w. W\u0142asno\u015b\u0107 ko\u015bcielna zosta\u0142a upa\u0144stwowiona i na kilka miesi\u0119cy rozdzielona ch\u0142opom ma\u0142orolnym. Odebrano j\u0105 wiosn\u0105 1940 r., gdy rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 tworzenie ko\u0142choz\u00f3w. Instytucje ko\u015bcielne – seminaria duchowne, szko\u0142y katolickie, zak\u0142ady wychowawcze, charytatywne, opieku\u0144cze, stowarzyszenia, prasa, wydawnictwa itp. – zosta\u0142y zamkni\u0119te. Ich siedziby i mieszkania ksi\u0119\u017cy w mie\u015bcie zaj\u0119\u0142y urz\u0119dy sowieckie, milicja i wojsko. Upa\u0144stwowione ko\u015bcio\u0142y ob\u0142o\u017cono szybko rosn\u0105cymi podatkami niemo\u017cliwymi do zap\u0142acenia. Mia\u0142o to na celu ich zamkni\u0119cie z przyczyn formalnie niezwi\u0105zanych z religi\u0105. Niezap\u0142acenie podatk\u00f3w by\u0142o interpretowane jako wyraz opinii parafian, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 jest im niepotrzebny. Zabroniona zosta\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 charytatywna.<\/p>\r\n\r\n

Inwigilacja Ko\u015bcio\u0142a przez NKWD<\/strong>
\r\n Pomimo terroru wprowadzonego na zaj\u0119tych przez Sowiet\u00f3w ziemiach w 1300 ko\u015bcio\u0142ach ludno\u015b\u0107 polska odwa\u017cnie manifestowa\u0142a nie tylko uczucia religijne, ale i patriotyczne, co czyni\u0142o z ko\u015bcio\u0142\u00f3w o\u015brodki duchowego oporu przeciwko nowej w\u0142adzy. Ze wzgl\u0119du jednak na wielki autorytet moralny Ko\u015bcio\u0142a nie podejmowano przeciwko niemu bardziej drastycznych dzia\u0142a\u0144. Mog\u0142yby one bowiem wywo\u0142a\u0107 niepokoje spo\u0142eczne i zak\u0142\u00f3ci\u0107 proces wst\u0119pnego jeszcze umacniania sowieckiej w\u0142adzy na zaj\u0119tych terenach.
\r\n Wobec duchowie\u0144stwa, niewykraczaj\u0105cego w swojej dzia\u0142alno\u015bci poza funkcje czysto liturgiczne, stosowane by\u0142y jedynie dokuczliwe dzia\u0142ania administracyjne, g\u0142\u00f3wnie pozbawiaj\u0105ce je \u017ar\u00f3de\u0142 utrzymania. By\u0142o ono od pocz\u0105tku intensywnie rozpracowywane przez niezwykle rozwini\u0119t\u0105 sie\u0107 konfident\u00f3w i agent\u00f3w NKWD. Ju\u017c 11 pa\u017adziernika 1939 r., a wi\u0119c trzy tygodnie po agresji na Polsk\u0119, G\u0142\u00f3wna Komenda NKWD w Moskwie wyda\u0142a rozkaz nr 001223, kt\u00f3ry zawiera\u0142 sformu\u0142owane w 15 punktach szczeg\u00f3\u0142owe polecenia i wskazania dotycz\u0105ce walki z Ko\u015bcio\u0142em katolickim na zaj\u0119tych terenach. Pierwszy z nich nakazywa\u0142 zaprowadzenie dok\u0142adnej ewidencji wszystkich ksi\u0119\u017cy w postaci teczek personalnych, a trzeci – stworzenie sieci tajnych informator\u00f3w w celu ich dok\u0142adnej obserwacji, \u015bledzenia ich wypowiedzi publicznych i prywatnych oraz wszystkich dzia\u0142a\u0144 i sk\u0142adanie odpowiednich raport\u00f3w. Polecenia te by\u0142y dok\u0142adnie realizowane. Nawet organistom i ko\u015bcielnym przydzielono konfident\u00f3w zwerbowanych w ich najbli\u017cszym otoczeniu.
\r\n Dzia\u0142alno\u015b\u0107 duszpasterska zosta\u0142a ograniczona do mur\u00f3w ko\u015bcielnych i tu w zasadzie nie napotyka\u0142a trudno\u015bci. Nie powiod\u0142a si\u0119, na skutek oporu ludno\u015bci, pr\u00f3ba likwidacji niedzieli przez wprowadzenie dnia wolnego od pracy w sobot\u0119. Dni \u015bwi\u0105teczne poza niedziel\u0105 zosta\u0142y jednak zlikwidowane i by\u0142y dniami roboczymi. Poza licz\u0105c\u0105 800 m stref\u0105 przygraniczn\u0105, oddzielaj\u0105c\u0105 okupacj\u0119 niemieck\u0105, ko\u015bcio\u0142y pozosta\u0142y otwarte. Natomiast le\u017c\u0105ce w tej strefie zosta\u0142y sprofanowane i zdewastowane pomimo ich historycznej i artystycznej warto\u015bci. W Drohiczynie nad Bugiem w ko\u015bciele \u015aw. Tr\u00f3jcy urz\u0105dzono stajni\u0119, w ko\u015bciele pofranciszka\u0144skim – \u015bmietnik, a w ko\u015bciele Si\u00f3str Benedyktynek – latryn\u0119 dla wojska.
\r\n Wszechobecna sta\u0142a si\u0119 nies\u0142ychanie agresywna i nachalna propaganda antyreligijna. S\u0142u\u017cy\u0142y jej prasa, radio, g\u0142o\u015bniki instalowane na placach miejskich, kino, przymusowe mityngi ateistyczne w zak\u0142adach pracy i w innych miejscach dla mieszka\u0144c\u00f3w z wyznaczanych dzielnic. Aktywi\u015bci partyjni \u015bledzili dzieci i m\u0142odzie\u017c, sprawdzaj\u0105c, czy przestrzegaj\u0105 zakazu modlenia si\u0119 przed lekcjami, kt\u00f3ry nierzadko by\u0142 przez nich \u0142amany. Aktywistki ateizacji wyg\u0142asza\u0142y w szko\u0142ach antyreligijne pogadanki.
\r\n Atmosfer\u0119 panuj\u0105c\u0105 w szko\u0142ach ukazuje opublikowany 17 listopada 1940 r. w sowieckim czasopi\u015bmie „Dziennik Nauczyciela” list komunistki, kierowniczki szko\u0142y w Bia\u0142ymstoku, opisuj\u0105cy przyk\u0142ad m\u0142odej Polki, Zosi, przeciwstawiaj\u0105cej si\u0119 antyreligijnej propagandzie w szko\u0142ach: „W wieku lat 14 Zosia dowiedzia\u0142a si\u0119, \u017ce Boga nie ma. Lekcje religii zniesiono, ku \u017calowi Zosi i jej koleg\u00f3w i kole\u017canek, a nowy nauczyciel wyja\u015bni\u0142 uczniom, \u017ce te\u017c kiedy\u015b wierzy\u0142 w Boga, ale w ko\u0144cu przekona\u0142 si\u0119, \u017ce to farsa, narkotyk dla ludu. Zosia wybuch\u0142a p\u0142aczem i wykrzykn\u0119\u0142a: 'Nie, B\u00f3g jest i zawsze b\u0119d\u0119 w Niego wierzy\u0142a’. Kiedy ostatecznie zniesiono porann\u0105 modlitw\u0119 przed lekcjami, czego dzieci bardzo \u017ca\u0142owa\u0142y, Zosia wstawa\u0142a codziennie w momencie wej\u015bcia nauczyciela, aby odm\u00f3wi\u0107 na g\u0142os modlitw\u0119, a ca\u0142a klasa wstawa\u0142a za ni\u0105. Trwa\u0142o to przez trzy dni. Czwartego dnia, w wyniku uwag i ostrze\u017ce\u0144 nauczycieli, m\u0142odsze dziewczynki ju\u017c nie mia\u0142y odwagi g\u0142o\u015bno si\u0119 modli\u0107. Z ko\u0144cem tygodnia ca\u0142a klasa wprawdzie wstawa\u0142a, ale odmawia\u0142a modlitw\u0119 szeptem. Zosia tymczasem zawsze \u017cegna\u0142a si\u0119 otwarcie, co by\u0142o przyczyn\u0105 szeregu zaj\u015b\u0107. Niemniej w ko\u0144cu zapanowa\u0142 spok\u00f3j. Wiele dziewczyn przesta\u0142o chodzi\u0107 do ko\u015bcio\u0142a, ale du\u017ca ilo\u015b\u0107 nadal do\u0144 ucz\u0119szcza\u0142a. Zosia nale\u017ca\u0142a do tej drugiej grupy i o\u015bwiadczy\u0142a w\u0142adzom szkolnym, \u017ce chodzi do ko\u015bcio\u0142a codziennie, aby odm\u00f3wi\u0107 modlitw\u0119, kt\u00f3r\u0105 zawsze odmawia\u0142a w szkole”.
\r\n Na tereny tzw. Zachodniej Bia\u0142orusi w\u0142adze skierowa\u0142y armi\u0119 kilkuset p\u0142atnych agitator\u00f3w ateizmu. By\u0142o w\u015br\u00f3d nich 72 profesor\u00f3w, docent\u00f3w i naukowych pracownik\u00f3w Akademii Nauk BSRS, Bia\u0142oruskiego Uniwersytetu oraz Akademii Medycznej. Antyreligijna propaganda poni\u017ca\u0142a jednocze\u015bnie pa\u0144stwo polskie. Prymitywny charakter jednej i drugiej sprawia\u0142, \u017ce by\u0142a ona lekcewa\u017cona i z pogard\u0105 odrzucana. Spo\u0142ecze\u0144stwo by\u0142o zastraszone przez trwaj\u0105ce wci\u0105\u017c aresztowania, deportacje i wszechobecnych agent\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n

Zbrodnie na duchowie\u0144stwie katolickim<\/strong>
\r\n Wrogi stosunek do Ko\u015bcio\u0142a i duchowie\u0144stwa katolickiego sta\u0142 si\u0119 widoczny od pierwszego dnia inwazji Armii Czerwonej. 17 wrze\u015bnia 1939 r. i w ci\u0105gu nast\u0119pnych kilku dni zosta\u0142o zamordowanych 9 ksi\u0119\u017cy oraz kilku kleryk\u00f3w. Morderstwa te by\u0142y zar\u00f3wno dzie\u0142em miejscowych band bolszewickich kierowanych przez agent\u00f3w zza wschodniej granicy, jak i Armii Czerwonej. We wsi Snitowo, w powiecie Drohiczyn Poleski, miejscowa banda bolszewicka ukrzy\u017cowa\u0142a prawos\u0142awnego ksi\u0119dza, \u0179urawlewa, co by\u0142o zemst\u0105 za jego polski patriotyzm okazywany przed wojn\u0105. Po zako\u0144czeniu dzia\u0142a\u0144 wojennych tego rodzaju wypadki nie mia\u0142y ju\u017c miejsca.
\r\n Stosunkowo du\u017cy zasi\u0119g mia\u0142y zbrodnie wojenne pope\u0142nione przez NKWD i wycofuj\u0105ce si\u0119 oddzia\u0142y Armii Czerwonej bezpo\u015brednio po ataku Niemiec na ZSRS w dniu 22 czerwca 1941 roku. Na terenach wschodnich II RP, od granicy polsko-\u0142otewskiej na p\u00f3\u0142nocy, do polsko-rumu\u0144skiej na po\u0142udniu, zosta\u0142o zamordowanych w\u00f3wczas 42 ksi\u0119\u017cy diecezjalnych i zakonnych. Mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 w\u015br\u00f3d nich 3 grupy ofiar. Do pierwszej nale\u017celi ci, kt\u00f3rzy zostali zamordowani w wi\u0119zieniach w Oszmianie, Wilejce, Mi\u0144sku, \u0141ucku, Lwowie, Tarnopolu i Z\u0142oczowie. Masakr\u0119 kilku tysi\u0119cy wi\u0119\u017ani\u00f3w na dziedzi\u0144cu wi\u0119zienia w \u0141ucku prze\u017cy\u0142o trzech ksi\u0119\u017cy, a w\u015br\u00f3d nich S\u0142uga Bo\u017cy ks. W\u0142adys\u0142aw Bukowi\u0144ski, znany z p\u00f3\u017aniejszej pracy duszpasterskiej w Kazachstanie w latach 50., 60. i 70. Drug\u0105 grup\u0119 stanowi\u0142o kilku ksi\u0119\u017cy zamordowanych na „drogach \u015bmierci” podczas ewakuacji wi\u0119\u017ani\u00f3w na Wsch\u00f3d z Berezwecza k. G\u0142\u0119bokiego do U\u0142\u0142y i z Mi\u0144ska do Borysowa. Do trzeciej grupy nale\u017celi ci, kt\u00f3rych od 22 czerwca do 2 lipca 1941 r. zamordowa\u0142o NKWD i \u017co\u0142nierze Armii Czerwonej, w ich domach lub po uprowadzeniu w czasie wycofywania si\u0119 jej pod wp\u0142ywem ofensywy armii niemieckiej. Dochodzi\u0142o do tego na terenie diecezji wile\u0144skiej, \u0142uckiej, lwowskiej i przemyskiej. Zgin\u0119\u0142o w\u00f3wczas o\u015bmiu dominikan\u00f3w z Czortkowa. Zostali zamordowani strza\u0142em w ty\u0142 g\u0142owy przez funkcjonariuszy NKWD w nocy z 1 na 2 lipca 1941 roku.
\r\n Oko\u0142o 40 ksi\u0119\u017cy zgin\u0119\u0142o na terenie ziem okupowanych w latach 1939-1941 poza okresem dzia\u0142a\u0144 wojennych. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich ponios\u0142a \u015bmier\u0107 w rozmaitych, cz\u0119sto nieznanych okoliczno\u015bciach, np. w czasie pr\u00f3by przej\u015bcia przez granic\u0119 do Rumunii lub w wi\u0119zieniu. Niekt\u00f3rzy zagin\u0119li bez wie\u015bci po aresztowaniu lub zostali rozstrzelani na mocy wydanego na nich wyroku \u015bmierci za udzia\u0142 w antysowieckiej konspiracji.
\r\n Nie mo\u017cna pomin\u0105\u0107 29 katolickich kapelan\u00f3w wojskowych, je\u0144c\u00f3w wojennych, uwi\u0119zionych razem z oficerami polskimi w obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie po inwazji sowieckiej na ziemie polskie. 27 z nich zosta\u0142o zamordowanych w Katyniu, Twerze i Charkowie. Ocala\u0142o dw\u00f3ch: ks. Franciszek Tyczkowski, obywatel USA, i ks. Kamil Kantak, obywatel Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Do Polski nie wr\u00f3cili. Tak wi\u0119c w latach 1939-1941 pod okupacj\u0105 sowieck\u0105 i poza jej terenem, lecz w jej wyniku, w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b ponios\u0142o \u015bmier\u0107 oko\u0142o 120 ksi\u0119\u017cy.
\r\n Nieco mniej liczn\u0105 grup\u0119 stanowili ci, kt\u00f3rzy po aresztowaniu na okupowanych terenach od wrze\u015bnia 1939 do maja 1941 r. zostali deportowani do ZSRS po wyroku skazuj\u0105cym na \u0142agry, a niekiedy bez wyroku. By\u0142o ich ok. 100. Podobny los spotka\u0142 w tym czasie blisko 30 kleryk\u00f3w diecezjalnych i zakonnych. Przyczyny aresztowa\u0144 by\u0142y r\u00f3\u017cnorodne: publiczna, krytyczna ocena systemu komunistycznego, odmowa przyj\u0119cia paszportu sowieckiego lub pe\u0142nienia funkcji konfidenta NKWD, przedwojenna dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczna, usi\u0142owanie przej\u015bcia przez granic\u0119 do Rumunii lub pod okupacj\u0119 niemieck\u0105 i udzia\u0142 w antysowieckiej pracy konspiracyjnej. Zwykle grozi\u0142a za to kara \u015bmierci.
\r\n Znanych jest obecnie nieco ponad 20 wyrok\u00f3w \u015bmierci wydanych na ksi\u0119\u017cy, co zapewne nie jest liczb\u0105 kompletn\u0105, z kt\u00f3rych 4 dotyczy\u0142y ksi\u0119\u017cy zamieszkuj\u0105cych tzw. Zachodni\u0105 Bia\u0142oru\u015b: Stanis\u0142awa Kurka z diec. pi\u0144skiej, Stanis\u0142awa Cudnika z par. Burzyn, Mariana R. Szumowskiego z par. Jedwabne w diec. \u0142om\u017cy\u0144skiej oraz Kazimierza \u015awi\u0105tka z diec. pi\u0144skiej, obecnie kardyna\u0142a i by\u0142ego metropolity mi\u0144sko-mohylewskiego. Ten ostatni przebywa\u0142 ju\u017c w celi \u015bmierci w Brze\u015bciu. Od wykonania wyroku ocali\u0142 go wybuch wojny 22 czerwca 1941 r. i atak wojsk niemieckich na twierdz\u0119 brzesk\u0105. Pozosta\u0142e wyroki wydano na tzw. Zachodniej Ukrainie, g\u0142\u00f3wnie we Lwowie, gdzie grupa ksi\u0119\u017cy wzi\u0119\u0142a bardzo aktywny udzia\u0142 w pracy konspiracyjnej. Tylko w 7 wypadkach z dotychczas nam znanych wyroki \u015bmierci zosta\u0142y wykonane w strefie okupacyjnej lub gdzie indziej. Mia\u0142o to miejsce w okresie od 1 stycznia do 7 sierpnia 1941 roku. Rozstrzelani zostali ksi\u0119\u017ca: Adam Bogdanowicz, obrz\u0105dku ormia\u0144skiego, Jerzy Jaglarz z archidiecezji lwowskiej, Czes\u0142aw Kaniak, dominikanin, Jan Kisiel ze Lwowa, kapucyn, Antoni Ba\u0142ut, jezuita, Jerzy Moskwa i Stanis\u0142aw Zientara z diec. \u0142uckiej. Liczba ta by\u0142a zapewne nieco wy\u017csza. Nie mo\u017cna tego stwierdzi\u0107, gdy\u017c akta osobowe 3435 os\u00f3b, kt\u00f3re zosta\u0142y rozstrzelane na Ukrainie na podstawie decyzji Biura Politycznego WKP(b) i naczelnych w\u0142adz ZSRS z 5 marca 1940 r. zosta\u0142y w tym samym roku, wed\u0142ug informacji obecnych w\u0142adz ukrai\u0144skich, zabrane przez central\u0119 NKWD do Moskwy. W\u0142adze rosyjskie utrzymuj\u0105 obecnie, \u017ce zosta\u0142y one spalone za rz\u0105d\u00f3w I sekretarza KC KPZR Nikity Chruszczowa.
\r\n Podejrzany charakter mia\u0142y wypadki \u015bmierci w wi\u0119zieniu. Dotyczy to np. ks. J\u00f3zefa Panasia, kapelana Wojska Polskiego w stopniu pu\u0142kownika. Wed\u0142ug oficjalnej wersji, pope\u0142ni\u0142 on samob\u00f3jstwo, wyskakuj\u0105c podczas \u015bledztwa przez okno. Wed\u0142ug wiarygodnych pog\u0142osek wyrzucono go ju\u017c martwego w celu upozorowania samob\u00f3jstwa. \u015amier\u0107 by\u0142a wynikiem maltretowania podczas \u015bledztwa. S\u0119dziwy ks. Karol Bogucki z archidiecezji lwowskiej, emerytowany dziekan generalny Wojska Polskiego w stopniu genera\u0142a, po aresztowaniu jesieni\u0105 1939 r. zosta\u0142 zwolniony po interwencji \u017byd\u00f3w – komunist\u00f3w, przyjaci\u00f3\u0142 z lat dzieci\u0119cych. Ponownie aresztowany w nast\u0119pnym roku zmar\u0142 w \u0142agrze w Kazachstanie w 1942 roku. Niekt\u00f3rych, jak np. skazanego na \u015bmier\u0107 za udzia\u0142 w konspiracji ks. W\u0142odzimierza Cie\u0144skiego ze Lwowa, ocali\u0142o skierowanie do centralnego wi\u0119zienia NKWD w Moskwie na dalsze \u015bledztwo. Zasta\u0142a go tam tzw. amnestia dla Polak\u00f3w b\u0119d\u0105ca wynikiem zawartej w Londynie umowy polsko-sowieckiej z 30 lipca 1941 roku. Kilkunastu aresztowanych i skazanych znikn\u0119\u0142o bez \u015bladu. Mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, \u017ce zostali oni zamordowani lub zmarli w wi\u0119zieniu, \u0142agrze lub na zes\u0142aniu.
\r\n Ponad 20 ksi\u0119\u017cy z aresztowanych po 17 wrze\u015bnia i deportowanych na Wsch\u00f3d zmar\u0142o w \u0142agrach lub ju\u017c po uwolnieniu jesieni\u0105 1941 roku. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zwolnionych – ponad 60 – prze\u017cy\u0142a, dotar\u0142a do tworzonych w ZSRS od wrze\u015bnia 1941 r. Polskich Si\u0142 Zbrojnych pod dow\u00f3dztwem gen. W\u0142adys\u0142awa Andersa i zosta\u0142a przyj\u0119ta na etaty kapelan\u00f3w. Razem z wojskiem, w wyniku jego ewakuacji ze Zwi\u0105zku Sowieckiego, znale\u017ali si\u0119 na Bliskim Wschodzie, p\u00f3\u017aniej na Zachodzie. W grupie tej by\u0142o r\u00f3wnie\u017c 10 kapelan\u00f3w wojskowych z oddzia\u0142\u00f3w Wojska Polskiego internowanych na Litwie i \u0141otwie we wrze\u015bniu 1939 roku. Latem nast\u0119pnego roku po zaj\u0119ciu Litwy przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 zostali oni deportowani do obozu w Starobielsku. P\u00f3\u017aniej trafili do Armii Polskiej w ZSRS – tzw. armii gen. Andersa.
\r\n Do wymienionych wy\u017cej kategorii duchownych nale\u017cy doda\u0107 kilkuosobow\u0105, nietypow\u0105 grup\u0119 tych, kt\u00f3rzy w 1940 r. dobrowolnie do\u0142\u0105czyli do deportowanych na Wsch\u00f3d Polak\u00f3w, by s\u0142u\u017cy\u0107 im opiek\u0105 duszpastersk\u0105, lub udali si\u0119 tam z innych powod\u00f3w. Do pierwszych nale\u017celi trzej ksi\u0119\u017ca z archidiecezji lwowskiej: Tadeusz Fedorowicz, Leopold Dallinger i Tadeusz Teliga oraz salezjanin J\u00f3zef Czerniecki. Jeden z nich (T. Teliga) zmar\u0142 po uwolnieniu z wi\u0119zienia, pozostali mogli opu\u015bci\u0107 ZSRS. Do drugich zaliczali si\u0119 dwaj jezuici – Walter Ciszek i Wiktor Nowikow (Cholewo), kt\u00f3rzy jako ochotnicy do prac le\u015bnych na Uralu wyjechali ze Lwowa. W nast\u0119pnym roku zostali aresztowani i skazani na wieloletnie roboty w \u0142agrach. Po uwolnieniu w latach 50. nie wr\u00f3cili do Polski. W sumie podczas okupacji sowieckiej straty osobowe, gdy chodzi o duchownych katolickich, wynosz\u0105 oko\u0142o 240 ksi\u0119\u017cy i oko\u0142o 30 alumn\u00f3w. Osobn\u0105 grup\u0119 stanowi ponad 30 si\u00f3str zakonnych (nazaretanki, urszulanki, inne) deportowanych w tym okresie na Syberi\u0119 z wojew\u00f3dztwa wile\u0144skiego. Przyczyn\u0105 by\u0142a odmowa przyj\u0119cia obywatelstwa sowieckiego.
\r\n Z zachowanych \u017ar\u00f3de\u0142 archiwalnych wynika, \u017ce na okupowanych przez ZSRS ziemiach drastyczne i gro\u017ane dla Ko\u015bcio\u0142a i duchowie\u0144stwa plany Sowiet\u00f3w w postaci masowych aresztowa\u0144 i egzekucji by\u0142y ju\u017c przygotowane. W tym celu \u015brodowisko duchownych zosta\u0142o dok\u0142adnie rozpracowane przez NKWD. Atak Niemiec na ZSRS 22 czerwca 1941 r. uniemo\u017cliwi\u0142 ich wykonanie.<\/p>\r\n\r\n

Sytuacja Cerkwi prawos\u0142awnej<\/strong>
\r\n Warto wspomnie\u0107 o losach polskiej Cerkwi prawos\u0142awnej na zaj\u0119tych po 17 wrze\u015bnia 1939 r. przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 ziemiach Rzeczypospolitej. Istnia\u0142o na nich ponad tysi\u0105c parafii prawos\u0142awnych i pracowa\u0142o w nich 1460 ksi\u0119\u017cy tego wyznania [1]. W\u0142adze sowieckie podporz\u0105dkowa\u0142y ich Cerkwi rosyjskiej w ZSRS, niemal ju\u017c ca\u0142kowicie tam zniszczonej i zamieraj\u0105cej na skutek krwawych prze\u015bladowa\u0144. Oznacza\u0142o to dla niej powr\u00f3t do \u017cycia. Egzarch\u0105 (zwierzchnikiem) Cerkwi na tzw. Zachodniej Ukrainie i Bia\u0142orusi zosta\u0142 mianowany s\u0142awi\u0105cy Stalina i aktywnie wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cy z NKWD metropolita Niko\u0142aj Jaruszewicz. W latach powojennych z tego tytu\u0142u mia\u0142 on mocn\u0105 pozycj\u0119 u w\u0142adz i przeciwstawi\u0142 si\u0119 niszczycielskiej akcji antyreligijnej nakazanej przez Chruszczowa. Z tego powodu zosta\u0142 zamordowany. Zmar\u0142 jako m\u0119czennik. By\u0142 wybitnym teologiem prawos\u0142awnym, do dzi\u015b bardzo cenionym [2].
\r\n Ks. prof. Roman Dzwonkowski SAC<\/p>\r\n\r\n

1 Por. „Petit annuaire statistique de la Pologne 1939”, s. 353.
\r\n 2 Por. Red. Karol Klauza, Stanis\u0142aw Celestyn Napi\u00f3rkowski OFMConv., Kazimierz Pek MIC „Wi\u0119ksi i mniejsi prorocy Europy \u015arodkowo-Wschodniej XX wieku. Materia\u0142y I i II Forum Teolog\u00f3w Europy \u015arodkowo-Wschodniej”, Lublin, 30 listopada – 1 grudnia 2001 r. Lublin, 6-8 maja 2003 r., Lublin 2003, s. 641.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"W wyniku tajnego paktu Ribbentrop – Mo\u0142otow z 23 sierpnia 1939 r., a nast\u0119pnie dodatkowych ustale\u0144 mi\u0119dzy ZSRS a rz\u0105dem niemieckim z 28 wrze\u015bnia 1939 r. pod okupacj\u0105 sowieck\u0105 po 17 wrze\u015bnia znalaz\u0142o si\u0119 52,1 proc. obszaru Polski, a na nim w ca\u0142o\u015bci, niekiedy cz\u0119\u015bciowo, tereny 6 diecezji obrz\u0105dku \u0142aci\u0144skiego (wile\u0144skiej, pi\u0144skiej, \u0142uckiej, lwowskiej, przemyskiej […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[66,59],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14521"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=14521"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14521\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=14521"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=14521"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=14521"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}