{"id":14035,"date":"2009-09-16T16:14:38","date_gmt":"2009-09-16T21:14:38","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=14035"},"modified":"2009-09-16T16:14:38","modified_gmt":"2009-09-16T21:14:38","slug":"aktion-saybusch-na-zywiecczyznie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=14035","title":{"rendered":"„Aktion Saybusch” na \u0179ywiecczy\u017anie"},"content":{"rendered":"

8 pa\u017adziernika 1939 r. na obszarze pokrywaj\u0105cym si\u0119 mniej wi\u0119cej z przedwojennym wojew\u00f3dztwem \u015bl\u0105skim utworzona zosta\u0142a – na podstawie dekretu Hitlera o aneksji zachodnich ziem polskich z tego samego dnia – nowa niemiecka rejencja z siedzib\u0105 w Katowicach. Wraz z rejencjami opolsk\u0105, legnick\u0105 i wroc\u0142awsk\u0105 wesz\u0142a w sk\u0142ad prowincji \u015bl\u0105skiej zarz\u0105dzanej przez nadprezydenta i okr\u0119gowego przyw\u00f3dc\u0119 NSDAP Josefa Wagnera.<\/strong>
\r\n
\r\nJu\u017c od pierwszych dni wrze\u015bnia Niemcy wprowadzali w \u017cycie opracowany ju\u017c cz\u0119\u015bciowo przed wojn\u0105 plan zag\u0142ady polskich elit. Na horyzoncie pozostawa\u0142y tymczasem wysiedlenia oraz konfiskata mienia. W obu ostatnich przypadkach chodzi\u0142o o przedsi\u0119wzi\u0119cia zakrojone na tak wielk\u0105 skal\u0119, \u017ce pewne poczynione ju\u017c przed wojn\u0105 prace koncepcyjne uzupe\u0142nione musia\u0142y zosta\u0107 kolejnymi studiami, przede wszystkim za\u015b dzia\u0142aniami o charakterze ewidencyjnym.
\r\nSt\u0105d jesie\u0144 1939 r. przynosi powo\u0142anie do \u017cycia Komisariatu Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny (Reichskommissar f\u00fcr die Festigung des deutschen Volkstums – RKF), a tak\u017ce G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Powierniczego Wsch\u00f3d (Haupttreuhandstelle Ost – HTO). Oba organy, pierwszy dzia\u0142aj\u0105cy pod nominalnym kierownictwem Heinricha Himmlera, drugi za\u015b nadzorowany przez Hermanna G\u00f6ringa, zbiera\u0142y w kolejnych latach szczeg\u00f3\u0142owe dane na temat stosunk\u00f3w narodowo\u015bciowych i w\u0142asno\u015bciowych na ziemiach wcielonych, tworz\u0105c tam swoje terenowe przedstawicielstwa. Funkcj\u0119 pe\u0142nomocnika RKF na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku obj\u0105\u0142 wy\u017cszy dow\u00f3dca SS i policji SS-Gruppenf\u00fchrer Erich von dem Bach-Zalewski – przez polskiego odbiorc\u0119 kojarzony g\u0142\u00f3wnie z faktem dowodzenia zgrupowaniem wojskowym t\u0142umi\u0105cym Powstanie Warszawskie pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej. Szybko te\u017c dosz\u0142o do multiplikacji sp\u00f3\u0142ek odpowiedzialnych za zaj\u0119cie poszczeg\u00f3lnych kategorii mienia polskiego.
\r\nHTO skoncentrowa\u0142 si\u0119 na przejmowaniu maj\u0105tku w obr\u0119bie strategicznych z punktu widzenia bie\u017c\u0105cych interes\u00f3w III Rzeszy sektor\u00f3w gospodarki. Na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku zaliczano do takich g\u0142\u00f3wnie zak\u0142ady przemys\u0142u ci\u0119\u017ckiego, zw\u0142aszcza huty i kopalnie w\u0119gla kamiennego z przewag\u0105 kapita\u0142u polskiego. Do jesieni 1941 r. zewidencjonowano tutaj niemal 42 tys. zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych, handlowych i rzemie\u015blniczych, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych do Polak\u00f3w nale\u017ca\u0142o przed wojn\u0105 niemal 13 tys., do \u017byd\u00f3w za\u015b ok. 5 tysi\u0119cy. HTO zajmowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c maj\u0105tek samorz\u0105d\u00f3w i pa\u0144stwa, a tak\u017ce bank\u00f3w i instytucji finansowych.
\r\nNa pocz\u0105tku 1940 r. do zosta\u0142a powo\u0142ana \u017cycia tzw. Wschodnioniemiecka Sp\u00f3\u0142ka ds. Zarz\u0105dzania Terenami Rolniczymi z o.o. (Ostdeutsche Landbewirtschaftungsgesellschaft mbH – Ostland). Sp\u00f3\u0142ka Ostland, na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku kierowana przez Waltera Rupperta, stan\u0119\u0142a przed zadaniem zewidencjonowania polskiego maj\u0105tku rolnego. Pomocy udziela\u0142a jej \u015al\u0105ska Sp\u00f3\u0142ka Rolna z o.o. (Schlesische Langesellschaft mbH – SLG) – analogiczne podmioty funkcjonowa\u0142y w Kraju Warty na Pomorzu Gda\u0144skim i w prowincji Prusy Wschodnie – odpowiedzialna za wspieranie niemieckiego osadnictwa ch\u0142opskiego na ziemiach anektowanych.
\r\nDo kwietnia 1942 r. w prowincji \u015bl\u0105skiej zaj\u0119to ponad 123 tys. gospodarstw rolnych nale\u017c\u0105cych do ludno\u015bci polskiej (i w niewielkim stopniu \u017cydowskiej) o \u0142\u0105cznej powierzchni ponad 522 tys. ha (\u015brednia wielko\u015b\u0107 gospodarstwa to 4,3 ha), spo\u015br\u00f3d ok. 150 tysi\u0119cy (ok. 630 tys. ha), kt\u00f3re w og\u00f3le planowano skonfiskowa\u0107.
\r\n
\r\nDylematy narodowo\u015bciowe<\/strong>
\r\nR\u00f3wnolegle do organizowania si\u0119 instytucji maj\u0105cych za zadanie przej\u0119cie polskiego mienia prowadzone by\u0142y studia nad narodowo\u015bciowym, demograficznym i przestrzennym obliczem okupowanego kraju. Punktem wyj\u015bcia dla przysz\u0142ych dzia\u0142a\u0144 administracji niemieckiej na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku sta\u0142y si\u0119 wyniki zrealizowanego w grudniu 1939 r. tzw. policyjnego spisu ludno\u015bci (Polizeiliche Einwohnererfassung). Ujawni\u0142y one, \u017ce spo\u015br\u00f3d blisko 2,3 mln by\u0142ych obywateli pa\u0144stwa polskiego zamieszkuj\u0105cych na terenie rejencji katowickiej, zaledwie ok. 930 tys. deklaruje narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105, czyli mniej ni\u017c deklaruj\u0105cych narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 – niemal 1, 09 mln (pr\u00f3cz tego spis ujawni\u0142 niespe\u0142na: 50 tys. Czech\u00f3w, 160 tys. \u015al\u0105zak\u00f3w i 90 tys. \u017byd\u00f3w). W dodatku zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b przyznaj\u0105cych si\u0119 do polsko\u015bci znajdowa\u0142a si\u0119 na obszarze tzw. uprzemys\u0142owionego pasa wschodniego (industrielle Ostgebieten) – by\u0142y to zachodnie ziemie przedwojennych wojew\u00f3dztw kieleckiego (w tym Zag\u0142\u0119bie D\u0105browskie z miastem Sosnowiec) i krakowskiego (m. in. Zag\u0142\u0119bie Jaworznicko-Chrzanowskie, O\u015bwi\u0119cim i Beskid \u0179ywiecki), kt\u00f3re wcielone zosta\u0142y do prowincji \u015bl\u0105skiej pod naciskiem gospodarczych k\u00f3\u0142 III Rzeszy (celem by\u0142o wzmocnienie potencja\u0142u G\u00f3rno\u015bl\u0105skiego Okr\u0119gu Przemys\u0142owego).
\r\nAdministracja niemiecka nie da\u0142a si\u0119 jednak porwa\u0107 euforii w zwi\u0105zku wysokim odsetkiem „Niemc\u00f3w” na zdobytych ziemiach. Ju\u017c tylko por\u00f3wnanie wynik\u00f3w spisu z danymi z okresu przedwojennego pozwala\u0142o przyj\u0105\u0107, \u017ce kilkaset tysi\u0119cy ludzi poda\u0142o narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 z obawy przed gro\u017c\u0105cymi im sankcjami, w tym zw\u0142aszcza konfiskat\u0105 mienia i wysiedleniem.
\r\nZagmatwana sytuacja etniczna G\u00f3rnego \u015al\u0105ska (dla kt\u00f3rej pewna analogia istnia\u0142a na Pomorzu Gda\u0144skim) sk\u0142oni\u0142a w\u0142adze niemieckie do wprowadzenia w \u017cycie idei tzw. niemieckiej listy narodowo\u015bciowej (Deutsche Volksliste – DVL). Celem by\u0142a dywersyfikacja obywateli polskich wykazuj\u0105cych mniejsze lub wi\u0119ksze zwi\u0105zki z niemiecko\u015bci\u0105 na cztery grupy. Zakwalifikowanie do dw\u00f3ch pierwszych (nieznacznie od siebie zr\u00f3\u017cnicowanych) oznacza\u0142o de facto przyzwolenie na integracj\u0119 z narodem niemieckim. Dwie kolejne grupy, w tym zw\u0142aszcza grupa III, zarezerwowane by\u0142y dla domniemanych Niemc\u00f3w.
\r\nZbieranie ankiet DVL rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 na pocz\u0105tku wiosny 1941 roku. Jesieni\u0105 1943 r. w rejencji katowickiej do grup I i II nale\u017ca\u0142o niemal 300 tys. os\u00f3b, do III i IV blisko 1 mln, poza list\u0105 za\u015b pozosta\u0142o prawie 826 tys. ludzi, g\u0142\u00f3wnie Polak\u00f3w.
\r\nR\u00f3wnolegle do realizowania akcji wpisu na DVL na terenie przedwojennego wojew\u00f3dztwa katowickiego przyst\u0105piono do brutalnej germanizacji na wskro\u015b polskiego tzw. uprzemys\u0142owionego pasa wschodniego. Tutaj regionalny aparat SS otrzyma\u0142 od w\u0142adz w Berlinie carte blanche na urzeczywistnianie postulat\u00f3w narodowosocjalistycznej ideologii. Na uwag\u0119 zas\u0142uguje przy tym fakt, \u017ce przez pierwszy rok wojny obszar prowincji \u015bl\u0105skiej nie zosta\u0142 w\u0142a\u015bciwie obj\u0119ty pot\u0119\u017cnymi operacjami wysiedle\u0144czymi, realizowanymi w\u00f3wczas na terenie Pomorza Gda\u0144skiego (Okr\u0119g Gda\u0144sk – Prusy Zachodnie) i Wielkopolski (tzw. Kraj Warty).
\r\n
\r\nDeportacje, wysiedlenia, przesiedlenia<\/strong>
\r\nTrudno dzi\u015b jednoznacznie odpowiedzie\u0107 na pytanie, co by\u0142o g\u0142\u00f3wnym powodem op\u00f3\u017anienia akcji deportacyjnej w prowincji \u015bl\u0105skiej. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce pewn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142y tarcia kompetencyjne pomi\u0119dzy administracj\u0105 publiczn\u0105 – w tym zw\u0142aszcza organami podleg\u0142ymi ministrowi wy\u017cywienia i rolnictwa – a SS, a tak\u017ce konflikt personalny pomi\u0119dzy Wagnerem a von dem Bachem na tle osadnik\u00f3w niemieckich, kt\u00f3rzy mieliby zast\u0105pi\u0107 wysiedlanych Polak\u00f3w. Do prze\u0142omu listopada i grudnia 1939 r. Wagner by\u0142 przekonany, \u017ce zostanie wprowadzony w \u017cycie jego plan pozyskiwania kolonizator\u00f3w w obr\u0119bie jego prowincji (zw\u0142aszcza z terenu przeludnionych okolic Kotliny K\u0142odzkiej). Gdy jednak jesieni\u0105 1939 r. III Rzesza podpisa\u0142a z ZSRS bilateralne umowy o wzajemnej wymianie ludno\u015bci, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce G\u00f3rny \u015al\u0105sk b\u0119dzie musia\u0142 przyj\u0105\u0107 kontyngenty przesiedle\u0144c\u00f3w niemieckich pochodz\u0105cych z tzw. Galicji Wschodniej (m.in. z okolic Lwowa) i Wo\u0142ynia. Nadprezydent uwa\u017ca\u0142 ich tymczasem za Niemc\u00f3w drugiej kategorii, podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce ju\u017c sam fakt obcowania przez nich z Polakami w okresie II RP, w tym nasi\u0105kni\u0119cie polskimi obyczajami i kontakt z j\u0119zykiem polskim, nie czyni z nich w\u0142a\u015bciwego materia\u0142u na pionier\u00f3w kolonizacji.
\r\nW ci\u0105gu 1940 r. na skutek walki politycznej Wagner usuni\u0119ty zosta\u0142 jednak z funkcji nadprezydenta, a jego sukcesor Fritz Bracht nastawiony by\u0142 wobec lokalnego establishmentu SS bardziej koncyliacyjnie. Przygotowania do wysiedlenia Polak\u00f3w nabra\u0142y tempa, gdy latem 1940 r. obowi\u0105zki szefa sztabu von dem Bacha, jako pe\u0142nomocnika RKF, przej\u0105\u0142 m\u0142ody antropolog SS-Obersturmbannf\u00fchrer dr Fritz Arlt. Przez kolejne niespe\u0142na trzy lata b\u0119dzie on g\u0142\u00f3wnym teoretykiem w sferze kolonizacji i szeroko poj\u0119tej polityki narodowo\u015bciowej na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku.
\r\nKilka tygodni po jego przybyciu do Katowic rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 pierwsza i zarazem najwi\u0119ksza akcja deportacyjna przeprowadzona podczas wojny przez okupanta na terenie prowincji \u015bl\u0105skiej. „Aktion Saybusch”, bo tak brzmia\u0142 jej kryptonim, obj\u0119\u0142a teren powiatu \u017cywieckiego i cz\u0119\u015bciowo bielskiego. Od wrze\u015bnia 1940 do stycznia 1941 r. w jej ramach w 19 transportach poci\u0105gowych deportowano – via \u0141\u00f3d\u017a – do Generalnego Gubernatorstwa niemal 18 tys. ludzi, g\u0142\u00f3wnie kobiety, dzieci i starc\u00f3w. Kolejnych ok. 8 tys. os\u00f3b, zw\u0142aszcza rodzin, kt\u00f3rych cz\u0142onkowie zatrudnieni byli w miejscowym przemy\u015ble, przesiedlono w obr\u0119bie wsi, dokwaterowuj\u0105c ich do innych pozostawionych na miejscu Polak\u00f3w. W tym samym mniej wi\u0119cej czasie na teren obu powiat\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie jednak na \u0179ywiecczyzn\u0119, nap\u0142yn\u0119\u0142o blisko 4 tys. osadnik\u00f3w niemieckich z Galicji Wschodniej. Kilkukrotna dysproporcja pomi\u0119dzy liczb\u0105 wysiedlonych i osadnik\u00f3w wynika\u0142a z nowej polityki rolnej okupanta, polegaj\u0105cej na komasacji polskich kar\u0142owatych, cz\u0119sto jedno-, wzgl\u0119dnie dwuhektarowych, gospodarstw w maj\u0105tki kilkunastohektarowe.
\r\nAkcja prowadzona by\u0142a wedle \u015bci\u015ble okre\u015blonych wytycznych, kt\u00f3rych szkice powsta\u0142y w kierowanym przez SS-Hauptsturmf\u00fchrera Adolfa Eichmanna referacie 4 w wydziale D Tajnej Policji Pa\u0144stwowej (Geheimestaatspolizei – gestapo) w Berlinie. Szczeg\u00f3\u0142y dopracowano w siedzibie plac\u00f3wki gestapo w Katowicach, sk\u0105d do \u0179ywca delegowano na czas akcji specjaln\u0105 grup\u0119 operacyjn\u0105. Wraz z funkcjonariuszami SS, RKF i NSDAP grupa ta koordynowa\u0142a dzia\u0142ania 83. i 82. batalion\u00f3w policji, odpowiedzialnych odpowiednio za wysiedlenie Polak\u00f3w i wprowadzenie na gospodarstwa Niemc\u00f3w.
\r\n„Aktion Saybusch” by\u0142a przedsi\u0119wzi\u0119ciem eksperymentalnym, w ramach kt\u00f3rego dosz\u0142o do przetestowania zdolno\u015bci organizacyjnych regionalnych struktur NSDAP, SS, a tak\u017ce administracji og\u00f3lnej (starostwo) i specjalnej (organy resortu wy\u017cywienia i rolnictwa). Do powielenia wypracowanego w\u00f3wczas schematu deportacji nigdy ju\u017c jednak nie dosz\u0142o, gdy\u017c w marcu 1941 r. z inspiracji Hansa Franka, t\u0142umacz\u0105cego si\u0119 przeludnieniem rz\u0105dzonego przez siebie GG, wstrzymane zosta\u0142y dalsze transporty Polak\u00f3w na wsch\u00f3d.
\r\nTymczasem na pocz\u0105tku 1941 r. dosz\u0142o do wydzielenia z prowincji \u015bl\u0105skiej nowej, sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 w przewa\u017caj\u0105cej mierze z ziem polskich, prowincji g\u00f3rno\u015bl\u0105skiej. Zarz\u0105dzaj\u0105cy tutaj Bracht postawiony zosta\u0142 przez w\u0142adze centralne przed konieczno\u015bci\u0105 przyj\u0119cia kolejnych fal przesiedle\u0144c\u00f3w niemieckich, tym razem pochodz\u0105cych z Rumunii.
\r\nDo pocz\u0105tku 1943 r. w prowincji g\u00f3rno\u015bl\u0105skiej osiedlono ok. 38 tys. Niemc\u00f3w. Do tego samego momentu ze swoich dom\u00f3w wysiedlonych zosta\u0142o niemal 81 tys. Polak\u00f3w – najwi\u0119cej w powiatach \u017cywieckim, bielskim i kolonizowanym intensywnie od 1941 r. blachownia\u0144skim. Na skutek zablokowania granicy z GG wysiedle\u0144c\u00f3w kwaterowano pocz\u0105tkowo u s\u0105siad\u00f3w we wsi (tzw. przesiedlenie wewn\u0119trzne), komasuj\u0105c nawet po kilka rodzin w jednym gospodarstwie, od lata 1942 r. za\u015b umieszczano ich w tzw. Polenlagrach, kt\u00f3rych na terenie prowincji urz\u0105dzono co najmniej 23. Z oboz\u00f3w tych w komandach roboczych wysy\u0142ano ludzi do pracy w okolicznych maj\u0105tkach ziemskich, niekiedy za\u015b deportowano do fabryk w g\u0142\u0119bi Rzeszy.
\r\n
\r\nEpilog<\/strong>
\r\nWkroczenie Armii Czerwonej na G\u00f3rny \u015al\u0105sk nie zako\u0144czy\u0142o dramatu wysiedlonych. Wielu z nich nie mia\u0142o do czego wraca\u0107. Najtragiczniejsza by\u0142a sytuacja na wsiach. Realizowana tam przez Niemc\u00f3w komasacja grunt\u00f3w nios\u0142a za sob\u0105 wyburzenie nawet do kilkudziesi\u0119ciu procent zabudowy (g\u0142\u00f3wnie drewnianej) i pozostawienie do dyspozycji osadnik\u00f3w jedynie obiekt\u00f3w najlepszej jako\u015bci (g\u0142\u00f3wnie murowanych). Na \u0179ywiecczy\u017anie dzie\u0142a zniszczenia dope\u0142ni\u0142 zalegaj\u0105cy tam przez ok. dwa miesi\u0105ce 1945 roku front.
\r\n<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Miros\u0142aw Sikora<\/em>, IPN Katowice<\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"8 pa\u017adziernika 1939 r. na obszarze pokrywaj\u0105cym si\u0119 mniej wi\u0119cej z przedwojennym wojew\u00f3dztwem \u015bl\u0105skim utworzona zosta\u0142a – na podstawie dekretu Hitlera o aneksji zachodnich ziem polskich z tego samego dnia – nowa niemiecka rejencja z siedzib\u0105 w Katowicach. Wraz z rejencjami opolsk\u0105, legnick\u0105 i wroc\u0142awsk\u0105 wesz\u0142a w sk\u0142ad prowincji \u015bl\u0105skiej zarz\u0105dzanej przez nadprezydenta i okr\u0119gowego […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[124,59],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14035"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=14035"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/14035\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=14035"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=14035"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=14035"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}