{"id":139266,"date":"2023-03-06T21:01:26","date_gmt":"2023-03-07T02:01:26","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=139266"},"modified":"2023-03-06T21:01:26","modified_gmt":"2023-03-07T02:01:26","slug":"stalin-i-destalinizacja","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=139266","title":{"rendered":"Stalin i destalinizacja"},"content":{"rendered":"

Od redakcji [My\u015bl Polska]: Mija 70 lat od \u015bmierci J\u00f3zefa Stalina. W Polsce panuje przekonanie, \u017ce w obecnej Rosji ponownie kwitnie kult Stalina a sprzyja temu sam W\u0142adimir Putin. <\/strong><\/p>\r\n

Jest to nieprawda. Owszem, cz\u0119\u015b\u0107 opinii publicznej kultywuje pami\u0119\u0107 o Stalinie jako o wiekiem przyw\u00f3dcy i zwyci\u0119zcy w II wojnie \u015bwiatowej, ale nie ma mowy o kulcie pa\u0144stwowym. W mediach dyskusja na temat Stalina jest otwarta, i zr\u00f3\u017cnicowana. Historycy gloryfikuj\u0105cy Stalina atakuj\u0105 tych, kt\u00f3rzy widz\u0105 w nim wy\u0142\u0105cznie krwawego dyktatora. Ci z kolei nie ukrywaj\u0105 swoich pogl\u0105d\u00f3w i wyra\u017caj\u0105 je publicznie. Przyk\u0142adem tego by\u0142 obszerny artyku\u0142 Aleksandra Cypko na \u0142amach \u201eNiezawisimoj Gaziety\u201d pod tytu\u0142em \u201eBez obiektywnej oceny Stalina Rosja nie wyjdzie na prost\u0105\u201d, w kt\u00f3rym krytykowa\u0142 tendencje ignorowania przez cz\u0119\u015b\u0107 opinii i historyk\u00f3w stalinowskich represji.<\/p>\r\n

Z kolei obszerny wywiad jaki prezentujemy poni\u017cej zosta\u0142 opublikowany na portalu lenta.ru.  Historyk Aleksander Szubin bardzo otwarcie m\u00f3wi o erozji systemu stalinowskiego i mechanizmach w\u0142adzy w ZSRR. Osobnym problemem jest intryguj\u0105cy temat \u201eStalin i Polska\u201d, ale to ju\u017c zadanie dla nas. Odnios\u0119 si\u0119 do niego wkr\u00f3tce na \u0142amach My\u015bli Polskiej.<\/p>\r\n

Jan Engelgard<\/em> <\/strong><\/p>\r\n

Oto tekst wywiadu na lenta.ru<\/strong>:<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\r\n

70<\/strong> lat temu, 5 marca 1953 roku, zmar\u0142 wielki rosyjski kompozytor Siergiej Prokofiew. Ale rozleg\u0142y kraj nie zauwa\u017cy\u0142 jego \u015bmierci, poniewa\u017c op\u0142akiwa\u0142 g\u0142ow\u0119 pa\u0144stwa radzieckiego i Komunistyczn\u0105 Parti\u0119 Zwi\u0105zku Radzieckiego, J\u00f3zefa Stalina, kt\u00f3ry rz\u0105dzi\u0142 ZSRR przez prawie 30 lat i zmar\u0142 tego samego dnia.<\/p>\r\n

Jak \u015bmier\u0107 Stalina okaza\u0142a si\u0119 punktem zwrotnym w historii ZSRR? Dlaczego destalinizacja by\u0142a nieunikniona i dojrzewa\u0142a w spo\u0142ecze\u0144stwie radzieckim za \u017cycia zniedo\u0142\u0119\u017cnia\u0142ego tyrana? Dlaczego na kr\u00f3tko przed \u015bmierci\u0105 Stalin zorganizowa\u0142 now\u0105 czystk\u0119 w\u015br\u00f3d czekist\u00f3w i dlaczego spotka\u0142 si\u0119 ze \u015bmierci\u0105 zupe\u0142nie sam? O tym lenta.ru  rozmawia z doktorem nauk historycznych, g\u0142\u00f3wnym badaczem Instytutu Historii \u015awiata Rosyjskiej Akademii Nauk Aleksandrem Szubinowem.<\/p>\r\n

Lenta.ru: Jaki by\u0142 Zwi\u0105zek Radziecki w chwili \u015bmierci Stalina? Czy by\u0142o to pot\u0119\u017cne supermocarstwo, czy ogromny zubo\u017ca\u0142y kraj spustoszony przez potworn\u0105 wojn\u0119?<\/strong><\/p>\r\n

Aleksander Szubin: Alternatywa, kt\u00f3r\u0105 pan proponuje, to dwie skrajno\u015bci, ale tak\u017ce dwie strony rzeczywisto\u015bci. Z jednej strony, po zako\u0144czeniu Wielkiej Wojny Ojczy\u017anianej, ZSRR naprawd\u0119 sta\u0142 si\u0119 pot\u0119\u017cnym supermocarstwem o ogromnym potencjale militarnym, w tym broni atomowej. Strefa wp\u0142yw\u00f3w Zwi\u0105zku Radzieckiego rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 na Europ\u0119 Wschodni\u0105 i Chiny. Z drugiej strony, w\u0142adza pa\u0144stwa jest cz\u0119sto przyczyn\u0105 dewastacji i ub\u00f3stwa jego obywateli. Mieszka\u0144cy Zwi\u0105zku Radzieckiego w ostatnich latach rz\u0105d\u00f3w Stalina \u017cyli bardzo biednie, zw\u0142aszcza ludno\u015b\u0107 wiejska, a powodem tego by\u0142a nie tylko wojna, ale tak\u017ce koszty modernizacji w 1930 roku.<\/p>\r\n

Ale m\u00f3wi\u0105c o p\u00f3\u017anym okresie stalinowskim, nie mo\u017cna zaprzeczy\u0107 znacz\u0105cym sukcesom ZSRR w odbudowie gospodarki narodowej. Przez kilka powojennych lat przemys\u0142 zosta\u0142 faktycznie podwojony, poniewa\u017c zak\u0142ady i fabryki, po ewakuacji na Ural i dalej na wsch\u00f3d, nie wr\u00f3ci\u0142y na swoje dawne miejsca. Wraz z nimi na terenach europejskiej cz\u0119\u015bci ZSRR spustoszonych podczas wojny w kr\u00f3tkim czasie odtworzono now\u0105 baz\u0119 przemys\u0142ow\u0105. Osi\u0105gni\u0119to to dzi\u0119ki entuzjazmowi robotniczemu narodu i potwornemu przeci\u0105\u017ceniu wszystkich jego si\u0142. W tym stanie najbardziej zaci\u015bni\u0119tej pi\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwo radzieckie przyj\u0119\u0142o wiadomo\u015b\u0107 o \u015bmierci Stalina.<\/p>\r\n

Pa\u0144scy koledzy historycy, opisuj\u0105c p\u00f3\u017an\u0105 epok\u0119 stalinowsk\u0105, m\u00f3wili o impasie przemocy, w jakim znalaz\u0142 si\u0119 kraj w chwili jego \u015bmierci.<\/strong><\/p>\r\n

\u2013 To zale\u017cy, co przez to si\u0119 rozumie. W ka\u017cdym pa\u0144stwie jest przemoc. Je\u015bli przemoc jest rozumiana jako terror, kt\u00f3ry by\u0142 zar\u00f3wno metod\u0105 modernizacji kraju, jak i mechanizmem aktualizacji elit, to kraj znalaz\u0142 si\u0119 w impasie jeszcze przed wojn\u0105. Terror nie by\u0142 skutecznym sposobem rozwi\u0105zania tych problem\u00f3w, a jedynie utrudnia\u0142 dalszy rozw\u00f3j kraju. Po Wielkiej Wojnie Ojczy\u017anianej cz\u0119\u015b\u0107 elity i spo\u0142ecze\u0144stwa mia\u0142a nadziej\u0119 na rozszerzenie swob\u00f3d. Na przyk\u0142ad Mikojan pisa\u0142 o tym w swoich wspomnieniach. Zamiast tego Stalin zaostrzy\u0142 swoj\u0105 represyjn\u0105 polityk\u0119. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 nowa runda terroru pa\u0144stwowego: sprawa Leningradu, sprawa \u017bydowskiego Komitetu Antyfaszystowskiego, sprawa lekarzy. W takim pa\u0144stwie re\u017cimy totalitarne mog\u0105 trwa\u0107 przez d\u0142ugi czas, ale wtedy nale\u017cy zapomnie\u0107 o rozwoju spo\u0142ecze\u0144stwa. Mamy wyra\u017ane do\u015bwiadczenie Korei P\u00f3\u0142nocnej, kt\u00f3ra od kilkudziesi\u0119ciu lat egzystuje w tak zamro\u017conej formie.<\/p>\r\n

Zaci\u015bni\u0119ta totalitarna pi\u0119\u015b\u0107 ZSRR odegra\u0142a rol\u0119 w wojnie, a nast\u0119pnie straci\u0142a swoje historyczne znaczenie. Ale nawet po \u015bmierci Stalina kluczowe elementy terrorystycznego re\u017cimu nie zosta\u0142y natychmiast zdemontowane. Wiemy, \u017ce przez pewien czas w kr\u0119gach rz\u0105dz\u0105cych ZSRR zachowa\u0142y si\u0119 stalinowskie tradycje walki politycznej, zgodnie z kt\u00f3rymi przegrany by\u0142 zmuszany nie tylko do rezygnacji, ale tak\u017ce rozstrzelany. \u017bywym tego dowodem jest przypadek Berii i jego \u201ewsp\u00f3lnik\u00f3w\u201d w drugiej po\u0142owie 1953 r.<\/p>\r\n

M\u00f3wi\u0142 pan przed chwil\u0105 o wspomnieniach Mikojana. Dlaczego, Pana zdaniem, po zwyci\u0119skim zako\u0144czeniu Wielkiej Wojny Ojczy\u017anianej Stalin, wbrew oczekiwaniom spo\u0142ecze\u0144stwa i znacznej cz\u0119\u015bci nomenklatury, nie os\u0142abi\u0142 zwyk\u0142ej represyjnej polityki, a wr\u0119cz j\u0105 ostro wzmocni\u0142? W ko\u0144cu jego w\u0142adza nie by\u0142a ju\u017c zagro\u017cona.<\/strong><\/p>\r\n

\u2013 Re\u017cim totalitarny jest tak skonstruowany, \u017ce zagra\u017ca mu ka\u017cdy ruch spo\u0142eczny \u2013 jest zbyt kruchy. Ka\u017cde p\u0119kni\u0119cie w jego fundamencie mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 bolesny podzia\u0142, a nast\u0119pnie katastrof\u0119. W latach 1930. Stalin wpad\u0142 w pu\u0142apk\u0119 tej sytuacji: zakazuj\u0105c frakcji opozycyjnych, nie wiedzia\u0142, kto go szczerze popiera, a kto nie widzia\u0142 innego wyj\u015bcia, jak tylko odsun\u0105\u0107 go od w\u0142adzy lub nawet zniszczy\u0107. W ko\u0144cu otwarta dyskusja o kursie politycznym sta\u0142a si\u0119 niemo\u017cliwa.<\/p>\r\n

Po stworzeniu super-scentralizowanego systemu rz\u0105d\u00f3w o wysokiej pionowej mobilno\u015bci, Stalin nie m\u00f3g\u0142 po prostu zwolni\u0107 wp\u0142ywowego urz\u0119dnika, kt\u00f3ry by\u0142 zwi\u0105zany z innymi urz\u0119dnikami wieloma karierami i przyjaznymi w\u0105tkami i by\u0142 no\u015bnikiem wa\u017cnych informacji dla Stalina w warunkach ca\u0142kowitej tajemnicy. Dla postaci niepo\u017c\u0105danych dla Stalina i niezadowolonych z niego nie by\u0142o ju\u017c miejsca w tej idealnej piramidzie \u2013 tylko w Gu\u0142agu lub przed plutonem egzekucyjnym. Aby przetrwa\u0107 w systemie, kt\u00f3ry sam zbudowa\u0142, Stalin nieustannie niszczy\u0142 wszelkie grupy, kt\u00f3re mog\u0142y przekszta\u0142ci\u0107 si\u0119 w opozycj\u0119.<\/p>\r\n

Dlatego powojenne czystki by\u0142y naturalne. Stalin postrzega\u0142 wszelkie pr\u00f3by zmierzaj\u0105ce do przynajmniej boja\u017aliwego sprzeciwu jako zagro\u017cenie dla jego w\u0142adzy, jego sprawy i budowy komunizmu jako scentralizowanego, homogenicznego spo\u0142ecze\u0144stwa. W jego rozumieniu zar\u00f3wno nomenklatura partyjna, jak i spo\u0142ecze\u0144stwo musia\u0142y by\u0107 stale w zaci\u015bni\u0119tej pi\u0119\u015bci jednomy\u015blno\u015bci i najsurowszej dyscypliny. Po \u015bmierci Stalina jego spadkobiercy stopniowo otwierali t\u0119 pi\u0119\u015b\u0107, a spo\u0142ecze\u0144stwo sta\u0142o si\u0119 bardziej zr\u00f3\u017cnicowane, co w latach odwil\u017cy da\u0142o mu dodatkow\u0105 dynamik\u0119 i nowy impuls do p\u00f3\u017aniejszego tw\u00f3rczego rozwoju. Ale wiele lat p\u00f3\u017aniej fani \u201eprzyw\u00f3dcy narod\u00f3w\u201d wierzyli, \u017ce to odrzucenie sztywnej nadmiernej centralizacji Stalina po 1953 r. zniszczy\u0142o system komunistyczny. Jest w tym troch\u0119 prawdy. Rzeczywi\u015bcie, realizuj\u0105c swoje interesy odr\u0119bne od w\u0142adzy, spo\u0142ecze\u0144stwo pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej musia\u0142o przezwyci\u0119\u017cy\u0107 wszechmoc centrum partyjno-pa\u0144stwowego.<\/p>\r\n

Czy uwa\u017ca Pan, \u017ce Stalin przygotowywa\u0142 powt\u00f3rk\u0119 Wielkiego Terroru na kr\u00f3tko przed \u015bmierci\u0105?<\/strong><\/p>\r\n

\u2013 Nie, nie s\u0105dz\u0119. Wielki Terror to szybka eksterminacja kilkuset tysi\u0119cy ludzi. Znane nam \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105 przygotowania operacji na tak\u0105 skal\u0119. Ale jest ca\u0142kiem oczywiste, \u017ce w ostatnich miesi\u0105cach \u017cycia Stalin przygotowywa\u0142 nowe wielkie procesy, takie jak sprawa leningradzka. Oczywi\u015bcie zaplanowa\u0142 likwidacj\u0119 Mo\u0142otowa i Mikojana, kt\u00f3ra z pewno\u015bci\u0105 poci\u0105gn\u0119\u0142aby za sob\u0105 \u015bmier\u0107 setek ludzi, jak to mia\u0142o miejsce podczas tych samych poprzednich czystek. W styczniu 1953 roku Polina \u017bemczu\u017cina, \u017cona Mo\u0142otowa, zosta\u0142a przywieziona do Moskwy z zes\u0142ania w Kazachstanie. Po jej aresztowaniu i podczas wielogodzinnych przes\u0142ucha\u0144 \u015bledczy na \u0141ubiance pr\u00f3bowali po\u0142\u0105czy\u0107 jej spraw\u0119 ze spraw\u0105 lekarzy, kt\u00f3ra by\u0142a w\u00f3wczas aktywnie promowana na polecenie Stalina.<\/p>\r\n

Ale to by\u0142 nie tylko charakter Stalina, ale tak\u017ce w\u0142a\u015bciwo\u015bci re\u017cimu. Dlatego nawet po jego \u015bmierci sprawa Berii zosta\u0142a zamieciona pod dywan. Aby porzuci\u0107 archaiczn\u0105 krwaw\u0105 praktyk\u0119 rozwi\u0105zywania sprzeczno\u015bci mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi grupami w\u0142adzy, przyw\u00f3dcy radzieccy musieli zdecydowa\u0107 si\u0119 na radykalne odej\u015bcie od modelu terrorystycznego, co nast\u0105pi\u0142o dopiero na XX Zje\u017adzie KPZR w lutym 1956 r.<\/p>\r\n

To wtedy powsta\u0142 wewn\u0105trzelitarny konsensus, \u017ce teraz przegranych w walce o w\u0142adz\u0119 nie trzeba zabija\u0107?<\/strong><\/p>\r\n

\u2013 Nie tylko niekoniecznie, ale niekoniecznie. To w\u0142a\u015bnie t\u0119 stalinowsk\u0105 praktyk\u0119 Chruszczow publicznie i jednoznacznie pot\u0119pi\u0142 z m\u00f3wnicy XX Zjazdu KPZR. I ta zasada b\u0119dzie wtedy przestrzegana. W 1957 r. niekt\u00f3rzy cz\u0142onkowie \u201egrupy antypartyjnej\u201d, kt\u00f3rzy otwarcie sprzeciwiali si\u0119 Chruszczowowi, po ich kl\u0119sce spodziewali si\u0119 aresztowa\u0144, ale zostali wys\u0142ani tylko na honorowe wygnanie. Kiedy sam Chruszczow zosta\u0142 zwolniony w 1964 r., jego dawni wsp\u00f3\u0142pracownicy r\u00f3wnie\u017c go nie tkn\u0119li \u2013 tylko wys\u0142ali go do daczy, gdzie podyktowa\u0142 swoje wspomnienia. By\u0142a to oczywi\u015bcie jako\u015bciowa zmiana w funkcjonowaniu radzieckiego systemu politycznego.<\/p>\r\n

Upadek og\u00f3lnej represyjno\u015bci w ZSRR i z\u0142agodzenie moralno\u015bci na g\u00f3rze mia\u0142y wa\u017cne konsekwencje dla spo\u0142ecze\u0144stwa \u2013 sta\u0142o si\u0119 ono bardziej zrelaksowane i zr\u00f3\u017cnicowane. Ale wszystkie te procesy nie zasz\u0142y od razu, ale dojrzewa\u0142y stopniowo. Na przyk\u0142ad poziom represji politycznych pod rz\u0105dami Chruszczowa by\u0142 wy\u017cszy ni\u017c za Bre\u017cniewa.<\/p>\r\n

Dlaczego na kr\u00f3tko przed \u015bmierci\u0105 Stalin przeprowadzi\u0142 wielk\u0105 czystk\u0119 na \u0141ubiance, w swoim g\u0142\u00f3wnym resorcie bezpiecze\u0144stwa, na kt\u00f3rym zawsze polega\u0142? Mam na my\u015bli aresztowanie i torturowanie ministra bezpiecze\u0144stwa pa\u0144stwowego Abakumowa, doprowadzenie jego nast\u0119pcy Ignatiewa do zawa\u0142u serca, liczne aresztowania w aparacie MGB, jego redukcj\u0119 i reorganizacj\u0119 strukturaln\u0105. Wszystko to by\u0142o przejawem nie tylko fizycznej, ale i psychicznej degradacji Stalina, czy te\u017c by\u0142a tu jaka\u015b logika?<\/strong><\/p>\r\n

\u2013 Oczywi\u015bcie by\u0142a tu te\u017c logika. Je\u015bli wyja\u015bni si\u0119 posuni\u0119cia Stalina w latach 50. szale\u0144stwem, trudno b\u0119dzie zrozumie\u0107 egzekucje Jagody, Je\u017cowa i licznych czekist\u00f3w w latach 1930. Tak wi\u0119c los Ignatiewa, kt\u00f3rego, oczywi\u015bcie, nikt specjalnie nie doprowadzi\u0142 do zawa\u0142u serca, okaza\u0142 si\u0119 dobry. To anomalia, a nie regu\u0142a dla stalinowskich przyw\u00f3dc\u00f3w bezpiecze\u0144stwa.<\/p>\r\n

Stalin rozumia\u0142, \u017ce aparat bezpiecze\u0144stwa mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c stanowi\u0107 zagro\u017cenie dla swojego pana, wi\u0119c regularnie organizowa\u0142 czystki na \u0141ubiance. Najpierw zniszczy\u0142 du\u017c\u0105 grup\u0119 czekist\u00f3w, kt\u00f3rzy s\u0142u\u017cyli pod dow\u00f3dztwem Dzier\u017cy\u0144skiego, Mien\u017cy\u0144skiego  i Jagody, potem przysz\u0142a kolej na nominat\u00f3w Je\u017cowa, a po wojnie nadszed\u0142 czas na ich zast\u0105pienie. Stalin zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce je\u015bli czeki\u015bci cho\u0107 na kr\u00f3tko uwolni\u0105 si\u0119 spod czujnego nadzoru przyw\u00f3dcy pa\u0144stwa, b\u0119d\u0105 w stanie go wyeliminowa\u0107. Na przyk\u0142ad Chruszczow w 1964 roku nie doceni\u0142 tego zagro\u017cenia, a przewodnicz\u0105cy KGB Semiczasny bra\u0142 czynny udzia\u0142 w jego obaleniu.<\/p>\r\n

Pod koniec \u017cycia Stalin, jak ka\u017cda starsza osoba, mia\u0142 w\u0142asne starcze odchylenia i fobie, ale mia\u0142y one swoj\u0105 z\u0142owrog\u0105 logik\u0119. Stalin widzia\u0142, \u017ce czeki\u015bci nie wykonuj\u0105 jego rozkaz\u00f3w wystarczaj\u0105co jasno i szybko, co spowodowa\u0142o jego irytacj\u0119 i nieufno\u015b\u0107. Kiedy Stalin pobudzi\u0142 \u015bledztwo w sprawie \u201esyjonistycznego spisku\u201d, nawet Abakumow niekt\u00f3re wersje przyjmowa\u0142 sceptycznie, jako absurdalne, za co odpokutowa\u0142, gdy doni\u00f3s\u0142  na niego \u015bledczy Riumin. A Stalin wybra\u0142 najbardziej konspiracyjn\u0105 wersj\u0119 ze wszystkich wersji i uwierzy\u0142 Riuminowi, \u017ce kremlowscy lekarze celowo zabijaj\u0105 swoich pacjent\u00f3w. Ale kiedy Riumin zacz\u0105\u0142 zawraca\u0107 sobie g\u0142ow\u0119 uzasadnieniem tej wersji, Stalin usun\u0105\u0142 go, wol\u0105c wyeliminowa\u0107 zar\u00f3wno rzeczywiste, jak i naci\u0105gane zagro\u017cenia, aby by\u0107 bezpiecznym, jak mu si\u0119 wydawa\u0142o. W tym ogra\u0142 samego siebie, tworz\u0105c wok\u00f3\u0142 swojej osoby spalon\u0105 ziemi\u0119, gdzie nie m\u00f3g\u0142 lub nie chcia\u0142 zapewni\u0107 wykwalifikowanej opieki medycznej.<\/p>\r\n

Jak wiadomo, Stalin nie pozostawi\u0142 po sobie oficjalnego nast\u0119pcy. Po \u015bmierci starego dyktatora, w jaki spos\u00f3b jego wewn\u0119trzny kr\u0105g zdo\u0142a\u0142 stosunkowo pokojowo redystrybuowa\u0107 w\u0142adz\u0119 w ogromnym kraju? Nie licz\u0105c incydentu z aresztowaniem i egzekucj\u0105 Berii, kt\u00f3ry nast\u0105pi\u0142 nieco p\u00f3\u017aniej.<\/strong><\/p>\r\n

\u2013 Stalin nie by\u0142 zobowi\u0105zany do pozostawienia nast\u0119pcy \u2013 sowiecki system polityczny nie by\u0142 oficjalnie monarchiczny ani prezydencki. Stalin po\u0142\u0105czy\u0142 dwa najwy\u017csze stanowiska \u2013 Przewodnicz\u0105cego Rady Ministr\u00f3w i Sekretarza Generalnego Komitetu Centralnego KPZR, w ci\u0105g\u0142o\u015bci kt\u00f3rych nie by\u0142o problem\u00f3w. Bie\u017c\u0105ce prace w ka\u017cdym z obszar\u00f3w prowadzili jego wsp\u00f3\u0142pracownicy. Wiadomo, \u017ce na Plenum KC KPZR, kt\u00f3re odby\u0142o si\u0119 bezpo\u015brednio po XIX Kongresie, w pa\u017adzierniku 1952 r., publicznie poprosi\u0142 o rezygnacj\u0119, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na staro\u015b\u0107 i stan zdrowia. Uwa\u017ca si\u0119, \u017ce w rzeczywisto\u015bci Stalin sprawdza\u0142 reakcj\u0119 swojej \u015bwity. Ale nie chodzi o to, jakie stanowiska zajmowa\u0142 Stalin, ale o to, \u017ce w systemie, kt\u00f3ry sam stworzy\u0142, pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 najwy\u017cszego arbitra \u2013 osoby, kt\u00f3ra zawsze mia\u0142a ostatnie s\u0142owo w ka\u017cdej dyskusji.<\/p>\r\n

I chocia\u017c stanowiska Stalina zosta\u0142y szybko rozdzielone przez jego najbli\u017cszych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w natychmiast po jego \u015bmierci, wiosn\u0105 1953 r. rola takiego arbitra nie przypad\u0142a nikomu. Od marca 1953 r. a\u017c do kl\u0119ski tak zwanej \u201egrupy antypartyjnej\u201d w czerwcu 1957 r. krajem rz\u0105dzi\u0142o kolektywne kierownictwo, kt\u00f3rego podzia\u0142 stanowisk zmienia\u0142 si\u0119 okresowo. To jest g\u0142\u00f3wna r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy p\u00f3\u017anym stalinowskim systemem politycznym a tym, kt\u00f3ry rozwin\u0105\u0142 si\u0119 po nim. Pocz\u0105tkowo Malenkow by\u0142 uwa\u017cany za naturalnego nast\u0119pc\u0119 Stalina, zw\u0142aszcza, \u017ce to on zajmowa\u0142 stanowisko premiera. Nast\u0119pnie kolektywne przyw\u00f3dztwo zepchn\u0119\u0142o Malenkowa na drugi plan, a rola Chruszczowa, kt\u00f3ry polega\u0142 na aparacie partyjnym, wzros\u0142a. Kiedy zacz\u0105\u0142 domaga\u0107 si\u0119 wi\u0119kszej roli ni\u017c pierwszy w\u015br\u00f3d r\u00f3wnych, Prezydium Komitetu Centralnego zbuntowa\u0142o si\u0119, a Chruszczow ledwo zdo\u0142a\u0142 pokona\u0107 \u201egrup\u0119 antypartyjn\u0105\u201d. I dopiero w 1958 roku Chruszczow, podobnie jak Stalin w swoim czasie, po\u0142\u0105czy\u0142 dwa najwy\u017csze stanowiska partyjne i pa\u0144stwowe: pierwszego sekretarza Komitetu Centralnego KPZR i przewodnicz\u0105cego Rady Ministr\u00f3w.<\/p>\r\n

Zawsze by\u0142em zaskoczony, jak szybko zmienia\u0142a si\u0119 sytuacja w kraju po \u015bmierci Stalina. Tydzie\u0144 po jego pogrzebie sprawa lekarzy zosta\u0142a rozpatrzona. We\u017amy nawet film: w 1951 roku ukaza\u0142 si\u0119 nieszcz\u0119sny film \u201eRycerz Z\u0142otej Gwiazdy\u201d, ale ju\u017c w 1954 roku na ekranach pojawi\u0142a si\u0119 weso\u0142a komedia \u201ePrawdziwi przyjaciele\u201d. W obu filmach autorem muzyki by\u0142 s\u0142ynny radziecki kompozytor Tichon Chrennikow.<\/strong><\/p>\r\n

\u2013 Jest ma\u0142o prawdopodobne, aby taki kategoryczny wniosek mo\u017cna by\u0142o wyci\u0105gn\u0105\u0107 na podstawie por\u00f3wnania tylko dw\u00f3ch film\u00f3w. Obejrzyjmy film \u201eWiosna\u201d z 1947 roku. W swoim duchu jest to w\u0142a\u015bciwie odwil\u017cowy obraz. Tam, nawet w piosence wykonywanej przez bohaterk\u0119 Lubow Or\u0142ow\u0105, centralnym jest obraz wiosny, kt\u00f3ry przeciwstawia si\u0119 formalizmowi i brakowi \u017cycia osobistego. A film \u201eTajemnica dw\u00f3ch ocean\u00f3w\u201d, nakr\u0119cony dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, zbudowany jest na ideologicznych kliszach.<\/p>\r\n

Tak wi\u0119c nast\u0105pi\u0142a ewolucja w kulturze, a nie skok. Podobnie jak w dziennikarstwie: w grudniu 1953 r. W \u201eNowym Mirze\u201d opublikowano artyku\u0142 W\u0142adimira Pomerancewa \u201eO szczero\u015bci w literaturze\u201d, kt\u00f3ry przyci\u0105gn\u0105\u0142 uwag\u0119 czytelnik\u00f3w wymogiem, aby literatura odzwierciedla\u0142a prawd\u0119 \u017cycia. Ale jak zareagowali na to nast\u0119pcy Stalina? Redaktor naczelny magazynu, Aleksander Twardowski, zosta\u0142 strasznie zbesztany i wkr\u00f3tce usuni\u0119ty ze stanowiska, a kariera literacka Pomerancewa faktycznie si\u0119 sko\u0144czy\u0142a. Odwil\u017c nie nast\u0105pi\u0142a wi\u0119c zaraz po \u015bmierci Stalina.<\/p>\r\n

W tym samym czasie istnia\u0142a pewna r\u00f3\u017cnica zda\u0144 w radzieckiej elicie, zar\u00f3wno intelektualnej, jak i pot\u0119\u017cnej, pod rz\u0105dami Stalina. We\u017amy spory o \u0141ysenk\u0119, gdzie jego przeciwnik\u00f3w wspiera\u0142 szef sektora nauki Jurij \u017bdanow, syn prze\u015bladowcy pisarzy Andrieja \u017bdanowa. Najwyra\u017aniej zrobiono to za wiedz\u0105 starszego \u017bdanowa, a Stalin skrytykowa\u0142 ich obu. Ale nie nale\u017cy my\u015ble\u0107, \u017ce to starszy \u017bdanow zainicjowa\u0142 prze\u015bladowania inteligencji \u2013 realizowa\u0142 tylko decyzj\u0119 Stalina i jego otoczenia, kt\u00f3ra skompromitowa\u0142a leningradzk\u0105 organizacj\u0119 partyjn\u0105. Tak wi\u0119c \u017bdanow cz\u0119\u015bciowo \u201ezado\u015b\u0107uczyni\u0142\u201d. Stalin okre\u015bla\u0142 kierunek polityki, ale zaszczepiono mu r\u00f3\u017cne idee, w tym o \u201esyjonistach\u201d. Oczywi\u015bcie Stalin, odgrywaj\u0105c rol\u0119 najwy\u017cszego arbitra, z wyczuciem monitorowa\u0142 wszelkie odchylenia od og\u00f3lnej linii partii, kt\u00f3r\u0105 sam uosabia\u0142, i bardzo ostro reagowa\u0142 na przejawy \u201eliberalizmu\u201d. Jego towarzysze to podchwytywali i czasami byli \u201ebardziej \u015bwi\u0119ci ni\u017c papie\u017c\u201d.<\/p>\r\n

Innymi s\u0142owy, aby przetrwa\u0107 w systemie stalinowskim, \u017bdanow musia\u0142 udawa\u0107 cerbera<\/strong>?<\/p>\r\n

\u2013 Ca\u0142e najwy\u017csze kierownictwo kraju musia\u0142o wtedy gra\u0107 rol\u0119 cerbera, je\u015bli Stalin tego wymaga\u0142. Na przyk\u0142ad po Wielkiej Wojnie Ojczy\u017anianej Mo\u0142otow wielokrotnie pr\u00f3bowa\u0142 nawi\u0105za\u0107 stosunki z zachodnimi partnerami poprzez wzajemne ust\u0119pstwa. Ale to cz\u0119sto gniewa\u0142o Stalina, a Mo\u0142otow natychmiast si\u0119 wycofa\u0142, staj\u0105c si\u0119 \u201e\u015bwi\u0119tszym ni\u017c papie\u017c\u201d i doprowadzaj\u0105c sytuacj\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105 do ca\u0142kowitego impasu, je\u015bli tylko Stalin by\u0142by zadowolony i nie beszta\u0142 go ju\u017c. Proces stopniowej erozji systemu stalinowskiego rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 za jego \u017cycia. Wiele ziaren wykie\u0142kowanych podczas odwil\u017cy zosta\u0142o zasianych w ostatnich latach rz\u0105d\u00f3w Stalina.<\/p>\r\n

Na przyk\u0142ad?<\/strong><\/p>\r\n

\u2013 Ju\u017c pod rz\u0105dami p\u00f3\u017anego Stalina w spo\u0142ecze\u0144stwie radzieckim ostro\u017cnie wyra\u017cali sw\u00f3j pogl\u0105d tw\u00f3rcy  przysz\u0142ej odwil\u017cy. Ona nie spad\u0142a z nieba. We\u017amy na przyk\u0142ad pisarza Ili\u0119 Erenburga. Kiedy w samym \u015brodku sprawy lekarzy wielu prominentnych i szanowanych cz\u0142onk\u00f3w \u017cydowskiej opinii publicznej pospieszy\u0142o z podpisaniem publicznego apelu pot\u0119piaj\u0105cego lekarzy oskar\u017conych o syjonizm, tylko Erenburg nie ba\u0142 si\u0119 napisa\u0107 do Stalina, przekonuj\u0105c go do porzucenia tego haniebnego dzia\u0142ania. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, Erenburg sta\u0142 si\u0119 autorem nazwy nowej ery, kt\u00f3ra rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 po \u015bmierci Stalina, publikuj\u0105c w 1954 roku opowiadanie o charakterystycznym tytule \u201eOdwil\u017c\u201d.<\/p>\r\n

Wa\u017cne osi\u0105gni\u0119cia polityki zagranicznej epoki poststalinowskiej by\u0142y przygotowywane przed jego \u015bmierci\u0105. Zawieszenie broni w wojnie korea\u0144skiej zosta\u0142o osi\u0105gni\u0119te w lipcu 1953 roku, ale negocjacje w tej sprawie rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w 1951 roku. Oficjalne odej\u015bcie ZSRR od \u017c\u0105dania od Turcji zgody ws. cie\u015bnin nast\u0105pi\u0142o w maju 1953 r., ale decyzja w tej sprawie przez Biuro Polityczne z inicjatywy Mo\u0142otowa zosta\u0142a podj\u0119ta w tym samym 1951 r. Warunki wst\u0119pne zmian w ZSRR istnia\u0142y przed \u015bmierci\u0105 Stalina, ale destalinizacja okaza\u0142a si\u0119 procesem nieodwracalnym dopiero po XX Kongresie KPZR, kiedy negowanie polityki terrorystycznej sta\u0142o si\u0119 publiczne i oficjalne. I bez terroru reszta wi\u0119z\u00f3w tego systemu zacz\u0119\u0142a stopniowo s\u0142abn\u0105\u0107 i kruszy\u0107 si\u0119. Co wi\u0119cej, nieodwracalno\u015b\u0107 zmiany systemu utrzymywa\u0142a si\u0119 nawet po rezygnacji Chruszczowa.<\/p>\r\n

Czy Pana zdaniem destalinizacja mog\u0142a by\u0107 g\u0142\u0119bsza i bardziej radykalna w 1953 roku? Na przyk\u0142ad, gdyby wtedy wdro\u017cono \u015bmia\u0142e pomys\u0142y Berii.<\/strong><\/p>\r\n

\u2013 G\u0142\u00f3wne propozycje Berii i tak zosta\u0142y p\u00f3\u017aniej wdro\u017cone przez jego rywali \u2013 z r\u00f3\u017cnymi niuansami i odmianami. Niekt\u00f3re z konkretnych pomys\u0142\u00f3w Berii zosta\u0142y nast\u0119pnie celowo skarykaturowane i wyolbrzymione, aby go zdyskredytowa\u0107. Realne propozycje Berii odzwierciedla\u0142y opinie innych cz\u0142onk\u00f3w Biura Politycznego: rewizj\u0119 spraw politycznych, ch\u0119\u0107 stworzenia neutralnych zjednoczonych Niemiec.<\/p>\r\n

Ju\u017c w marcu 1952 roku Zwi\u0105zek Radziecki prowadzi\u0142 o\u017cywion\u0105 korespondencj\u0119 dyplomatyczn\u0105 z by\u0142ymi sojusznikami koalicji antyhitlerowskiej na temat potrzeby zjednoczenia Niemiec. Wtedy nie mo\u017cna by\u0142o doj\u015b\u0107 do porozumienia. Ale w 1955 r. ci sami dawni wsp\u00f3\u0142pracownicy Stalina, ju\u017c bez Berii, zdo\u0142ali negocjowa\u0107 z Zachodem przywr\u00f3cenie jednej neutralnej Austrii, z kt\u00f3rej ZSRR wkr\u00f3tce wycofa\u0142 swoje wojska. Dlatego uwa\u017cam, \u017ce w odniesieniu do przysz\u0142ego statusu zjednoczonych Niemiec nowe kierownictwo radzieckie by\u0142o gotowe do akceptowalnych kompromis\u00f3w. Wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 Berii, podobnie jak Malenkowa, jest przesadzona. Ich inicjatywy mia\u0142y by\u0107 zaakceptowane przez kierownictwo i odzwierciedla\u0142y og\u00f3ln\u0105 opini\u0119 Prezydium Komitetu Centralnego KPZR. Dlatego nawet bez Berii \u015brodki, za kt\u00f3rymi si\u0119 opowiada\u0142, zosta\u0142y nast\u0119pnie wdro\u017cone. To samo z Malenkowem.<\/p>\r\n

Dlaczego destalinizacja, kt\u00f3ra rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 zaraz po \u015bmierci Stalina, pozosta\u0142a niedoko\u0144czona pod rz\u0105dami Chruszczowa, Gorbaczowa i Jelcyna?<\/strong><\/p>\r\n

\u2013 Co rozumie Pan przez nieca\u0142kowit\u0105 destalinizacj\u0119?<\/p>\r\n

Na przyk\u0142ad w Hiszpanii jest obecnie prawnie zabronione chwalenie dyktatury Franco. I nie mamy nawet otwartych wszystkich archiw\u00f3w z tamtych czas\u00f3w.<\/strong><\/p>\r\n

\u2013 Ale nikt oficjalnie nie og\u0142osi\u0142 Franco przest\u0119pc\u0105, tylko ponowny poch\u00f3wek. Stalin zosta\u0142 jeszcze szybciej pochowany. A jednak w Hiszpanii s\u0105 tacy, kt\u00f3rzy usprawiedliwiaj\u0105 Franco. Oczywiste jest, \u017ce re\u017cim stalinowski doprowadzi\u0142 do wielu zbrodni, ale teraz niemo\u017cliwe jest zorganizowanie proces\u00f3w dawno zmar\u0142ych postaci historycznych. Konieczne jest wyci\u0105gni\u0119cie lekcji historycznych, aby tragedie przesz\u0142o\u015bci si\u0119 nie powt\u00f3rzy\u0142y. A potem, ko\u0144cz\u0105c destalinizacj\u0119, nie mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, jak co\u015b takiego odrodzi si\u0119 w nowym przebraniu.<\/p>\r\n

Je\u015bli chodzi o archiwa, w latach 1990. wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich zosta\u0142a otwarta bardzo szeroko. Jedynym wyj\u0105tkiem by\u0142y tu by\u0107 mo\u017ce jakie\u015b archiwa FSB, kt\u00f3rych pracownicy t\u0142umaczyli ograniczenia konieczno\u015bci\u0105 zachowania w tajemnicy danych o swoich agentach. Nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 archiw\u00f3w KGB zosta\u0142a zniszczona w latach 50. To prawda, \u017ce w XXI wieku nast\u0105pi\u0142a \u201earchiwalna kontrrewolucja\u201d \u2013 wiele materia\u0142\u00f3w ponownie sta\u0142o si\u0119 niedost\u0119pnych, ale ju\u017c opublikowane i nadal dost\u0119pne wystarcz\u0105, aby zrozumie\u0107 g\u0142\u00f3wne tajemnice tamtych czas\u00f3w, kt\u00f3re znajduj\u0105 odzwierciedlenie w dokumentach. Z rzadkimi wyj\u0105tkami, takimi jak okoliczno\u015bci \u015bmierci Wallenberga.<\/p>\r\n

Ale musimy zrozumie\u0107, \u017ce prawdziwa destalinizacja to eliminacja tych mechanizm\u00f3w funkcjonowania w\u0142adzy, kt\u00f3re by\u0142y nieod\u0142\u0105czne w stalinowskim okresie naszej historii. W tym sensie destalinizacja zosta\u0142a zako\u0144czona podczas pierestrojki \u2013 do tego stopnia, \u017ce system stalinowski by\u0142 specyficzny w por\u00f3wnaniu z innymi formami autorytarnej pa\u0144stwowo\u015bci. A to, co pozosta\u0142o w XXI wieku, jest zakorzenione w przedstalinowskich czasach rosyjskiej historii.<\/p>\r\n

Za: lenta.ru<\/strong><\/p>\r\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Od redakcji [My\u015bl Polska]: Mija 70 lat od \u015bmierci J\u00f3zefa Stalina. W Polsce panuje przekonanie, \u017ce w obecnej Rosji ponownie kwitnie kult Stalina a sprzyja temu sam W\u0142adimir Putin. Jest to nieprawda. Owszem, cz\u0119\u015b\u0107 opinii publicznej kultywuje pami\u0119\u0107 o Stalinie jako o wiekiem przyw\u00f3dcy i zwyci\u0119zcy w II wojnie \u015bwiatowej, ale nie ma mowy o […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[13],"tags":[66,208],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/139266"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=139266"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/139266\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":139269,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/139266\/revisions\/139269"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=139266"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=139266"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=139266"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}