{"id":13530,"date":"2009-08-31T22:15:51","date_gmt":"2009-09-01T03:15:51","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=13530"},"modified":"2019-08-31T10:23:06","modified_gmt":"2019-08-31T14:23:06","slug":"straty-ludzkie-poniesione-przez-polske-w-latach-1939-1945","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=13530","title":{"rendered":"Straty ludzkie poniesione przez Polsk\u0119 w latach 1939-1945"},"content":{"rendered":"

Prace nad ustaleniem strat ludno\u015bci rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 ju\u017c w czasie wojny. W marcu 1943 r. Delegatura Rz\u0105du RP na Kraj ocenia\u0142a straty ludno\u015bci \u017cydowskiej na niemal 3 mln os\u00f3b, a liczb\u0119 Polak\u00f3w przymusowo „pracuj\u0105cych” w III Rzeszy szacowano we wrze\u015bniu 1943 r. na ponad 2 miliony.<\/strong><\/p>\r\n

Wed\u0142ug zestawienia strat opracowanego we wrze\u015bniu 1944 r. przez Ministerstwo Prac Kongresowych Rz\u0105du RP w Londynie, Polska straci\u0142a 4 mln 114 tys. obywateli, w tym 2 mln 481 tys. \u017byd\u00f3w.
\r\nPod koniec wojny, 6 stycznia 1945 r., zosta\u0142o utworzone przez w\u0142adze „nowej” Polski Biuro Odszkodowa\u0144 Wojennych (BOW) przy Prezydium Rady Ministr\u00f3w. Jego prace trwa\u0142y do 1 kwietnia 1947 roku. Jednym z zagadnie\u0144, jakimi zajmowa\u0142o si\u0119 biuro, by\u0142o ustalenie strat biologicznych spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego. Jednak\u017ce przez d\u0142ugie lata, g\u0142\u00f3wnie ze wzgl\u0119d\u00f3w politycznych, by\u0142y one obarczone zasadniczymi b\u0142\u0119dami. Pierwsze powojenne sprawozdania w tej sprawie obejmowa\u0142y bowiem straty ludno\u015bci na terenach, kt\u00f3re po II wojnie \u015bwiatowej znalaz\u0142y si\u0119 w granicach pa\u0144stwa polskiego. Po\u0142owa terytorium II Rzeczypospolitej zosta\u0142a zaj\u0119ta we wrze\u015bniu 1939 r. przez Armi\u0119 Czerwon\u0105, a jej obywatelom nast\u0119pnie nadano obywatelstwo sowieckie. Z tych ziem po wojnie do Polski „wr\u00f3ci\u0142a” praktycznie tylko Bia\u0142ostocczyzna, i to nieca\u0142a. Dopiero zmiany po 1989 r. umo\u017cliwi\u0142y prowadzenie otwarcie prac nad ustaleniem strat na dawnych polskich Kresach Wschodnich. Opr\u00f3cz strat ludno\u015bci narodowo\u015bci polskiej i \u017cydowskiej zacz\u0119to tak\u017ce uwzgl\u0119dnia\u0107 w tych pracach straty innych mniejszo\u015bci narodowych. A wyliczenia winny obejmowa\u0107 wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w w granicach sprzed 1 wrze\u015bnia 1939 roku. Przynajmniej do lipca 1944 r., kiedy to PKWN zawar\u0142 porozumienie z rz\u0105dem ZSRS.
\r\nTak szeroko zakre\u015blony temat programu zmusza nas do podj\u0119cia przegl\u0105du dotychczasowych ustale\u0144 w zakresie:
\r\n1. Strat bezwzgl\u0119dnych (zabitych, zmar\u0142ych) ludno\u015bci pa\u0144stwa polskiego w latach II wojny \u015bwiatowej;
\r\n2. Strat wzgl\u0119dnych narodu polskiego (wywiezionych, deportowanych, emigracji);
\r\n3. Strat w\u015br\u00f3d mniejszo\u015bci narodowych (zmiana granic pa\u0144stwa);
\r\n4. Wp\u0142yw II wojny \u015bwiatowej na wielko\u015b\u0107 liczby ludno\u015bci w pa\u0144stwie polskim (przesiedlenia, zmiany granic).
\r\nM\u00f3wi\u0105c o og\u00f3lnym bilansie strat ludno\u015bciowych Polski w okresie II wojny \u015bwiatowej, trzeba przywo\u0142a\u0107 publikacj\u0119 Biura Odszkodowa\u0144 Wojennych przy Prezydium Rady Ministr\u00f3w z 1947 r. pt. „Sprawozdanie w przedmiocie strat i szk\u00f3d wojennych Polski w latach 1939-1945”. W tym wydawnictwie podano og\u00f3ln\u0105 liczb\u0119 zgon\u00f3w (utrat \u017cycia) – 6 mln 028 tys. os\u00f3b (w tym ok. 3 mln \u017byd\u00f3w). Trzeba jednak zaznaczy\u0107, i\u017c do oblicze\u0144 strat biologicznych brano pod uwag\u0119 jedynie ludno\u015b\u0107 narodowo\u015bci polskiej i \u017cydowskiej, zw\u0142aszcza w odniesieniu do Kres\u00f3w Wschodnich II Rzeczypospolitej. St\u0105d wynika konieczno\u015b\u0107 zaj\u0119cia si\u0119 obliczeniem strat ludno\u015bci pa\u0144stwa polskiego w granicach z 1939 r. narodowo\u015bci bia\u0142oruskiej, litewskiej, ukrai\u0144skiej, ale tak\u017ce… niemieckiej.<\/p>\r\n

Straty og\u00f3lne<\/strong>
\r\nPoniewa\u017c podawana w 1947 r. przez BOW liczba og\u00f3lna strat ludno\u015bci jest nadal utrzymywana w literaturze, przywo\u0142ajmy te wyliczenia (tabela 1.).<\/p>\r\n

\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n
Tabela 1. Przyczyny zgon\u00f3w ludno\u015bci wed\u0142ug BOW<\/caption>\r\n
Wyszczeg\u00f3lnienie strat w ludziach<\/th>\r\n <\/th>\r\nLiczba os\u00f3b w tysi\u0105cach<\/th>\r\n <\/th>\r\n%<\/th>\r\n<\/tr>\r\n
1. Wskutek bezpo\u015brednich dzia\u0142a\u0144 wojennych:<\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n<\/tr>\r\n
a) straty wojska<\/td>\r\n <\/td>\r\n123<\/td>\r\n <\/td>\r\n2,0<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
b) straty ludno\u015bci cywilnej<\/td>\r\n <\/td>\r\n521<\/td>\r\n <\/td>\r\n8,7<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
og\u00f3\u0142em<\/td>\r\n <\/td>\r\n644<\/td>\r\n <\/td>\r\n10,7<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
2. Wskutek terroru okupanta:<\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n<\/tr>\r\n
a) ofiary oboz\u00f3w zniszcze\u0144, pacyfikacji, egzekucji, likwidacji gett itp.<\/td>\r\n <\/td>\r\n3577<\/td>\r\n <\/td>\r\n59,3<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
b) ofiary wi\u0119zie\u0144, oboz\u00f3w i in. miejsca odosobnienia (\u015bmier\u0107 na skutek epidemii, wycie\u0144czenia, z\u0142ego obchodzenia si\u0119 itp.)<\/td>\r\n <\/td>\r\n1286<\/td>\r\n <\/td>\r\n21,3<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
c) zmarli poza obozami i wi\u0119zieniami w nast\u0119pstwie doznanych ran, okalecze\u0144, nadmiernej pracy itp.<\/td>\r\n <\/td>\r\n521<\/td>\r\n <\/td>\r\n8,7<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
og\u00f3\u0142em<\/td>\r\n <\/td>\r\n5384<\/td>\r\n <\/td>\r\n89,3<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Razem<\/td>\r\n <\/td>\r\n6028<\/td>\r\n <\/td>\r\n100<\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n
\u0179r\u00f3d\u0142o: Sprawozdanie w przedmiocie strat i szk\u00f3d wojennych Polski w latach 1939-1945.<\/div>\r\n<\/div>\r\n

Powy\u017csze dane zosta\u0142y skorygowane przez komisj\u0119 pracuj\u0105c\u0105 przy Ministerstwie Finans\u00f3w w latach 1949-1951. Komisja ta liczb\u0119 ofiar \u015bmiertelnych okre\u015bli\u0142a na 5 mln 085 tys. os\u00f3b. Polak\u00f3w wed\u0142ug tych wylicze\u0144 zgin\u0119\u0142o 1 mln 706,7 tys., a \u017byd\u00f3w – 3 mln 378 tysi\u0119cy. Zwraca uwag\u0119 ponowne rozwa\u017canie strat jedynie dw\u00f3ch grup narodowo\u015bciowych, z pomini\u0119ciem pozosta\u0142ych mniejszo\u015bci (tabela 2.).<\/p>\r\n

\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n
Tabela 2. Przyczyny strat \u015bmiertelnych wed\u0142ug raportu z 1951 r.<\/caption>\r\n
Przyczyna \u015bmierci<\/th>\r\nLiczba w tys.<\/th>\r\n%<\/th>\r\n<\/tr>\r\n
Dzia\u0142ania wojenne<\/td>\r\n550,0<\/td>\r\n10,7<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Morderstwo<\/td>\r\n3000,7<\/td>\r\n57,3<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Wi\u0119zienia i obozy<\/td>\r\n1083,0<\/td>\r\n21,3<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Praca przymusowa<\/td>\r\n274,0<\/td>\r\n5,4<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Wycie\u0144czenie<\/td>\r\n168,0<\/td>\r\n3,3<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Razem<\/td>\r\n5084,7<\/td>\r\n100<\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n
\u0179r\u00f3d\u0142o: Problem reparacji, odszkodowa\u0144 i \u015bwiadcze\u0144 w stosunkach polsko-niemieckich 1944-2004, t. II: Dokumenty, red. S. D\u0119bski, W.M. G\u00f3ralski, Warszawa 2004, s. 57.<\/div>\r\n<\/div>\r\n

Weryfikacja „w d\u00f3\u0142” pierwotnych, powojennych ustale\u0144 nast\u0119powa\u0142a tak\u017ce w opracowaniach sporz\u0105dzanych dla Organizacji Narod\u00f3w Zjednoczonych. W pracach tych liczb\u0119 strat Polak\u00f3w utrzymano na poziomie ustalonym przez BOW w wysoko\u015bci 2,6 miliona, natomiast straty \u017byd\u00f3w polskich obni\u017cono z 3,4 do 3,2 miliona, co doprowadzi\u0142o do obni\u017cenia ca\u0142kowitych strat ludno\u015bci Polski z 6 do 5,8 miliona. Warto jednak za Andrzejem Gawryszewskim podkre\u015bli\u0107, i\u017c szacunek ten nie obejmuje strat ca\u0142ej ludno\u015bci II Rzeczypospolitej. W wyniku uwzgl\u0119dnienia strat, jakie ponios\u0142y mniejszo\u015bci narodowe nieuwzgl\u0119dniane przez BOW, nale\u017ca\u0142oby doda\u0107 oko\u0142o 800 tys. os\u00f3b.
\r\nW roku 1968 G\u0142\u00f3wna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce przeprowadzi\u0142a ankietyzacj\u0119 ca\u0142ego terytorium Polski. Opracowany z ankiet materia\u0142 zosta\u0142 opublikowany przez GKBZHwP, jednak\u017ce nie zmieni\u0142o to w niczym oficjalnie utrzymywanych danych odno\u015bnie do strat biologicznych spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego. Dodajmy, \u017ce wyliczenia BOW utrzyma\u0142a tak\u017ce powo\u0142ana w 1970 r. Komisja do Opracowania Problemu Odszkodowa\u0144 Niemieckich dzia\u0142aj\u0105ca formalnie do 30 czerwca 1974 roku.
\r\nPodobne do BOW wyliczenia, cho\u0107 ju\u017c nieco zmodyfikowane, przedstawi\u0142 w 1993 r. Czes\u0142aw \u0141uczak (tabela 3.).<\/p>\r\n

\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n
Tabela 3.<\/caption>\r\n
Straty<\/th>\r\nLiczba os\u00f3b w tys.<\/th>\r\n<\/tr>\r\n
Bezpo\u015brednia i po\u015brednia eksterminacja w\u0142adz hitlerowskich<\/td>\r\n5100<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Polegli w bezpo\u015brednich dzia\u0142aniach wojennych (bez strat w Powstaniu Warszawskim)<\/td>\r\n450<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Razem<\/td>\r\n5500<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Zamordowani i zmarli poza granicami (ZSRS, III Rzesza)<\/td>\r\n500<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Zmarli w innych krajach<\/td>\r\n2<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Og\u00f3\u0142em<\/td>\r\n6000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n
\u0179r\u00f3d\u0142o: C. \u0141uczak, Polska i Polacy w drugiej wojnie \u015bwiatowej, Pozna\u0144 1993, s. 683.<\/div>\r\n<\/div>\r\n

Og\u00f3lne zestawienie strat ludno\u015bci II Rzeczypospolitej, w rozbiciu na poszczeg\u00f3lne narodowo\u015bci, przedstawi\u0142 r\u00f3wnie\u017c C. \u0141uczak (tabela 4.).<\/p>\r\n

\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n
Tabela 4.<\/caption>\r\n
Polacy zabici lub zmarli w wyniku eksterminacji niemieckiej i bezpo\u015brednich dzia\u0142a\u0144 wojennych na ziemiach okupowanych przez III Rzesz\u0119<\/td>\r\noko\u0142o 1 500 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Polacy zabici lub zmarli na Kresach Wschodnich<\/td>\r\noko\u0142o 500 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Straty ludno\u015bci \u017cydowskiej<\/td>\r\noko\u0142o 2 900 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Straty w\u015br\u00f3d mniejszo\u015bci narodowych<\/td>\r\noko\u0142o 1 000 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Razem<\/td>\r\noko\u0142o 6 000 000 (5 900 000)<\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n
\u0179r\u00f3d\u0142o: C. \u0141uczak, Szanse i trudno\u015bci bilansu demograficznego Polski w latach 1939-1945, „Dzieje Najnowsze” 1994, nr 2, s. 9-14.<\/div>\r\n<\/div>\r\n

Poniewa\u017c w powy\u017cszej tabeli C. \u0141uczak podaje liczb\u0119 oko\u0142o 500 tys. Polak\u00f3w zabitych lub zmar\u0142ych na Kresach Wschodnich, nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na opracowanie zatytu\u0142owane „Represje sowieckie wobec Polak\u00f3w i obywateli polskich”, gdzie widniej\u0105 nast\u0119puj\u0105ce dane (tabela 5.).<\/p>\r\n

\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n
Tabela 5.<\/caption>\r\n
Lp.<\/th>\r\nRodzaj represji<\/th>\r\nWiarygodna liczba represjonowanych ustalona w badaniach<\/th>\r\nLiczba represjonowanych imiennie zweryfikowana przez „Indeks”<\/th>\r\nPrzybli\u017cona liczba represjonowanych mo\u017cliwa do imiennego zweryfikowania przy obecnie dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach<\/th>\r\n<\/tr>\r\n
I.<\/td>\r\nJe\u0144cy wojenni i internowani<\/td>\r\n45 387<\/td>\r\n41 457<\/td>\r\n42 763<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
1.<\/td>\r\nJe\u0144cy rozstrzelani (Katy\u0144, Chark\u00f3w, Twer)<\/td>\r\n14 587<\/td>\r\n14 463<\/td>\r\n14 463<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
2.<\/td>\r\nJe\u0144cy i internowani przebywaj\u0105cy w niewoli do sierpnia 1941 r.<\/td>\r\n26 200<\/td>\r\n25 115<\/td>\r\n25 500<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
3.<\/td>\r\nJe\u0144cy zmarli i zaginieni<\/td>\r\n2 300<\/td>\r\n1 785<\/td>\r\n2 300<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
4.<\/td>\r\nZwolnieni, przekazani Niemcom 1940-1941<\/td>\r\n2 300<\/td>\r\n94<\/td>\r\n500<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
II.<\/td>\r\nAresztowani na Kresach Wschodnich<\/td>\r\n110 000<\/td>\r\n14 505<\/td>\r\n24 106<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
1.<\/td>\r\nAresztowani na terenie tzw. Zachodniej Ukrainy<\/td>\r\n65 000<\/td>\r\n7 261<\/td>\r\n15 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
2.<\/td>\r\nAresztowani na terenie tzw. Zachodniej Bia\u0142orusi<\/td>\r\n43 000<\/td>\r\n7 106<\/td>\r\n15 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
3.<\/td>\r\nAresztowani na terenie Litwy<\/td>\r\n2 000<\/td>\r\n138<\/td>\r\n2 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
III.<\/td>\r\nDeportowani<\/td>\r\n320 000<\/td>\r\n9 171<\/td>\r\n170 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
1.<\/td>\r\nDeportowani 10 lutego 1940 r.<\/td>\r\n96 000<\/td>\r\n2 900<\/td>\r\n96 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
2.<\/td>\r\nDeportowani 13 kwietnia 1940 r.<\/td>\r\n61 000<\/td>\r\n0<\/td>\r\n7 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
3.<\/td>\r\nDeportowani w czerwcu 1940 r.<\/td>\r\n79 000<\/td>\r\n6 220<\/td>\r\n60 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
4.<\/td>\r\nDeportowani w czerwcu 1941 r.<\/td>\r\n40 000<\/td>\r\n51<\/td>\r\n7 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
IV.<\/td>\r\nAresztowani 1941-1944<\/td>\r\n3 000<\/td>\r\n239<\/td>\r\n300<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
V.<\/td>\r\nInternowani 1944-1945<\/td>\r\n42 000<\/td>\r\n20 178<\/td>\r\n24 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
VI.<\/td>\r\nAresztowani i deportowani 1944-<\/td>\r\n50 000<\/td>\r\n5 690<\/td>\r\n20 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
 <\/td>\r\nRazem<\/td>\r\n570 387<\/td>\r\n91 240<\/td>\r\n281 169<\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n
\u0179r\u00f3d\u0142o: S. Ciesielski, W. Materski, A. Paczkowski, Represje sowieckie wobec Polak\u00f3w i obywateli polskich, Warszawa 2002, s. 33. Zob. Wysiedlenia, wyp\u0119dzenia i ucieczki 1939-1959. Atlas ziem Polski, red. W. Sienkiewicz, G. Hryciuk, Warszawa 2008.<\/div>\r\n<\/div>\r\n

Jak widzimy, straty te dotycz\u0105 represji sowieckich, ale nie wszystkich. Brak tutaj wyliczenia strat powsta\u0142ych w wyniku star\u0107 oddzia\u0142\u00f3w partyzantki polskiej z oddzia\u0142ami sowieckimi, strat wynikaj\u0105cych z krwawego konfliktu polsko-ukrai\u0144skiego czy mo\u017ce mniej krwawego, ale przynosz\u0105cego konkretne straty, i to po obu stronach, polsko-litewskiego. Badanie tych strat trwa, a liczby podawane przez r\u00f3\u017cnych autor\u00f3w s\u0105 zasadniczo rozbie\u017cne.
\r\nNiezwykle wa\u017cnym zagadnieniem jest ustalenie wielko\u015bci strat bezwzgl\u0119dnych (zgon\u00f3w) w\u015br\u00f3d ludno\u015bci poddanej r\u00f3\u017cnorodnym represjom (deportacje, aresztowania). W odniesieniu do lat 1939-1941 mo\u017cemy poda\u0107, i\u017c np. w obwodzie archangielskim na 56 tys. 153 osadzonych tam Polak\u00f3w do ko\u0144ca czerwca 1941 r. zmar\u0142o 3906 os\u00f3b (tj. 6,95 proc.). Obliczono, i\u017c roczny wska\u017anik umieralno\u015bci dla osadnik\u00f3w wynosi\u0142 5,9 proc., a dla bie\u017ce\u0144c\u00f3w – 2,6 procent. Jak pisze Aleksander Gurjanow, dane te „nie odbiegaj\u0105 od \u015brednich rocznych wska\u017anik\u00f3w umieralno\u015bci osadnik\u00f3w i bie\u017ce\u0144c\u00f3w we wszystkich regionach ich osiedlenia w ZSRR”. Wed\u0142ug danych statystycznych, w latach 1940-1941 z Kres\u00f3w Wschodnich zosta\u0142o deportowanych 462-490 tys. os\u00f3b, z kt\u00f3rych zmar\u0142o ponad 16 tysi\u0119cy.
\r\nNale\u017cy jednak zauwa\u017cy\u0107, i\u017c liczba obywateli deportowanych w g\u0142\u0105b ZSRS od lutego 1940 r. do czerwca 1941 r. jest podawana nadal w bardzo du\u017cym rozr\u00f3\u017cnieniu. Niekt\u00f3re publikacje m\u00f3wi\u0105 o 980 tys. – 1 mln 080 tys. deportowanych.<\/p>\r\n

Straty si\u0142 zbrojnych<\/strong>
\r\nJako pierwsze zosta\u0142y podane straty wojska, kt\u00f3re zosta\u0142y poniesione wskutek bezpo\u015brednich dzia\u0142a\u0144 wojennych. Ich rozk\u0142ad, wed\u0142ug autor\u00f3w opracowania z 1947 r., przedstawia\u0142 si\u0119 nast\u0119puj\u0105co (tabela 6.).<\/p>\r\n

\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n
Tabela 6. Przyczyny strat osobowych Wojska Polskiego w latach II wojny \u015bwiatowej<\/caption>\r\n
 <\/th>\r\nZabitych<\/th>\r\nRannych<\/th>\r\nZaginionych<\/th>\r\nOg\u00f3\u0142em<\/th>\r\n<\/tr>\r\n
1. Kampania wrze\u015bniowa 1939 r.<\/td>\r\n66 300<\/td>\r\n133 700<\/td>\r\n420 000<\/td>\r\n620 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
2. I Armia na Wschodzie<\/td>\r\n6 275<\/td>\r\n12 552<\/td>\r\n–<\/td>\r\n18 827<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
3. II Armia na Wschodzie<\/td>\r\n7607<\/td>\r\n15 212<\/td>\r\n–<\/td>\r\n22 819<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
4. Oddzia\u0142y we Francji i Norwegii 1940 rok<\/td>\r\n2 079<\/td>\r\n4 154<\/td>\r\n–<\/td>\r\n6 233<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
5. Oddzia\u0142y przy boku Wielkiej Brytanii<\/td>\r\n(7 917)<\/td>\r\n(12 988)<\/td>\r\n(760)<\/td>\r\n(21 665)<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
a) Brygada Karpacka (Tobruk)<\/td>\r\n122<\/td>\r\n468<\/td>\r\n11<\/td>\r\n601<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
b) II Korpus<\/td>\r\n2 197<\/td>\r\n8 737<\/td>\r\n264<\/td>\r\n11 198<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
c) I Dywizja Pancerna<\/td>\r\n1 014<\/td>\r\n3 595<\/td>\r\n305<\/td>\r\n4 914<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
d) I Samodz. Brygada Spadochronowa<\/td>\r\n66<\/td>\r\n159<\/td>\r\n179<\/td>\r\n404<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
e) Lotnictwo<\/td>\r\n3 000<\/td>\r\n–<\/td>\r\n–<\/td>\r\n3 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
f) Marynarka Wojenna<\/td>\r\n1 500<\/td>\r\n–<\/td>\r\n–<\/td>\r\n1 500<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
g) Inne<\/td>\r\n18<\/td>\r\n29<\/td>\r\n1<\/td>\r\n48<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
6. Powstanie Warszawskie<\/td>\r\n13 000<\/td>\r\n28 000<\/td>\r\n–<\/td>\r\n41 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
7. Walka Podziemna<\/td>\r\n20 000<\/td>\r\n30 000<\/td>\r\n–<\/td>\r\n50 000<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Og\u00f3\u0142em<\/td>\r\n123 178<\/td>\r\n236 606<\/td>\r\n420 760<\/td>\r\n780 544<\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n
\u0179r\u00f3d\u0142o: Sprawozdanie w przedmiocie strat i szk\u00f3d wojennych Polski w latach 1939-1945.<\/div>\r\n<\/div>\r\n

Dane zawarte w tabeli 6. musz\u0105 zosta\u0107 zweryfikowane w oparciu o liczne opracowania wydane po jej opracowaniu. W 1989 r. Stefan Zwoli\u0144ski ustali\u0142, \u017ce w regularnych jednostkach wojskowych oraz w konspiracji zgin\u0119\u0142o 239,8 tys. \u017co\u0142nierzy. Wystarczy przytoczy\u0107 wyliczenia podawane przez Tadeusza Paneckiego (tabela 7.).<\/p>\r\n

\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n
Tabela 7. Straty osobowe Wojska Polskiego w latach II wojny \u015bwiatowej<\/caption>\r\n
 <\/th>\r\nZabici<\/th>\r\nRanni<\/th>\r\nZaginieni<\/th>\r\nW niewoli<\/th>\r\nOg\u00f3\u0142em<\/th>\r\n<\/tr>\r\n
Kampania polska 1939 r.<\/td>\r\n95-97 tys.<\/td>\r\n130 tys.<\/td>\r\n <\/td>\r\n420 tys. + 230 672<\/td>\r\n876 tys.<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Pozosta\u0142e dzia\u0142ania wojsk regularnych<\/td>\r\n33 256<\/td>\r\n42 666<\/td>\r\n8 548<\/td>\r\n29 385<\/td>\r\n113 855<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Powstanie Warszawskie<\/td>\r\n18 tys.<\/td>\r\n25 tys.<\/td>\r\n <\/td>\r\n17 443<\/td>\r\n60 443<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Razem<\/td>\r\n147 256<\/td>\r\n197 666<\/td>\r\n8 548<\/td>\r\n697 500<\/td>\r\n1 050 298<\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n
\u0179r\u00f3d\u0142o: T. Panecki, Wysi\u0142ek zbrojny Polski w II wojnie \u015bwiatowej, WPH 1995, nr 1-2, s. 13, 18.<\/div>\r\n<\/div>\r\n

Por\u00f3wnuj\u0105c liczby z obu tabel, wida\u0107 liczne r\u00f3\u017cnice. Pierwsz\u0105 z nich jest liczba strat bezwzgl\u0119dnych (zabici, zmarli z ran, trwale zaginieni bez wie\u015bci) w kampanii polskiej 1939 roku. Wyst\u0119puj\u0105 tu liczby: 66 300 – BOW, ponad 70 tys. – C. \u0141uczak, 95-97 tys. – T. Panecki. Niew\u0105tpliwie liczba podawana przez BOW jest zani\u017cona, skoro na cmentarzach w Polsce jest 70 tys. 520 grob\u00f3w \u017co\u0142nierzy z kampanii polskiej 1939 r., a na Kresach Wschodnich takich grob\u00f3w jest jeszcze co najmniej 964. Liczba \u017co\u0142nierzy polskich, kt\u00f3rzy ponie\u015bli \u015bmier\u0107 z r\u0105k Armii Czerwonej we wrze\u015bniu 1939 r., jest szacowana od kilku tysi\u0119cy – C. \u0141uczak, do 17-19 tys. – T. Panecki. Wymaga dalszych bada\u0144 liczba zmar\u0142ych z ran.
\r\nNiew\u0105tpliwie trudniejszym zadaniem jest obliczenie strat poniesionych w czasie walki zbrojnej w okupowanym kraju. Autorzy sprawozdania BOW przedstawili je nast\u0119puj\u0105co: 20 tys. zabitych, 30 tys. rannych. Wojskowy Instytut Historyczny straty \u017co\u0142nierzy podziemia obliczy\u0142 na 200 tys. zabitych i aresztowanych, w tym 62 tys. z AK.<\/p>\r\n

Straty ludno\u015bci cywilnej<\/strong>
\r\nStraty ludno\u015bci cywilnej, b\u0119d\u0105ce wynikiem bezpo\u015brednich dzia\u0142a\u0144 wojennych, w okresie wojny podawane s\u0105 w bardzo du\u017cym rozr\u00f3\u017cnieniu: od 521 tys. – BOW, do 365 tys. (ok. 200 tys. + 165 tys.) – C. \u0141uczak. W tym drugim wypadku mamy podsumowane jedynie straty ludno\u015bci cywilnej z 1939 r. i Powstania Warszawskiego. Brak tutaj liczby strat tej ludno\u015bci w wyniku dzia\u0142a\u0144 wojennych na innych frontach, zw\u0142aszcza z okresu 1944-1945. Wysoko\u015b\u0107 strat ludno\u015bci cywilnej w Powstaniu Warszawskim jest podawana bardzo r\u00f3\u017cnie, w ostatnich latach na najwy\u017cszym poziomie oko\u0142o 250 tys. ludno\u015bci okre\u015bli\u0142 te straty PWN. Natomiast W\u0142adys\u0142aw Bartoszewski okre\u015bla straty ludno\u015bci cywilnej na mniej wi\u0119cej 150 tys. zabitych, z czego oko\u0142o 50 tys. mia\u0142o zgin\u0105\u0107 w wyniku nalot\u00f3w niemieckich, „ponad 40 000 m\u0119\u017cczyzn, kobiet i dzieci wymordowa\u0142y na Woli, Ochocie, Starym Mie\u015bcie i Czerniakowie oddzia\u0142y Reinefartha, Dirlewangera i Schmidta, tysi\u0105ce – w alei Szucha – formacje policyjne podleg\u0142e Geiblowi i Hahnowi”. Autorzy niemieccy przedstawiaj\u0105 straty ludno\u015bci cywilnej w czasie Powstania Warszawskiego w wysoko\u015bci od 150 do 220 tysi\u0119cy.
\r\nNatomiast niew\u0105tpliwie najtrudniejsz\u0105 rzecz\u0105 jest obliczenie strat ludno\u015bci powsta\u0142ych na skutek dzia\u0142alno\u015bci represyjnej okupant\u00f3w. Je\u017celi chodzi o Niemc\u00f3w, to straty przez nich zadane podawane s\u0105 w przedziale od 5 mln 100 tys. – C. \u0141uczak, do 5 mln 384 tys. – BOW.
\r\nJednym z podstawowych zagadnie\u0144 jest ustalenie liczby strat poniesionych w obozach koncentracyjnych. W najwi\u0119kszym z nich KL Auschwitz-Birkenau zgin\u0119\u0142o co najmniej 1 mln 100 tys. ludzi. Liczb\u0119 Polak\u00f3w deportowanych do obozu KL Auschwitz ocenia si\u0119 na 140-150 tys. os\u00f3b, z czego 10 tys. nie zosta\u0142o zarejestrowanych.
\r\nDo obozu na Majdanku zes\u0142ano co najmniej 275,5 tys. os\u00f3b w 827 transportach, jakie zdo\u0142ano ustali\u0107. Z obozu wywieziono w latach 1942-1944 oko\u0142o 45 tys. osadzonych w 44 transportach, w tym 5,5 tys. na roboty do Rzeszy. Liczba os\u00f3b, kt\u00f3ra zgin\u0119\u0142a w obozie, jest podawana od 235 tys. (w tym 110 tys. \u017byd\u00f3w i 123 tys. os\u00f3b innych narodowo\u015bci) do 250 tysi\u0119cy. Ca\u0142o\u015b\u0107 zagadnienia, a zw\u0142aszcza liczba og\u00f3lna osadzonych w obozie oraz liczba zamordowanych, wymaga dalszych bada\u0144.
\r\nW odniesieniu do obozu KL Gross-Rosen og\u00f3\u0142em uda\u0142o si\u0119 dot\u0105d ustali\u0107 nazwiska 72 tys. 452 wi\u0119\u017ani\u00f3w. Zgin\u0119\u0142o tutaj oko\u0142o 40 tys. wi\u0119\u017ani\u00f3w, jednak\u017ce tylko 13 tys. 262 z nich znalaz\u0142o si\u0119 w niedawnych publikacjach Pa\u0144stwowego Muzeum Gross-Rosen.
\r\nW obozie Stutthof od 2 wrze\u015bnia 1939 r. do 25 stycznia 1945 r. wi\u0119ziono oko\u0142o 110 tys. os\u00f3b, z kt\u00f3rych zgin\u0119\u0142o oko\u0142o 65 tysi\u0119cy. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wi\u0119\u017ani\u00f3w stanowili Polacy, a by\u0142o ich oko\u0142o 50-60 tysi\u0119cy.
\r\nM\u00f3wi\u0105c o obozach koncentracyjnych, nie mo\u017cna pomin\u0105\u0107 wa\u017cnej, cho\u0107 wywo\u0142uj\u0105cej wiele emocji, publikacji po\u015bwi\u0119conej KL Warschau. Straty osobowe w tym obozie szacuje si\u0119 na oko\u0142o 20 tys. osadzonych. Ta liczba ofiar budzi szereg kontrowersji w\u015br\u00f3d zwolennik\u00f3w publikacji s\u0119dzi Marii Trzci\u0144skiej, kt\u00f3ra podaje, \u017ce w obozie zgin\u0119\u0142o 200 tys. os\u00f3b.
\r\nWed\u0142ug ustale\u0144 Czes\u0142awa \u0141uczaka, do wszelkiego rodzaju oboz\u00f3w odosobnienia deportowano ponad 5 mln obywateli polskich (\u0142\u0105cznie z \u017bydami i Cyganami). Z liczby tej zgin\u0119\u0142o ponad 3 miliony.
\r\nPrzy dokonaniu oblicze\u0144 dotycz\u0105cych wi\u0119zie\u0144 na terenie Generalnego Gubernatorstwa przyj\u0119to, \u017ce przez ka\u017cde z wi\u0119zie\u0144 \u015bledczych podleg\u0142ych policji bezpiecze\u0144stwa, Pawiak w Warszawie, Montelupich w Krakowie, Zamek w Lublinie, Radom, przesz\u0142o po 100 tys. wi\u0119\u017ani\u00f3w, z kt\u00f3rych 37 tys. zgin\u0119\u0142o w egzekucjach, a o ko\u0142o 60 tys. wywieziono do oboz\u00f3w koncentracyjnych. Dawa\u0142oby to liczb\u0119 400 tys. osadzonych w wi\u0119zieniach, 148 tys. zamordowanych w egzekucjach i 240 tys. zes\u0142anych do oboz\u00f3w koncentracyjnych.<\/p>\r\n

Pr\u00f3b\u0119 podliczenia og\u00f3lnych strat biologicznych obrazuje tabela 8.<\/p>\r\n

\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n
Tabela 8. Straty ludno\u015bci polskiej (Polak\u00f3w) w tysi\u0105cach<\/caption>\r\n
Straty<\/th>\r\n39\/40<\/th>\r\n40\/41<\/th>\r\n41\/42<\/th>\r\n42\/43<\/th>\r\n42\/43<\/th>\r\n43\/44<\/th>\r\nRazem<\/th>\r\n<\/tr>\r\n
Bezpo\u015brednie straty wojenne<\/td>\r\n360<\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n183<\/td>\r\n543<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Zamordowani w obozach i w pacyfikacjach<\/td>\r\n75<\/td>\r\n100<\/td>\r\n116<\/td>\r\n133<\/td>\r\n82<\/td>\r\n <\/td>\r\n506<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Zmarli w wi\u0119zieniach i obozach<\/td>\r\n69<\/td>\r\n210<\/td>\r\n220<\/td>\r\n266<\/td>\r\n381<\/td>\r\n <\/td>\r\n1 146<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Zmarli poza obozami i wi\u0119zieniami<\/td>\r\n <\/td>\r\n42<\/td>\r\n71<\/td>\r\n142<\/td>\r\n218<\/td>\r\n <\/td>\r\n473<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Zamordowani na ziemiach wschodnich<\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n100<\/td>\r\n100<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Zmarli w innych krajach<\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n2<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Razem<\/td>\r\n504<\/td>\r\n352<\/td>\r\n407<\/td>\r\n541<\/td>\r\n681<\/td>\r\n270<\/td>\r\n2770<\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n
\u0179r\u00f3d\u0142o: K. Bajer, Zakres udzia\u0142u Polak\u00f3w w walce o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 na obszarze pa\u0144stwa polskiego w latach 1939-1945, „Zeszyty Historyczne Stowarzyszenia \u0179o\u0142nierzy Armii Krajowej” (Krak\u00f3w) 1996, nr 1, s. 14 (Tablica: Obliczenie liczby Polak\u00f3w teoretycznie zdolnych do oporu wobec naje\u017ad\u017ac\u00f3w). Dane te zosta\u0142y uzupe\u0142nione o wyliczenia z innych \u017ar\u00f3de\u0142.<\/div>\r\n<\/div>\r\n

Niezale\u017cnie od podanych wy\u017cej liczb warto zapozna\u0107 si\u0119 z innymi \u017ar\u00f3d\u0142ami strat ludno\u015bci polskiej (tabela 9.).<\/p>\r\n

\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n
Tabela 9. Straty wzgl\u0119dne narodu polskiego w tysi\u0105cach (wywiezieni, deportowani, emigracja)<\/caption>\r\n
Straty<\/th>\r\n39\/40<\/th>\r\n40\/41<\/th>\r\n41\/42<\/th>\r\n42\/43<\/th>\r\n43\/44<\/th>\r\n44\/45<\/th>\r\nRazem<\/th>\r\n<\/tr>\r\n
Deportowani do ZSRS<\/td>\r\n <\/td>\r\n475<\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n188<\/td>\r\n663<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Wcieleni do Armii Czerwonej<\/td>\r\n <\/td>\r\n76<\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n76<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Wcieleni do Wehrmachtu<\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n200<\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n50<\/td>\r\n250<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Wywiezieni na roboty do ZSRS<\/td>\r\n <\/td>\r\n200<\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n50<\/td>\r\n250<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Przymusowi robotnicy w Niemczech<\/td>\r\n448<\/td>\r\n319<\/td>\r\n609<\/td>\r\n275<\/td>\r\n246<\/td>\r\n <\/td>\r\n18978<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Aresztowani w ZSRS<\/td>\r\n <\/td>\r\n100<\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n <\/td>\r\n50<\/td>\r\n150<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Prewencyjnie osadzeni w obozach koncentracyjnych<\/td>\r\n <\/td>\r\n10<\/td>\r\n15<\/td>\r\n15<\/td>\r\n30<\/td>\r\n68<\/td>\r\n138<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
Razem<\/td>\r\n448<\/td>\r\n1180<\/td>\r\n824<\/td>\r\n290<\/td>\r\n276<\/td>\r\n406<\/td>\r\n3424<\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n
\u0179r\u00f3d\u0142o: K. Bajer, Zakres udzia\u0142u Polak\u00f3w w walce o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 na obszarze pa\u0144stwa polskiego w latach 1939-1945, „Zeszyty Historyczne Stowarzyszenia \u0179o\u0142nierzy Armii Krajowej” (Krak\u00f3w) 1996, nr 1, s. 17.<\/div>\r\n<\/div>\r\n

Dotychczasowe dzia\u0142ania historyk\u00f3w i demograf\u00f3w doprowadzi\u0142y do szacunkowego ustalenia, cho\u0107 nie wolnego od sporych przybli\u017ce\u0144, strat biologicznych ludno\u015bci pa\u0144stwa polskiego poniesionych w trakcie II wojny \u015bwiatowej. Nast\u0119pnym etapem powinno by\u0107 sporz\u0105dzenie, w oparciu o ju\u017c istniej\u0105c\u0105 dokumentacj\u0119 oraz dotychczasowego publikacje, kartoteki mieszka\u0144c\u00f3w Polski poleg\u0142ych, zamordowanych i zmar\u0142ych w latach 1939-1945.
\r\nObok podstawowej bazy danych (kartoteki osobowej) winien by\u0107 opracowany precyzyjny katalog obrazuj\u0105cy ca\u0142o\u015b\u0107 strat w rozbiciu na poszczeg\u00f3lne ich przyczyny, daj\u0105cy wszak\u017ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 bie\u017c\u0105cego uzupe\u0142niania danych. Tym katalogiem winni pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 zar\u00f3wno historycy, jak i demografowie w dalszych pracach.<\/p>\r\n

Dr Waldemar Grabowski<\/em>, IPN Centrala<\/strong><\/p>\r\n

\r\n

 <\/p>\r\n

KOMENTARZ BIBU\u0141Y<\/em><\/strong>: Wiele, wiele mo\u017cna by\u0142oby dyskutowa\u0107 na temat przytoczonych powy\u017cej liczb. Ot, we\u017amy zdanie: „Jednym z podstawowych zagadnie\u0144 jest ustalenie liczby strat poniesionych w obozach koncentracyjnych. W najwi\u0119kszym z nich KL Auschwitz-Birkenau zgin\u0119\u0142o co najmniej 1 mln 100 tys. ludzi.<\/em>„. Na jakiej podstawie obliczono t\u0119 liczb\u0119? Chyba na tej samej co funkcjonuj\u0105c\u0105 przez 40 lat liczb\u0119 „4,5 miliona”. Gdy pewnego pi\u0119knego dnia usuni\u0119to po cichu tablice strasz\u0105ce o „4 milionach ofiar KL Auschwitz” i zast\u0105piono po pewnym czasie innymi, tym razem m\u00f3wi\u0105ce o „milionie” ofiar, nie dokona\u0142y si\u0119 \u017cadne zasadnicze zmiany w sposobach obliczania, ot jedn\u0105 propagand\u0119 zast\u0105piono unowocze\u015bnion\u0105 wersj\u0105. Dalej jednak te „dok\u0142adne obliczenia” bazuj\u0105 na tzw. nierejestrowanych wi\u0119\u017aniach, kt\u00f3rzy prosto z wagon\u00f3w „szli do gazu”. C\u00f3\u017c, w ten spos\u00f3b mo\u017cna udowadnia\u0107 ka\u017cd\u0105 teori\u0119, a gdy brakuje argument\u00f3w na stawiane konkretne zarzuty, to wsadza\u0107 ludzi do wi\u0119zienia pod zarzutem „negowania Holokaustu”. Naukowcy polscy, plami\u0105cy si\u0119 przez 40-kilka lat w s\u0142u\u017cbie systemu komunistycznego i udowadniaj\u0105cy \u015bwiatu, \u017ce w KL Auschwitz „zgin\u0119\u0142o 4-6 milion\u00f3w ludzi” (ile\u017c to ksi\u0105\u017cek, tom\u00f3w, encyklopedii, podr\u0119cznik\u00f3w napisano w ten spos\u00f3b!), dalej wi\u0119c brn\u0105 w \u015blep\u0105 uliczk\u0119 pseudo-nauki, czyli nauki w s\u0142u\u017cbie ideologii.<\/strong> Niby innej, cho\u0107 w rezultacie tej samej.<\/p>\r\n<\/blockquote>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Prace nad ustaleniem strat ludno\u015bci rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 ju\u017c w czasie wojny. W marcu 1943 r. Delegatura Rz\u0105du RP na Kraj ocenia\u0142a straty ludno\u015bci \u017cydowskiej na niemal 3 mln os\u00f3b, a liczb\u0119 Polak\u00f3w przymusowo „pracuj\u0105cych” w III Rzeszy szacowano we wrze\u015bniu 1943 r. na ponad 2 miliony. Wed\u0142ug zestawienia strat opracowanego we wrze\u015bniu 1944 r. przez […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[59],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13530"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13530"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13530\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13530"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13530"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13530"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}