{"id":135093,"date":"2022-07-08T21:19:53","date_gmt":"2022-07-09T01:19:53","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=135093"},"modified":"2022-07-08T21:20:11","modified_gmt":"2022-07-09T01:20:11","slug":"czy-koniec-szkoly-historycznej-w-ekonomii-adam-danek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=135093","title":{"rendered":"\u201eCzy koniec szko\u0142y historycznej w ekonomii?\u201d – Adam Danek<\/em>"},"content":{"rendered":"
\r\n
\r\n

Konserwatyzm jako kierunek polityczny niejednokrotnie spotyka si\u0119 z zarzutem, \u017ce nie wypracowa\u0142 w\u0142asnej teorii ekonomicznej, sp\u00f3jnej z jego za\u0142o\u017ceniami ideowymi. Nie s\u0105 one do ko\u0144ca bezpodstawne. <\/strong><\/p>\r\n

W XX wieku wielu konserwatyst\u00f3w sympatyzowa\u0142o z doktrynami ekonomicznymi stricte nowoczesnymi, promuj\u0105cymi racjonalistyczne spojrzenie na gospodark\u0119 (i tym samym na \u015bwiat) \u2013 a wi\u0119c sprzecznymi z duchem konserwatyzmu. By\u0142y w\u015br\u00f3d nich monetaryzm czy tzw. austriacka szko\u0142a ekonomii \u2013 zwi\u0105zane z my\u015bl\u0105 liberaln\u0105, ze wszelkimi tego antykonserwatywnymi implikacjami \u2013 a z drugiej strony sk\u0142aniaj\u0105cy si\u0119 ku nacjonalizmowi keynesizm [1].<\/p>\r\n

Krytyka ta jednak zasadniczo si\u0119 myli. Konserwatyzm ma \u201ew\u0142asny\u201d kierunek my\u015bli ekonomicznej, zbie\u017cny z jego filozofi\u0105 rzeczywisto\u015bci. Jest nim historyzm, czyli szko\u0142a historyczna w ekonomii. Rozwija\u0142a si\u0119 ona g\u0142\u00f3wnie w drugiej po\u0142owie XIX i pierwszej po\u0142owie XX wieku w Niemczech, gdzie starsz\u0105 szko\u0142\u0119 historyczn\u0105 reprezentowali Bruno Hildebrand (1812-1878), Wilhelm Roscher (1817-1894) czy Karl Knies (1821-1898<\/strong>), a m\u0142odsz\u0105 szko\u0142\u0119 historyczn\u0105 \u2013 Adolph Wagner (1835-1917), Gustav von Schmoller (1838-1838-1917), Ludwig Joseph (Lujo) Brentano (1844-1931) czy Karl B\u00fccher (1847-1930).<\/strong> Wsp\u00f3\u0142czesnemu czytelnikowi stosunkowo najlepiej znana jest tzw. najm\u0142odsza szko\u0142a historyczna z przedstawicielami tej miary, co Werner Sombart (1863-1941), Max Weber (1864-1920), Friedrich von Gottl-Ottlilienfeld (1868-1958) czy Arthur Spiethoff (1873-1957).<\/strong> Historyzm w ekonomii mia\u0142 te\u017c oczywi\u015bcie przedstawicieli poza \u015bwiatem niemieckim, jak Maksym Kowalewski (1851-1916) i Iosif Kuliszer (1878-1934<\/strong>) w Rosji albo William Cunnigham (1849-1919), William Ashley (1860-1927) i Richard Henry Tawney (1880-1962)<\/strong> w Wielkiej Brytanii.<\/p>\r\n

Za prekursora kierunku uznany by\u0107 mo\u017ce Karl Rodbertus-Jagetzow (1805-1875)<\/strong>. Autor ten zaczyna\u0142 jako utopijny socjalista, czy nawet komunista; jego pisma z tego okresu przet\u0142umaczono w epoce PRL na polski i wydano drukiem w 1959 r. [2]. P\u00f3\u017aniej Rodbertus, sk\u0105din\u0105d pochodz\u0105cy z rodziny pruskich ziemian z Pomorza, przeszed\u0142 na pozycje konserwatywne i napisa\u0142 szereg prac z zakresu historii gospodarczej. Zawar\u0142 w nich m. in. pogl\u0105d, i\u017c na ustr\u00f3j ekonomiczny kraju w okre\u015blonej epoce silny wp\u0142yw wywieraj\u0105 religia czy wyznanie panuj\u0105ce w\u00f3wczas w spo\u0142ecze\u0144stwie oraz inne czynniki nale\u017c\u0105ce do sfery kultury. Prace Rodbertusa z konserwatywnego okresu jego tw\u00f3rczo\u015bci nie zosta\u0142y \u2013 jak si\u0119 \u0142atwo domy\u015bli\u0107 \u2013 wydane po polsku w czasach PRL, ale te\u017c nigdy p\u00f3\u017aniej.<\/p>\r\n

Teoria ekonomiczna historyzmu \u2013 o ile mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o \u201eteorii\u201d w przypadku kierunku tak niech\u0119tnego nadmiernemu teoretyzowaniu, operowaniu abstrakcjami i uog\u00f3lnieniami \u2013 jest teori\u0105 stadialnego rozwoju gospodarki. Takie podej\u015bcie badawcze ka\u017ce uczonemu zogniskowa\u0107 swoje wysi\u0142ki na identyfikacji i zrozumieniu instytucji i rozwi\u0105za\u0144 ekonomicznych sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na porz\u0105dek gospodarczy w wybranym okresie, wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych go na tle innych epok. Badacze spod znaku historyzmu zwracali uwag\u0119 na to, jak mocno formy gospodarcze podlegaj\u0105 uwarunkowaniom narodowym, kulturowym, socjologicznym i w\u0142a\u015bnie historycznym. Formalnie identyczne instytucje gospodarcze w r\u00f3\u017cnych krajach i epokach mog\u0105 funkcjonowa\u0107 zupe\u0142nie inaczej, poniewa\u017c zawsze s\u0105 mniej lub bardziej nasycone tre\u015bciami specyficznymi dla danego miejsca i czasu, kt\u00f3re w spos\u00f3b poza-formalny, nieuchwytny dla uj\u0119\u0107 abstrakcyjnych i zmatematyzowanych, konkretyzuj\u0105 ich posta\u0107. Ekonomi\u015bci ze szko\u0142y historycznej za najwa\u017cniejsze \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy ekonomicznej uznawali wi\u0119c badania z zakresu historii gospodarczej, a z czasem te\u017c socjologii gospodarki. Podej\u015bcie takie prowadzi\u0142o do relatywizacji, a w najmocniejszej wersji do negacji uniwersalnych, ponadczasowych \u201epraw ekonomii\u201d i tym samym racjonalistycznego obrazu \u015bwiata.<\/p>\r\n

Szko\u0142a historyczna w ekonomii w zasadzie wymar\u0142a w pierwszej po\u0142owie XX wieku \u2013 w sensie dos\u0142ownym, czyli biograficznym. W czasach p\u00f3\u017aniejszych najbardziej znanym autorem uwa\u017canym za jej kontynuatora by\u0142 ameryka\u0144ski ekonomista Walt Whitman Rostow (1916-2003). <\/strong>Tak\u0105 renom\u0119 zapewni\u0142a mu przede wszystkim ksi\u0105\u017cka \u201eEtapy wzrostu gospodarczego. Manifest niekomunistyczny\u201d, <\/em><\/strong>opublikowana w 1960 r. [3].<\/p>\r\n

Z recepcj\u0105 dzie\u0142a Rostowa w Polsce wyst\u0119puje dziwny problem. \u201eEtapy wzrostu gospodarczego\u201d, mimo up\u0142ywu ponad sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu lat od chwili ich pierwszego wydania, nigdy nie zosta\u0142y prze\u0142o\u017cone na j\u0119zyk polski, co zakrawa na skandal, je\u015bli wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 znaczenie tej ksi\u0105\u017cki w dwudziestowiecznej refleksji ekonomicznej i fakt, \u017ce od dawna nale\u017cy ona do kanonu pozycji klasycznych. Wydaje si\u0119 to jeszcze zrozumia\u0142e w odniesieniu do okresu PRL, skoro praca ta powsta\u0142a jako programowo antymarksistowska (co autor zaznaczy\u0142 ju\u017c w jej podtytule). Dlaczego jednak nadal nie dysponujemy polskim przek\u0142adem tego niewielkiej obj\u0119to\u015bci dzie\u0142ka (179 stron w pierwszym wydaniu), gdy epoka PRL sko\u0144czy\u0142a si\u0119 ponad trzydzie\u015bci lat temu, a priorytet na rynku wydawniczym III Rzeczypospolitej od pocz\u0105tku maj\u0105 przek\u0142ady ksi\u0105\u017cek ameryka\u0144skich?<\/p>\r\n

Je\u015bli chodzi o ksi\u0105\u017ckowe om\u00f3wienia dzie\u0142 ameryka\u0144skiego ekonomisty, do tej pory ukaza\u0142o si\u0119 w Polsce tylko jedno, i to \u2013 paradoksalnie \u2013 w okresie PRL: praca Gra\u017cyny Ancyparowicz<\/strong> \u201eTeorie ekonomiczne Walta W. Rostowa\u201d z 1986 r. Autorce nie spos\u00f3b odm\u00f3wi\u0107 rzetelno\u015bci przy rekonstruowaniu pogl\u0105d\u00f3w Rostowa, natomiast chyba wi\u0119kszo\u015b\u0107 wspomnianej ksi\u0105\u017cki, a w ka\u017cdym razie znaczn\u0105 jej cz\u0119\u015b\u0107, wype\u0142nia polemika z nimi, prowadzona z pozycji marksizmu (i to, odnios\u0142em wra\u017cenie, raczej betonowego). Mo\u017ce to stanowi\u0107 pewne zaskoczenie dla czytelnika, kt\u00f3ry dzisiaj kojarzy pani\u0105 profesor z jej zwi\u0105zkami z parti\u0105 PiS. Jest to tym bardziej zaskakuj\u0105ce, \u017ce ksi\u0105\u017cka prof. Ancyparowicz ukaza\u0142a si\u0119 w drugiej po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych, kiedy gorset cenzury i urz\u0119dowej ideologii coraz bardziej luzowano i na wiele temat\u00f3w da\u0142o si\u0119 pisa\u0107 ju\u017c bardziej swobodnie. By\u0107 mo\u017ce jednak ta rosn\u0105ca swoboda dotyczy\u0142a dziedzin humanistycznych, a tematyki makroekonomicznej nie \u2013 tego nie wiem.<\/p>\r\n

Wed\u0142ug Rostowa ka\u017cdy kraj przechodzi w swoim rozwoju gospodarczym do pi\u0119ciu etap\u00f3w. S\u0105 nimi kolejno: spo\u0142ecze\u0144stwo tradycyjne; przygotowanie (precondition); przyspieszenie (take-off); dojrza\u0142o\u015b\u0107 (maturity); epoka masowej konsumpcji. Ameryka\u0144ski autor sformu\u0142owa\u0142 wi\u0119c stadialn\u0105 teori\u0119 rozwoju, podobnie, jak wcze\u015bniej czynili to ekonomi\u015bci ze szko\u0142y historycznej. Jego teoria ma r\u00f3wnie\u017c charakter indeterministyczny: nie jest z g\u00f3ry okre\u015blone, \u017ce ka\u017cdy kraj musi przej\u015b\u0107 wszystkie pi\u0119\u0107 etap\u00f3w, cho\u0107 wkroczenie w ka\u017cdy z etap\u00f3w wymaga wcze\u015bniejszego przebycia poprzedniego.<\/p>\r\n

Wej\u015bcie na drog\u0119 szybkiego rozwoju gospodarczego nast\u0119puje z chwil\u0105 osi\u0105gni\u0119cia etapu przyspieszenia, co jest mo\u017cliwe, je\u015bli wcze\u015bniej, w epoce przygotowania, mia\u0142 miejsce szereg przemian ekonomicznych (wzrost stopy oszcz\u0119dno\u015bci z 5% do 10%), ale te\u017c socjologiczno-kulturowych (uelastycznienie struktury instytucji spo\u0142ecznych i gospodarczych) czy obyczajowych (upowszechnienie si\u0119 przekonania o moralnej s\u0142uszno\u015bci zysku). Teoria Rostowa mia\u0142a konsekwencje suwerenistyczne: skoro o mo\u017cliwo\u015bciach rozwoju ekonomicznego kraju decyduj\u0105 przede wszystkim czynniki wewn\u0119trzne, to ubogie, rolnicze pa\u0144stw Trzeciego \u015awiata mog\u0105 dokona\u0107 industrializacji samodzielnie, bez uzale\u017cniania si\u0119 od inwestycji zagranicznych albo pomocy finansowej z zewn\u0105trz \u2013 i ameryka\u0144ski autor wprost sugerowa\u0142, \u017ce tak w\u0142a\u015bnie powinny uczyni\u0107.<\/p>\r\n

Teoria Rostowa, podobnie jak w og\u00f3le historyzm w ekonomii, wspiera wi\u0119c wizj\u0119 \u015bwiata w\u0142a\u015bciw\u0105 dla konserwatyzmu<\/strong>. Mimo to, nie brak jej aspekt\u00f3w w\u0105tpliwych z konserwatywnego punktu widzenia. Pierwszym z nich jest jednoznaczna interpretacja ruchu w kierunku kapitalizmu jako post\u0119pu, kolejnym \u2013 praktycznie ca\u0142kowita deprecjacja spo\u0142ecze\u0144stw tradycyjnych i ich system\u00f3w ekonomicznych. Pod tym wzgl\u0119dem tezy tradycjonalizmu i konserwatyzmu bardziej wspieraj\u0105 nawet niekt\u00f3re kierunki ekonomiczne zbli\u017cone do lewicy, jak wsp\u00f3\u0142czesna Rostowowi szko\u0142a dependentystyczna (\u201eteoria zale\u017cno\u015bci\u201d), kt\u00f3ra podkre\u015bla\u0142a wzgl\u0119dne zalety izolowanych system\u00f3w ekonomicznych spo\u0142ecze\u0144stw tradycyjnych oraz niszcz\u0105ce konsekwencje nowoczesnego kapitalizmu. Oba te w\u0105tki o wiele wcze\u015bniej mocno wyst\u0119powa\u0142y w rozwijaj\u0105cej si\u0119 w Rosji pod koniec XIX i na pocz\u0105tku XX wieku ekonomii narodnickiej; nie jest wi\u0119c z pewno\u015bci\u0105 przypadkiem, \u017ce cz\u0119sto wskazywano wp\u0142yw, jaki na koncepcje narodnik\u00f3w wywarli ekonomi\u015bci z niemieckiej szko\u0142y historycznej.<\/p>\r\n

Historyzm jako szko\u0142a ekonomiczna jest dzi\u015b na og\u00f3\u0142 uznawany za kierunek wygas\u0142y. Wiele jego zasadniczych idei kontynuuje jednak nowsza posta\u0107 kierunku instytucjonalnego (neoinstytucjonalizm). Na nowo podj\u0119\u0142a ona w nauce ekonomii takie w\u0105tki, jak m. in. zale\u017cno\u015b\u0107 funkcjonowania rynku od instytucji spo\u0142ecznych, kulturowe uwarunkowania proces\u00f3w gospodarczych czy wp\u0142yw czynnik\u00f3w irracjonalnych na ludzkie decyzje i zachowania ekonomiczne.<\/p>\r\n

Adam Danek  <\/em> <\/strong><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

[1] Zob. Henryk Szlajfer, \u201eOd merkantylistycznych prekursor\u00f3w do Friedricha Lista i Johna M. Keynesa\u201d, [w:] ten\u017ce, \u201eDroga na skr\u00f3ty. Nacjonalizm gospodarczy w Ameryce \u0141aci\u0144skiej i Europie \u015arodkowo-Wschodniej w epoce pierwszej globalizacji\u201d, Warszawa 2005, s. 45-79.<\/p>\r\n

[2] Karl Rodbertus-Jagetzow, \u201ePisma ekonomiczne\u201d, prze\u0142. Jerzy Ga\u0142ecki, Warszawa 1959.<\/p>\r\n

[3] Walt Whitman Rostow, \u201eThe stages of economic growth. A non-communist manifesto\u201d, Cambridge 1960.<\/p>\r\n

My\u015bl Polska, nr 27-28 (3-10.07.2022)<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n<\/div>\r\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Konserwatyzm jako kierunek polityczny niejednokrotnie spotyka si\u0119 z zarzutem, \u017ce nie wypracowa\u0142 w\u0142asnej teorii ekonomicznej, sp\u00f3jnej z jego za\u0142o\u017ceniami ideowymi. Nie s\u0105 one do ko\u0144ca bezpodstawne. W XX wieku wielu konserwatyst\u00f3w sympatyzowa\u0142o z doktrynami ekonomicznymi stricte nowoczesnymi, promuj\u0105cymi racjonalistyczne spojrzenie na gospodark\u0119 (i tym samym na \u015bwiat) \u2013 a wi\u0119c sprzecznymi z duchem konserwatyzmu. By\u0142y […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[13,9],"tags":[52,261],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/135093"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=135093"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/135093\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":135100,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/135093\/revisions\/135100"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=135093"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=135093"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=135093"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}