{"id":135015,"date":"2022-07-07T14:09:49","date_gmt":"2022-07-07T18:09:49","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=135015"},"modified":"2022-07-07T14:10:49","modified_gmt":"2022-07-07T18:10:49","slug":"kiedy-wojna-moze-byc-sprawiedliwa-wlodzimierz-ziolkowski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=135015","title":{"rendered":"Kiedy wojna mo\u017ce by\u0107 sprawiedliwa? – W\u0142odzimierz Zi\u00f3\u0142kowski<\/em>"},"content":{"rendered":"
\r\n

Wojna stanowi integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 historii ludzko\u015bci i jako taka stanowi\u0142a od bardzo dawna przedmiot namys\u0142u wielu my\u015blicieli. Namys\u0142 ten przybiera\u0142 r\u00f3\u017cne formy, jednak stanowiska zajmowane przez r\u00f3\u017cnych autor\u00f3w mo\u017cna og\u00f3lnie podzieli\u0107 na trzy zasadnicze grupy: pacyfizm, realizm (polityczny) i wojna sprawiedliwa.<\/p>\r\n

Pacyfi\u015bci uwa\u017caj\u0105, \u017ce wszystkie wojny s\u0105 z\u0142em bezwzgl\u0119dnym i z tego powodu nie mo\u017cna w nich bra\u0107 udzia\u0142u, ani te\u017c nie mo\u017cna szuka\u0107 usprawiedliwienia dla \u017cadnej wojny, gdy\u017c wszystkie one s\u0105 moralnie z\u0142e. Realizm z kolei g\u0142osi (w wielkim uproszczeniu), \u017ce na arenie mi\u0119dzynarodowej \u2013 czyli w relacjach pomi\u0119dzy pa\u0144stwami \u2013 nie nale\u017cy w og\u00f3le u\u017cywa\u0107 poj\u0119\u0107 moralnych, gdy\u017c nie obowi\u0105zuj\u0105 one w polityce, a zw\u0142aszcza w polityce mi\u0119dzynarodowej. Jedynym czynnikiem reguluj\u0105cym stosunki mi\u0119dzy pa\u0144stwami jest si\u0142a i do niej nale\u017cy sprowadza\u0107 dyskusje o wojnie. Zar\u00f3wno pacyfizm, jak i realizm s\u0105 stanowiskami mniejszo\u015bciowymi w profesjonalnych rozwa\u017caniach nad wojn\u0105, natomiast dominuj\u0105 w nich r\u00f3\u017cne koncepcje wojny sprawiedliwej i w\u0142a\u015bnie im po\u015bwi\u0119cony jest niniejszy tekst.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Wojna sprawiedliwa<\/h4>\r\n

Poj\u0119cie wojny sprawiedliwej pojawia si\u0119 ju\u017c u uznanych my\u015blicieli przedchrze\u015bcija\u0144skich (po raz pierwszy spotykamy je u Cycerona), natomiast t\u0119 my\u015bl w pe\u0142ni rozwin\u0119li pisarze chrze\u015bcija\u0144scy: \u015bw. Augustyn (u kt\u00f3rego pojawiaj\u0105 si\u0119 bodaj najstarsze pe\u0142ne podstawy dalszego rozwoju tego poj\u0119cia), \u015bw. Tomasz czy Franciszek Su\u00e1rez. Warto te\u017c podkre\u015bli\u0107, \u017ce nie jest to koncepcja, kt\u00f3ra pojawi\u0142a si\u0119 wy\u0142\u0105cznie u dawnych my\u015blicieli chrze\u015bcija\u0144skich. R\u00f3wnie\u017c wsp\u00f3\u0142czesny, \u015bwiecki dyskurs zajmuje si\u0119 tym problemem, czego przyk\u0142adem s\u0105 prace, przet\u0142umaczone na j\u0119zyk polski, ameryka\u0144skiego my\u015bliciela Michaela Walzera. Mimo \u017ce nie uto\u017csamia si\u0119 on z katolicyzmem, prezentuje, co warto podkre\u015bli\u0107, pogl\u0105dy to\u017csame z Magisterium Ko\u015bcio\u0142a katolickiego.<\/p>\r\n

W ka\u017cdym razie pierwsz\u0105 kwesti\u0105, kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy si\u0119 tu zaj\u0105\u0107, jest uzasadnienie stanowiska, kt\u00f3re g\u0142osi, \u017ce chrze\u015bcijanin w og\u00f3le mo\u017ce bra\u0107 udzia\u0142u w wojnie (gdy\u017c na perspektywie chrze\u015bcija\u0144skiej, a \u015bci\u015blej \u2013 katolickiej, chcia\u0142bym si\u0119 skupi\u0107). Jest to tym bardziej konieczne, gdy\u017c w ramach my\u015bli chrze\u015bcija\u0144skiej, z motywacji w sumie szlachetnych, pojawia\u0142y si\u0119 tendencje pacyfistyczne, przeciwne wojnie, czego dowodem s\u0105 cho\u0107by pisma Tertuliana \u017cyj\u0105cego na prze\u0142omie II i III wieku. Motywacje te wynikaj\u0105 z zakazu zabijania obecnego ju\u017c w Starym Testamencie, kt\u00f3ry zosta\u0142 p\u00f3\u017aniej wzmocniony przez Pana Jezusa nakazem mi\u0142o\u015bci bli\u017aniego, w tym mi\u0142o\u015bci do nieprzyjaci\u00f3\u0142.<\/p>\r\n

Argumenty za tym, \u017ce mo\u017cna wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w wojnie maj\u0105 charakter filozoficzny i teologiczny. Jeden z argument\u00f3w filozoficznych zasadza si\u0119 na tym, \u017ce zjawisko wojny jest najw\u0142a\u015bciwszym polem do okazania cnoty m\u0119stwa. Cnota ta bowiem uzdalnia do tego, by nie unika\u0107 zagro\u017cenia z tej tylko racji, \u017ce stwarza ono ryzyko utraty bezpiecze\u0144stwa. Podczas wojny mamy do czynienia z niebezpiecze\u0144stwami najwy\u017cszego stopnia, kt\u00f3re jednocze\u015bnie wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z obron\u0105 najwy\u017cszego dobra dost\u0119pnego w porz\u0105dku doczesnym \u2013 dobra publicznego. Zatem wojna jako taka pozwala wykaza\u0107 si\u0119 cnot\u0105 m\u0119stwa i to w stopniu najwy\u017cszym, przez co jest okazj\u0105 do najbardziej szlachetnych czyn\u00f3w. Innym argumentem filozoficznym, przyjmowanym na przyk\u0142ad przez \u015bw. Tomasza, jest wyra\u017cony w staro\u017cytnej maksymie vim vi repellere licet, co oznacza, \u017ce w wypadku wyst\u0105pienia napa\u015bci ze strony agresora mo\u017cna si\u0119 mu przeciwstawi\u0107 na drodze si\u0142owej, czyli innymi s\u0142owy, jest to stwierdzenie, \u017ce ka\u017cdy ma prawo do samoobrony.<\/p>\r\n

Argumenty teologiczne wypracowane na przestrzeni wiek\u00f3w s\u0105 bardzo liczne. \u015awi\u0119ty Tomasz m\u00f3wi\u0142, \u017ce podczas wojny sprawiedliwej powstrzymuje si\u0119 przeciwnika od pope\u0142nienia grzechu. \u015awi\u0119ty Augustyn wskazywa\u0142 w kazaniu po\u015bwi\u0119conym historii syna setnika, \u017ce Chrystus nigdy, w \u017cadnym miejscu, nie nakaza\u0142 \u017co\u0142nierzom porzucania swojej profesji, lecz jedynie zaleca\u0142 powstrzymywanie si\u0119 od morderstw1<\/a> oraz poprzestawanie na \u017co\u0142dzie. W gruncie rzeczy koncepcja wojny sprawiedliwej m\u00f3wi nam o warunkach, jakie musi spe\u0142ni\u0107 wojna, aby zas\u0142u\u017cy\u0142a na okre\u015blenie sprawiedliwej. Na og\u00f3\u0142 wylicza si\u0119 trzy podstawowe warunki: (1) uprawniona w\u0142adza, (2) sprawiedliwa przyczyna i (3) nale\u017cyty spos\u00f3b i sta\u0142o\u015b\u0107 we wszczynaniu wojny, prowadzeniu jej i zwyci\u0119stwie (\u015bw. Tomasz m\u00f3wi o nale\u017cytej czy uczciwej intencji \u2013 intentio recta).<\/p>\r\n

Pierwszy warunek rezerwuje wszczynanie i prowadzenie wojen dla w\u0142adc\u00f3w pa\u0144stw. Wydawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o, \u017ce jest to do\u015b\u0107 b\u0142ahe wymaganie, ale ma ono istotne historyczne uzasadnienie, a poza tym r\u00f3wnie\u017c wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie porz\u0105dkuje rzeczywisto\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodow\u0105. Historycznie rzecz bior\u0105c, chodzi\u0142o o wyeliminowanie wojen prywatnych. W \u015bredniowieczu cz\u0119ste by\u0142y sytuacje, w kt\u00f3rych w\u0142adcy stoj\u0105cy na po\u015brednich szczeblach drabiny zale\u017cno\u015bci feudalnych wszczynali wojny, kt\u00f3re wprowadza\u0142y zamieszanie w \u017cyciu spo\u0142ecznym. Dlatego te\u017c w toku rozwa\u017ca\u0144 scholastycznych na przestrzeni wiek\u00f3w ustalono, \u017ce wojny prowadzi\u0107 mog\u0105 jedynie suwerenni w\u0142adcy. We wsp\u00f3\u0142czesnych realiach nale\u017ca\u0142oby powiedzie\u0107 o suwerennych pa\u0144stwach uznanych na arenie mi\u0119dzynarodowej. Przyjmuj\u0105c powy\u017csze kryterium, wojny sprawiedliwej nie mo\u017ce prowadzi\u0107 np. Naddniestrza\u0144ska Republika Mo\u0142dawska, kt\u00f3ra jest sztucznym tworem pa\u0144stwowym. Podobnie te\u017c je\u015bli szef mafii uwa\u017ca, \u017ce ma wszelkie sprawiedliwe przyczyny do wszcz\u0119cia \u201ewojny\u201d i chce walczy\u0107 z zachowaniem nale\u017cytego sposobu, to z uwagi na to, \u017ce nie jest on w \u017cadnym razie suwerennym w\u0142adc\u0105 w normalnym rozumieniu, akcje podejmowane przez niego i jego ludzi s\u0105 zwyk\u0142ym rozbojem, nie za\u015b wojn\u0105 sprawiedliw\u0105.<\/p>\r\n

Je\u015bli chodzi o sprawiedliw\u0105 przyczyn\u0119, to przede wszystkim nale\u017cy wskaza\u0107 na najbardziej oczywisty i w pewnym sensie banalny przyk\u0142ad. Mianowicie ka\u017cde pa\u0144stwo zaatakowane przez agresora zewn\u0119trznego ma prawo do obrony. Jest to naturalne i wynika z prawa do samoobrony, kt\u00f3re przys\u0142uguje nie tylko pa\u0144stwom, ale te\u017c ka\u017cdemu cz\u0142owiekowi. Inne przyczyny, kt\u00f3re mo\u017cna uzna\u0107 za sprawiedliwe, s\u0105 w pewnym sensie jedynie jak\u0105\u015b wersj\u0105 tego prawa. Je\u015bli bowiem jakie\u015b pa\u0144stwo krzywdzi poddanych innego w\u0142adcy (czy te\u017c mieszka\u0144c\u00f3w innego kraju, w zale\u017cno\u015bci od formy ustrojowej), to w\u0142adca ten po wyczerpaniu wszystkich pokojowych \u015brodk\u00f3w ma prawo przyst\u0105pi\u0107 do dzia\u0142a\u0144 wojennych. Podobnie wojna o odzyskanie nies\u0142usznie zagrabionych prowincji jest co do zasady usprawiedliwiona. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce aby mo\u017cna by\u0142o m\u00f3wi\u0107 o sprawiedliwej przyczynie, musi zaistnie\u0107 realna i powa\u017cna krzywda, b\u0119d\u0105ca naruszeniem porz\u0105dku sprawiedliwo\u015bci. Je\u015bli obiektywnej krzywdy nie da si\u0119 naprawi\u0107 na drodze pokojowej, w\u00f3wczas mo\u017cna w spos\u00f3b sprawiedliwy wszcz\u0105\u0107 wojn\u0119.<\/p>\r\n

Trzeci warunek nazywany by\u0142 r\u00f3\u017cnie: intentio recta<\/em> albo debitus modus<\/em> (co z pewno\u015bci\u0105 nie wyczerpuje katalogu okre\u015ble\u0144 tego warunku). Je\u015bli jednak powa\u017cnie si\u0119 nad tym zastanowi\u0107, w\u00f3wczas da si\u0119 zauwa\u017cy\u0107, \u017ce z w\u0142a\u015bciwej intencji (intentio recta<\/em>) w normalnych warunkach wyniknie nale\u017cyty spos\u00f3b (debitus modus<\/em>). Tym samym nie dziwi fakt, \u017ce niezale\u017cnie od przyj\u0119tego okre\u015blenia tre\u015b\u0107 tego warunku by\u0142a podobna u r\u00f3\u017cnych my\u015blicieli. Na og\u00f3\u0142 przyjmowali oni bowiem, \u017ce podczas wojny nale\u017cy unika\u0107 rabunku (i to w przypadku w\u0142adc\u00f3w, jak i o poszczeg\u00f3lnych \u017co\u0142nierzy). Wykluczone te\u017c jest praktykowanie polityki spalonej ziemi, to jest wyniszczania zasob\u00f3w danego terytorium, tak aby jego mieszka\u0144cy nie mogli p\u00f3\u017aniej normalnie \u017cy\u0107 w tym miejscu. Wszystkie dzia\u0142ania podejmowane podczas wojny maj\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 osi\u0105gni\u0119ciu celu wojny, czyli pokoju. Dla jego osi\u0105gni\u0119cia mo\u017cna wyrz\u0105dza\u0107 przeciwnikowi stosowne szkody, jednak nie wolno posuwa\u0107 si\u0119 do rzeczy wewn\u0119trznie z\u0142ych. Niezwykle istotne jest te\u017c to, aby przed rozpocz\u0119ciem wojny przedstawi\u0107 przeciwnikowi sprawiedliw\u0105 przyczyn\u0119 i za\u017c\u0105da\u0107 stosownego zado\u015b\u0107uczynienia. W razie odrzucenia pr\u00f3b takich rokowa\u0144 wojna mo\u017ce si\u0119 w spos\u00f3b usprawiedliwiony rozpocz\u0105\u0107.<\/p>\r\n

Trudno w tak kr\u00f3tkim tek\u015bcie przedstawi\u0107 wszystkie niuanse i aspekty do\u015b\u0107 wyrafinowanej koncepcji, jak\u0105 jest wojna sprawiedliwa. W ka\u017cdym razie z lektury tego szkicu czytelnik z pewno\u015bci\u0105 mo\u017ce zauwa\u017cy\u0107, \u017ce powy\u017csze stanowisko jest realistyczne, gdy\u017c akceptuje fakt, jakim jest istnienie wojen, i jako takie stoi w opozycji do idealizmu zawartego w opcji pacyfistycznej. Z drugiej strony, poprzez zakre\u015blenie ram moralnych wojny, porz\u0105dkuje to zjawisko i wskazuje, jak nale\u017cy w takich okoliczno\u015bciach post\u0119powa\u0107, przez co stoi w opozycji do realizmu politycznego. Niejako \u017cartem mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce z wojn\u0105 jest jak z cnot\u0105: jest ona w\u0142a\u015bciwym \u015brodkiem pomi\u0119dzy dwiema skrajno\u015bciami, dwiema wadami, kt\u00f3re si\u0119 jej przeciwstawiaj\u0105.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Przypisy<\/p>\r\n

    \r\n\t
  1. O morderstwie celnie i trafnie (oraz cudownie zwi\u0119\u017ale) pisze tak sam Doktor Anielski: \u201eHomicidium autem est occisio innocentis, et hoc nullo modo bene fieri potest. Sed iudex qui occidit latronem, vel miles qui occidit hostem reipublicae, non appellantur homicidae, ut Augustinus dicit, in libro de libero arbitrio<\/em>\u201d (Suma teologiczna<\/i>, I-II, q. 88, art. 6 ad 3).<\/li>\r\n<\/ol>\r\n

     <\/p>\r\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Wojna stanowi integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 historii ludzko\u015bci i jako taka stanowi\u0142a od bardzo dawna przedmiot namys\u0142u wielu my\u015blicieli. Namys\u0142 ten przybiera\u0142 r\u00f3\u017cne formy, jednak stanowiska zajmowane przez r\u00f3\u017cnych autor\u00f3w mo\u017cna og\u00f3lnie podzieli\u0107 na trzy zasadnicze grupy: pacyfizm, realizm (polityczny) i wojna sprawiedliwa. Pacyfi\u015bci uwa\u017caj\u0105, \u017ce wszystkie wojny s\u0105 z\u0142em bezwzgl\u0119dnym i z tego powodu nie mo\u017cna […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[13,9],"tags":[119,84],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/135015"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=135015"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/135015\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":135084,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/135015\/revisions\/135084"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=135015"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=135015"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=135015"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}