{"id":131792,"date":"2022-03-02T13:05:59","date_gmt":"2022-03-02T18:05:59","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=131792"},"modified":"2022-03-02T19:09:46","modified_gmt":"2022-03-03T00:09:46","slug":"zbrodnia-w-berezowicy-malej-w-srode-popielcowa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=131792","title":{"rendered":"Zbrodnia w Berezowicy Ma\u0142ej w \u015arod\u0119 Popielcow\u0105"},"content":{"rendered":"

\u015aroda Popielcowa, 23 lutego 1944 roku. Zbrodniarze wszelkich ideologii i ma\u015bci zawsze lubili wykorzystywa\u0107 \u015bwi\u0119ta religijne do zadawania dodatkowego b\u00f3lu. Tak te\u017c i uczynili ludob\u00f3jcy ukrai\u0144scy z band UPA, kt\u00f3rzy pope\u0142nili kolejn\u0105, jedn\u0105 z tysi\u0119cy maskar na polskiej ludno\u015bci, tym razem w Berezowicy Ma\u0142ej, w\u0142a\u015bnie w \u015arod\u0119 Popielcow\u0105.<\/em> <\/strong><\/p>\r\n

Dzisiaj w zbiorowej amnezji i z politycznym nakazem zapominania dawnych krzywd, gwa\u0142t\u00f3w, ofiar, nie wolno wspomina\u0107, \u017ce potomkowie zbrodniarzy nazistowskich z band UPA nadaj\u0105 ton wsp\u00f3\u0142czesnej krainie zwanej Ukrain\u0105, \u017ce nauczaj\u0105 od dziecka wielbienia morderc\u00f3w i nienawi\u015bci do „Lach\u00f3w”, \u017ce nadaj\u0105 imieniem Bandery ulice, place, skwery, stawiaj\u0105 pomniki mordercom, \u017ce w niemal ka\u017cdym wi\u0119kszym i mniejszym mie\u015bcie mia\u0142y miejsce pochody z symbolami zbrodniczej nazistowskiej bandy UPA, \u017ce potomkowie – wraz z \u017cyj\u0105cymi jeszcze „bohaterami” – jawnie urz\u0105dzaj\u0105 wiece w nazistowskich mundurach SS, \u017ce parlamentarzy\u015bci krajowi i lokalni \u015bpiewaj\u0105 pie\u015bni „Ojcem naszym Bandera”, \u017ce rok 2022 zosta\u0142 przez nich og\u0142oszony Rokiem Bandery, \u017ce….<\/em><\/p>\r\n

W jakim\u015b zbiorowym szale\u0144czym samob\u00f3jstwie, wyzwolonym przez propagand\u0119 steruj\u0105c\u0105 emocjami, zakazuje si\u0119 nam trze\u017awo my\u015ble\u0107 o tym, \u017ce dzisiejsze „akty solidarno\u015bci” oraz jednostronna ocena obecnych wydarze\u0144, mog\u0105 poskutkowa\u0107 przykrymi konsekwencjami w przysz\u0142o\u015bci. Nierozliczona, nieukarana, ukrywana, zapominana, przeinaczana zbrodnia rodzi ch\u0119\u0107 jej powt\u00f3rzenia w jeszcze gorszej odmianie.
\r\n<\/em><\/p>\r\n

Red. BIBU\u0141Y
\r\n<\/em><\/p>\r\n

 <\/h4>\r\n
\r\n

 <\/h4>\r\n

Zbrodnia w Berezowicy Ma\u0142ej<\/h1>\r\n

 <\/h4>\r\n

Zbrodnia w Berezowicy Ma\u0142ej \u2013 zbrodnia pope\u0142niona w nocy z 22 na 23 lutego 1944 przez UPA na polskich mieszka\u0144cach Berezowicy Ma\u0142ej w dawnym wojew\u00f3dztwie tarnopolskim.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

W Berezowicy Ma\u0142ej po\u0142o\u017conej w pobli\u017cu Zbara\u017ca istnia\u0142a polska samoobrona zorganizowana po doniesieniach o rzezi wo\u0142y\u0144skiej. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 samoobrony ogranicza\u0142a si\u0119 do wystawiania nocnych wart, g\u0142\u00f3wnie od strony granicy z Wo\u0142yniem i alarmowania ludno\u015bci w przypadku zagro\u017cenia.<\/p>\r\n

W lutym 1944 mieszka\u0144cy wsi byli wykorzystywani przez Niemc\u00f3w do budowy umocnie\u0144 przeciwko nadci\u0105gaj\u0105cej Armii Czerwonej. W wyniku zm\u0119czenia tymi pracami cz\u0142onkowie samoobrony nie byli w stanie wystawia\u0107 wart. Liczono, \u017ce obecno\u015b\u0107 wojska niemieckiego w okolicy odstraszy napastnik\u00f3w.<\/p>\r\n

Noc\u0105 z 22 na 23 lutego, od strony granicy z Wo\u0142yniem furmankami i saniami nadci\u0105gn\u0105\u0142 oddzia\u0142 UPA, kt\u00f3ry dzie\u0144 wcze\u015bniej dokona\u0142 zbrodni na Polakach w Wi\u015bniowcu. Upowcy zacz\u0119li napad od wymordowania mieszka\u0144c\u00f3w przysi\u00f3\u0142ka po\u0142o\u017conego kilometr od wsi. Podchodzili w ciszy, staraj\u0105c si\u0119 wykorzysta\u0107 element zaskoczenia. Zabijano bez u\u017cycia broni palnej, by nie wywo\u0142a\u0107 ucieczki mieszka\u0144c\u00f3w dalej po\u0142o\u017conych zabudowa\u0144. Piotra Szewczuka por\u0105bano siekierami na trzy cz\u0119\u015bci. Wdow\u0119 Katarzyn\u0119 Tomk\u00f3w i jej siedmioro dzieci zak\u0142uto bagnetami. \u015amier\u0107 ponios\u0142a tak\u017ce nieomal ca\u0142a rodzina Kurylczuk\u00f3w. Uratowa\u0142 si\u0119 W\u0142adys\u0142aw Kurylczuk, kt\u00f3ry uciek\u0142 oprawcom i biegn\u0105c przez wie\u015b alarmowa\u0142 ludno\u015b\u0107. Dzi\u0119ki niemu wi\u0119kszo\u015b\u0107 Polak\u00f3w z Berezowicy Ma\u0142ej uratowa\u0142a si\u0119.<\/p>\r\n

Po dokonaniu zbrodni w przysi\u00f3\u0142ku upowcy zaj\u0119li w\u0142a\u015bciw\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wsi. Nie bronione domostwa w Berezowicy by\u0142y bez trudu przez nich zdobywane, a mieszka\u0144cy zabijani za pomoc\u0105 siekier i bagnet\u00f3w oraz broni palnej. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 napadni\u0119tych szuka\u0142a ocalenia w ucieczce. Polacy chowali si\u0119 u ukrai\u0144skich s\u0105siad\u00f3w, w kamiennych schronach lub w murowanych oborach. Upowcy z\u0142apane wi\u0119ksze grupy rozstrzeliwali, a obory podpalali. Ocala\u0142 Hry\u0144ko Pa\u0144czyszyn, Ukrai\u0144cy zastrzelili mu \u017con\u0119 i c\u00f3reczk\u0119, a jemu samemu darowali \u017cycie, gdy odm\u00f3wi\u0142 po ukrai\u0144sku pacierz.<\/p>\r\n

Ocala\u0142a te\u017c wi\u0119ksza grupa Polak\u00f3w w murowanej oborze Jana Kr\u0105pca, ojca p\u00f3\u017aniejszego filozofa i wieloletniego rektora KUL o. prof. Mieczys\u0142awa Alberta Kr\u0105pca. Le\u017ca\u0142a ona blisko budynk\u00f3w ukrai\u0144skich s\u0105siad\u00f3w. S\u0105siad ten uratowa\u0142 \u017cycie Polakom, gdy\u017c oszuka\u0142 napastnik\u00f3w, m\u00f3wi\u0105c \u017ce obora Kr\u0105pca by\u0142a ju\u017c przeszukiwana. Uciekaj\u0105cy do lasu byli ostrzeliwani z daleka.<\/p>\r\n

Opr\u00f3cz eksterminacji Polak\u00f3w napastnicy dokonali rabunku ich mienia, kt\u00f3re za\u0142adowali na furmanki i sanie. Ograbione domostwa palono, o ile nie by\u0142y po\u0142o\u017cone w pobli\u017cu zagr\u00f3d ukrai\u0144skich. Po napadzie oddzia\u0142 odjecha\u0142 w stron\u0119 granicy z Wo\u0142yniem.<\/p>\r\n

Tej nocy zgin\u0119\u0142o w Berezowicy Ma\u0142ej 131 polskich mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\r\n

Nast\u0119pnego dnia rano popalone trupy pozbierano w prze\u015bcierad\u0142a, w\u0142o\u017cono do paczek i tak pochowano. Pozostali przy \u017cyciu musieli zd\u0105\u017cy\u0107 z poch\u00f3wkiem za dnia, by nie nocowa\u0107 we wsi ze wzgl\u0119du na gro\u017c\u0105ce niebezpiecze\u0144stwo. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ocalonych schroni\u0142a si\u0119 w Tarnopolu.<\/p>\r\n

Cz\u0119\u015b\u0107 z uciekinier\u00f3w uda\u0142a si\u0119 do pobliskiej wsi \u2013 Ihrowicy i pad\u0142a ofiar\u0105 wigilijnego mordu UPA 24 grudnia 1944 roku.<\/p>\r\n

<\/p>\r\n

Obelisk ku pami\u0119ci 131 zamordowanych przez UPA Polak\u00f3w mieszka\u0144c\u00f3w wsi Berezowica Ma\u0142a zosta\u0142 ods\u0142oni\u0119ty w 1994 roku na cmentarzu parafialnym w So\u015bnicy.<\/em><\/p>\r\n

W 2007 r. zosta\u0142 ods\u0142oni\u0119ty w Berezowicy Ma\u0142ej, krzy\u017c i dwie tablice z list\u0105 ofiar. Napis na krzy\u017cu g\u0142osi:<\/p>\r\n

Pami\u0119ci spoczywaj\u0105cych tu oko\u0142o 130 Polak\u00f3w mieszka\u0144c\u00f3w wsi Berezowica Ma\u0142a zamordowanych noc\u0105 z 22 na 23 lutego 1944 roku, niech spoczywaj\u0105 w pokoju Rz\u0105d Rzeczypospolitej Polskiej, Rodziny, 2007<\/span><\/p>\r\n

Za: IV Rozbi\u00f3r Polski <\/a><\/p>\r\n

 <\/h4>\r\n
\r\n

 <\/h4>\r\n

Ludob\u00f3jstwo na ludno\u015bci polskiej dokonane przez nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich na Wo\u0142yniu i w Galicji Wschodniej<\/h1>\r\n

 <\/p>\r\n

Konflikt polsko-ukrai\u0144ski, podsycany przez Sowiet\u00f3w i Niemc\u00f3w w okresie II Rzeczypospolitej, w drugiej po\u0142owie wrze\u015bnia 1939 roku ujawni\u0142 si\u0119 ze zdwojon\u0105 si\u0142\u0105. W latach mi\u0119dzywojennych ukrai\u0144skie umiarkowane \u015brodowiska polityczne (np.: Ukrai\u0144skie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne) opowiedzia\u0142y si\u0119 za lojalno\u015bci\u0105 wobec polskich w\u0142adz pa\u0144stwowych. Wyrazem tego by\u0142a m.in. powszechna mobilizacja. Ukrai\u0144cy walczyli w szeregach Wojska Polskiego, cz\u0119sto za najwy\u017csz\u0105 cen\u0119. Jedynie nacjonali\u015bci ukrai\u0144scy czekali z nadziej\u0105 na upadek Polski i brali czynny udzia\u0142 w przygotowaniach do niego, a tak\u017ce z pomoc\u0105 Niemc\u00f3w utworzyli Legion Ukrai\u0144ski, kt\u00f3ry aktywnie dzia\u0142a\u0142 w kampanii przeciwko Polsce. Kiedy wiadomo ju\u017c by\u0142o, \u017ce zaatakowana od zachodu i wschodu Polska ulegnie, stosunek Ukrai\u0144c\u00f3w do Polak\u00f3w radykalnie si\u0119 zmieni\u0142, zw\u0142aszcza na ziemiach uwa\u017canych za etnicznie ukrai\u0144skie. Ukrai\u0144cy zacz\u0119li przeprowadza\u0107 ataki na ludno\u015b\u0107 polsk\u0105, a nacjonali\u015bci z Organizacji Ukrai\u0144skich Nacjonalist\u00f3w (OUN) i komuni\u015bci z by\u0142ej Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy (KPZU) z du\u017cym zaanga\u017cowaniem w\u0142\u0105czyli si\u0119 w demonta\u017c II Rzeczypospolitej.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Zaj\u0119cie Polski przez III Rzesz\u0119 i okupacja Kres\u00f3w Wschodnich RP ca\u0142kowicie zmieni\u0142a sytuacj\u0119 na tych terenach. Polacy stali si\u0119 mniejszo\u015bci\u0105 narodow\u0105, a Ukrai\u0144cy \u017cywili nadziej\u0119 utworzenia u boku Niemc\u00f3w niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa ukrai\u0144skiego. W\u0142adze okupacyjne \u015bwiadomie podsyca\u0142y wrogo\u015b\u0107 pomi\u0119dzy dwoma narodami. Ludno\u015b\u0107 ukrai\u0144ska by\u0142a faworyzowana, mia\u0142a o wiele wi\u0119cej praw i przywilej\u00f3w ni\u017c mniejszo\u015b\u0107 polska. Ukrai\u0144cy w szerokim zakresie wsp\u00f3\u0142pracowali z Niemcami, co Polacy postrzegali jako zdrad\u0119. Antagonizmy i wzajemna wrogo\u015b\u0107 bardzo negatywnie wp\u0142ywa\u0142y na relacje polsko-ukrai\u0144skie. Dodatkowo stosunki te zaogniane by\u0142y przez OUN, kt\u00f3ra w tym czasie wyros\u0142a na wiod\u0105c\u0105 si\u0142\u0119 polityczn\u0105 i mia\u0142a du\u017ce poparcie ze strony okupant\u00f3w. Indoktrynowa\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 ukrai\u0144sk\u0105 ideologi\u0105 integralnego nacjonalizmu, a przysz\u0142e pa\u0144stwo ukrai\u0144skie widzia\u0142a jako czyste etnicznie. Z drugiej strony przedstawiciele w\u0142adz Rzeczypospolitej Polskiej na obczy\u017anie i Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego w kraju, z nielicznymi wyj\u0105tkami, nie przewidywali jakichkolwiek ust\u0119pstw terytorialnych na rzecz Ukrai\u0144c\u00f3w, ani korekty przedwojennej polityki narodowo\u015bciowej wobec ludno\u015bci ukrai\u0144skiej. Konflikt polsko-ukrai\u0144ski narasta\u0142.<\/p>\r\n

Za\u0142amanie si\u0119 stosunk\u00f3w polsko-ukrai\u0144skich przynios\u0142y przeprowadzone z inicjatywy kierownictwa frakcji Stepana Bandery Organizacji Ukrai\u0144skich Nacjonalist\u00f3w (OUN-B) ludob\u00f3jcze czystki etniczne na ludno\u015bci polskiej. Banderowcy byli przekonani o tym, \u017ce wojna zako\u0144czy si\u0119 kl\u0119sk\u0105 Niemiec i ZSRR i powt\u00f3rzy si\u0119 sytuacja z 1918 roku, kiedy Ukrai\u0144cy musieli toczy\u0107 walki z Polakami o Lw\u00f3w. Z punktu widzenia OUN-B usuni\u0119cie wszystkich Polak\u00f3w zamieszkuj\u0105cych tereny Wo\u0142ynia i Galicji Wschodniej dawa\u0142o Ukrai\u0144com argument przy ewentualnych rozmowach pokojowych, \u017ce tereny te s\u0105 czyste etnicznie. Poza sytuacj\u0105 geopolityczn\u0105, kluczowe znaczenie mia\u0142a ideologia g\u0142oszona przez nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich od pocz\u0105tku istnienia OUN, kt\u00f3ra m\u00f3wi\u0142a o pa\u0144stwie jednonarodowym, czystym etnicznie. Wolna Ukraina mia\u0142a powsta\u0107 w wyniku \u201erewolucji narodowej\u201d, do kt\u00f3rej OUN przygotowywa\u0142a si\u0119 od lat 30. XX wieku1<\/sup>.<\/p>\r\n

Decyzja o usuni\u0119ciu (wymordowaniu) ludno\u015bci polskiej zosta\u0142a podj\u0119ta prawdopodobnie na III Konferencji OUN-B w lutym 1943 roku. Do dzisiaj nie zosta\u0142 odnaleziony dokument, ani \u017caden bezpo\u015bredni dow\u00f3d wskazuj\u0105cy jednoznacznie, \u017ce na tej konferencji zdecydowano o losie Polak\u00f3w. Jednak nasilenie masowych mord\u00f3w, jakie mia\u0142y miejsce od marca 1943 roku wskazuje, \u017ce decyzja ta zapad\u0142a w\u0142a\u015bnie wtedy2<\/sup>. \u015awiadcz\u0105 te\u017c o tym zeznania uczestnika wymienionej konferencji, cz\u0142onka OUN-B Mychaj\u0142y Stepaniaka, kt\u00f3ry \u201epodczas prowadzonego przeciwko niemu \u015bledztwu, w dniu 25 sierpnia 1944 roku wyja\u015bnia\u0142, \u017ce na III Koferencji OUN dyskutowano na temat praktycznej dzia\u0142alno\u015bci UPA [Ukrai\u0144ska Powsta\u0144cza Armia \u2013 zbrojne rami\u0119 OUN] pod dow\u00f3dztwem \u201eK\u0142yma Sawura\u201d, przeprowadzaj\u0105cego masowe mordy ludno\u015bci polskiej, oraz o roli UPA w tworzeniu \u201eNiepodleg\u0142ego Pa\u0144stwa Ukrai\u0144skiego\u201d. Stepaniak zezna\u0142, \u017ce poniewa\u017c w obronie \u201eK\u0142yma Sawura\u201d wyst\u0119powa\u0142o ca\u0142e biuro Dow\u00f3dztwa, Wielki Zjazd zaakceptowa\u0142 jego dzia\u0142alno\u015b\u0107, mimo \u017ce w oficjalnych postanowieniach Zjazdu nie zosta\u0142o to uj\u0119te\u201d3<\/sup>. Natomiast Grzegorz Motyka pisze, \u017ce \u201efakt podj\u0119cia takiej decyzji, a nast\u0119pnie przeprowadzenie krwawej operacji przez OUN-UPA nie mo\u017ce budzi\u0107 dzisiaj w\u0105tpliwo\u015bci. \u015awiadcz\u0105 o tym dokumenty polskie, sowieckie, niemieckie i ukrai\u0144skie, relacje setek os\u00f3b ocala\u0142ych z pogrom\u00f3w, potwierdzaj\u0105 je te\u017c ekshumacje ofiar w niekt\u00f3rych wsiach. Teza, \u017ce akcj\u0119 UPA sprowokowali Niemcy i Sowieci, nie znajduje wiarygodnych potwierdze\u0144\u201d4<\/sup>.<\/p>\r\n

Zbrodnie dokonywane przez nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich na ludno\u015bci polskiej obj\u0119\u0142y przede wszystkim tereny czterech wojew\u00f3dztw przedwojennej Polski: wo\u0142y\u0144skiego, tarnopolskiego, stanis\u0142awowskiego i lwowskiego. UPA likwidowa\u0142a Polak\u00f3w r\u00f3wnie\u017c we wschodnich powiatach wojew\u00f3dztw lubelskiego i poleskiego, aczkolwiek nie w takiej skali jak na Wo\u0142yniu, czy w Galicji Wschodniej5<\/sup>.<\/p>\r\n

Masowa depolonizacja Wo\u0142ynia i Galicji Wschodniej by\u0142a realizowana stopniowo. Od marca 1943 roku dotkn\u0119\u0142a tereny wzd\u0142u\u017c wschodnich granic II RP, czyli powiaty sarne\u0144ski, kostopolski, r\u00f3wie\u0144ski, zdo\u0142bunowski i krzemieniecki. Pomi\u0119dzy kwietniem a czerwcem rozszerzy\u0142a si\u0119 na powiaty dubieniecki i \u0142ucki, w lipcu na horochowski, kowelski, i w\u0142odzimierski, a w sierpniu na znajduj\u0105cy si\u0119 na p\u00f3\u0142nocnym zachodzie powiat lubowelski. Jesieni\u0105 1943 roku akcja eksterminacji Polak\u00f3w rozszerzy\u0142a si\u0119 na tereny Galicji Wschodniej6<\/sup>.<\/p>\r\n

Po zlikwidowaniu gett i eksterminacji wo\u0142y\u0144skiej ludno\u015bci \u017cydowskiej, przeprowadzonej w 1942 roku przez Niemc\u00f3w z pomoc\u0105 ukrai\u0144skiej policji pomocniczej, terror wobec Polak\u00f3w znacznie si\u0119 zintensyfikowa\u0142. W drugiej po\u0142owie tego samego roku OUN-B rozpocz\u0119\u0142a regularne napady na ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 zamieszkuj\u0105c\u0105 Wo\u0142y\u0144. Pocz\u0105tkowo zabijano pojedyncze osoby lub rodziny. Nale\u017cy przypomnie\u0107, \u017ce by\u0142a to ju\u017c trzecia fala zab\u00f3jstw dokonywanych na polskich obywatelach. Pierwsza mia\u0142a miejsce w okresie wrzesie\u0144-pa\u017adziernik 1939 roku, a kolejna po ataku III Rzeszy na ZSRR 22 czerwca 1941 roku (koniec czerwca-lipiec). R\u00f3\u017cnica polega\u0142a na tym, \u017ce podczas dw\u00f3ch wcze\u015bniejszych wyst\u0105pie\u0144 ukrai\u0144skich zabijano g\u0142\u00f3wnie wycofuj\u0105cych si\u0119 \u017co\u0142nierzy Wojska Polskiego, policjant\u00f3w oraz w 1941 roku przedstawicieli inteligencji, a morderstwa te nie nosi\u0142y znamion motyw\u00f3w narodowo\u015bciowych, rasowych czy etnicznych. Teraz dzia\u0142ania OUN-B by\u0142y wymierzone we wszystkich Polak\u00f3w, niezale\u017cnie od pochodzenia spo\u0142ecznego, wieku i p\u0142ci. Ofiarami byli g\u0142\u00f3wnie mieszka\u0144cy wsi i siedlisk7<\/sup>.<\/p>\r\n

R\u00f3wnolegle w tym okresie pacyfikacji ludno\u015bci polskiej dokonywali Niemcy przy wsp\u00f3\u0142pracy ukrai\u0144skiej policji pomocniczej. 13 listopada 1942 roku we wsi Ob\u00f3rki (pow. \u0142ucki) zgin\u0119\u0142o oko\u0142o 50 os\u00f3b i niekt\u00f3re polskie \u017ar\u00f3d\u0142a8<\/sup> przypisuj\u0105 nies\u0142usznie to wydarzenie banderowcom i mylnie podaj\u0105 t\u0119 dat\u0119 jako pocz\u0105tek masowej eksterminacji Polak\u00f3w przez UPA9<\/sup>.<\/p>\r\n

Prze\u0142omowym momentem by\u0142 pierwszy masowy mord dokonany na Polakach 9 lutego 1943 roku w za\u0142o\u017conej jeszcze w XIX wieku wsi Paro\u015bla I, kt\u00f3r\u0105 zamieszkiwa\u0142o 27 polskich rodzin. Podaj\u0105c si\u0119 za radzieckich partyzant\u00f3w, Ukrai\u0144cy za\u017c\u0105dali po\u017cywienia i kwaterunku. Poinformowali Polak\u00f3w, \u017ce zamierzaj\u0105 zaatakowa\u0107 i zniszczy\u0107 przebiegaj\u0105c\u0105 w okolicy lini\u0119 kolejow\u0105 i aby zapobiec niemieckim represjom wobec wsi, zaproponowali \u017ceby Polacy dali si\u0119 zwi\u0105za\u0107. Nie wszyscy w to uwierzyli, ale zostali szybko sterroryzowani. Powi\u0105zanych mieszka\u0144c\u00f3w po kolei zar\u0105bano siekierami. Zamordowano 15510<\/sup> os\u00f3b, w tym kobiety, starc\u00f3w, dzieci i niemowl\u0119ta. Masakr\u0119 prze\u017cy\u0142o 12 ci\u0119\u017cko rannych Polak\u00f3w. Ten pierwszy masowy mord pokaza\u0142 jak w praktyce mia\u0142o wygl\u0105da\u0107 \u201ewysiedlanie\u201d Polak\u00f3w z Wo\u0142ynia i Galicji Wschodniej11<\/sup>.  To wydarzenie przekona\u0142o kierownictwo OUN-B, \u017ce podleg\u0142e mu oddzia\u0142y UPA s\u0105 ju\u017c gotowe do likwidacji wi\u0119kszych skupisk ludno\u015bci polskiej. W tym samym miesi\u0105cu napady stopniowo nasila\u0142y si\u0119 i likwidowano ju\u017c ca\u0142e osiedla i wsie12<\/sup>.<\/p>\r\n

Od pocz\u0105tku marca 1943 roku ofiarami mord\u00f3w padali Polacy w powiatach: sarne\u0144skim, kostopolskim, r\u00f3wie\u0144skim, zdo\u0142bunowskim i krzemienieckim. Zbrodnie pope\u0142niano przy ca\u0142kowitej bierno\u015bci Niemc\u00f3w, a czasem niekt\u00f3re akcje pacyfikacyjne przeprowadza\u0142a \u017candarmeria niemiecka wsp\u00f3lnie z Ukrai\u0144cami. W ten spos\u00f3b post\u0105piono 3 marca 1943 roku we wsiach Borszcz\u00f3wka i Lidawka (pow. r\u00f3wie\u0144ski). Spalono w\u00f3wczas czterdzie\u015bci osiem gospodarstw i wymordowano ponad dwie\u015bcie os\u00f3b, w tym kobiety, starc\u00f3w i dzieci13<\/sup>.<\/p>\r\n

W po\u0142owie marca ukrai\u0144scy policjanci zacz\u0119li masowo zasila\u0107 szeregi UPA. Mi\u0119dzy 15 marca a 10 kwietnia 1943 roku zdezerterowa\u0142o ze s\u0142u\u017cby niemieckiej ponad 5000 Ukrai\u0144c\u00f3w. \u201eOUN-B zorganizowa\u0142a te\u017c wiejskie grupy samoobrony, zwane Samooboronnymi Kuszczowymi Widdi\u0142ami (SKW), kt\u00f3rych cz\u0142onkowie na co dzie\u0144 zajmowali si\u0119 gospodarstwem rolnym, a na wezwanie banderowc\u00f3w w\u0142\u0105czali si\u0119 do likwidacji polskich s\u0105siad\u00f3w\u201d14<\/sup>. UPA dysponuj\u0105c coraz wi\u0119kszymi i lepiej uzbrojonymi si\u0142ami, przeprowadza\u0142a od kwietnia z pomoc\u0105 SKW regularne i coraz bardziej okrutne mordy.<\/p>\r\n

Dotychczasowe pogromy okaza\u0142y si\u0119 dopiero wst\u0119pem do bardziej spektakularnych akcji \u201eoczyszczania\u201d15<\/sup> Wo\u0142ynia z Polak\u00f3w. Kierownictwo OUN-B zdecydowa\u0142o o przeprowadzeniu skoordynowanego ataku na skupiska polskie obejmuj\u0105cego swym zasi\u0119giem ca\u0142y teren wschodniej cz\u0119\u015bci dawnego woj. wo\u0142y\u0144skiego. Na termin rozpocz\u0119cia dzia\u0142a\u0144 wybrano Wielki Tydzie\u0144,poprzedzaj\u0105cy \u015awi\u0119ta Wielkanocne. W tym czasie banderowcy przeprowadzili w powiecie krzemienieckim co najmniej 9 napad\u00f3w z ofiarami \u015bmiertelnymi, w powiecie dubie\u0144skim 4, w \u0142uckim 5, w r\u00f3wie\u0144skim 216<\/sup>. Najkrwawszy atak dokonany przez UPA mia\u0142 miejsce w nocy z 22 na 23 kwietnia (Wielki Pi\u0105tek) na Janow\u0105 Dolin\u0119 w pow. kostopolskim. Osada zosta\u0142a zaatakowana przez oko\u0142o 1500 upowc\u00f3w, uprzednio skoncentrowanych w okolicznych lasach, oraz licznych Ukrai\u0144c\u00f3w z s\u0105siednich wsi, w tym kobiet i dzieci, kt\u00f3re przy pomocy wi\u0105zek siana i s\u0142omy podpala\u0142y zabudowania ze \u015bpi\u0105cymi lud\u017ami. Domostwa podpalano, nast\u0119pnie do \u015brodka wrzucano granaty i butelki zapalaj\u0105ce. Mieszka\u0144cy gin\u0119li w p\u0142omieniach lub zabijano ich, gdy ratowali si\u0119 ucieczk\u0105. Z\u0142apanych przywi\u0105zywano do drzew i podpalano, b\u0105d\u017a pozbawiano r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci cia\u0142a lub wieszano. Do ofiar nie strzelano \u2013 ludzie byli mordowani siekierami, wid\u0142ami, no\u017cami, dr\u0105gami, a niemowl\u0119ta brano za nogi i rozbijano ich g\u0142owy o \u015bciany. Zgin\u0119\u0142o oko\u0142o 600 Polak\u00f3w17<\/sup>. \u201eDok\u0142adnie w dni \u015bwi\u0105teczne UPA napad\u0142a na szereg miejscowo\u015bci w innych powiatach. W okolicach Dubna zaatakowane zosta\u0142y w pierwszy dzie\u0144 Wielkanocy 4 miejscowo\u015bci: Kiry\u0142\u00f3wka, Pi\u0105ty Kwarta\u0142, Miko\u0142aj\u00f3wka i Nosowica Nowa. W powiecie krzemienieckim mordowano w Wielkanoc Polak\u00f3w \u017cyj\u0105cych w Weso\u0142\u00f3wce, Micha\u0142\u00f3wce, Medwed\u00f3wce, D\u0119bince, Radosz\u00f3wce, Woli Wilsona. Czas po\u015bwi\u0105teczny nadal sp\u0142ywa\u0142 krwi\u0105 i jarzy\u0142 po\u017cog\u0105\u201d18<\/sup>. W kwietniu 1943 roku UPA napad\u0142a na 207 wo\u0142y\u0144skich wsi i kolonii polskich oraz wymordowa\u0142a 1688 os\u00f3b19<\/sup>.<\/p>\r\n

W maju i czerwcu skoordynowane ataki nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich na polskie miejscowo\u015bci jeszcze bardziej si\u0119 nasili\u0142y. Szacuje si\u0119, \u017ce w tym okresie liczba napadni\u0119tych wsi i osad wynios\u0142a 746, a 4293 Polak\u00f3w ponios\u0142o \u015bmier\u010720<\/sup>. W sumie od lutego do ko\u0144ca czerwca 1943 roku UPA wymordowa\u0142a na terenie Wo\u0142ynia ponad 9 tysi\u0119cy Polak\u00f3w21<\/sup>.<\/p>\r\n

Jak ju\u017c wspomniano, Polacy na Wo\u0142yniu jako mniejszo\u015b\u0107 nie byli w stanie w skuteczny spos\u00f3b przeciwdzia\u0142a\u0107 ludob\u00f3jstwu dokonywanemu przez UPA. Co prawda po nasileniu si\u0119 atak\u00f3w banderowc\u00f3w organizowa\u0142y si\u0119 polskie grupy i o\u015brodki samoobrony (pocz\u0105tkowo samorzutnie, a od 17 maja 1943 roku w spos\u00f3b zorganizowany i skoordynowany), lecz wobec du\u017cej przewagi napastnik\u00f3w znika\u0142y i tylko niekt\u00f3re z nich dotrwa\u0142y do ko\u0144ca dzia\u0142a\u0144 wojennych na poszczeg\u00f3lnych terenach Wo\u0142ynia. Z kolei polskie oddzia\u0142y partyzanckie powsta\u0142y zbyt p\u00f3\u017ano, bo dopiero po 20 lipca 1943 roku, wi\u0119c nie mog\u0142y zapobiec mordowaniu Polak\u00f3w. W zaistnia\u0142ej sytuacji OUN-B za po\u015brednictwem UPA i SKW na Wo\u0142yniu w ci\u0105gu 1943 roku skutecznie mog\u0142a wyniszcza\u0107 ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 powiat po powiecie22<\/sup>.<\/p>\r\n

Kiedy do W\u0142adz Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego zacz\u0119\u0142y dociera\u0107 informacje i raporty z Wo\u0142ynia o rzeziach przeprowadzanych przez nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich, podj\u0119to decyzj\u0119 o przeprowadzeniu rozm\u00f3w z OUN-B. Od maja do ko\u0144ca lipca odby\u0142o si\u0119 kilka spotka\u0144 polsko-ukrai\u0144skich w Warszawie, lecz nie przynios\u0142y one efekt\u00f3w. Na pierwszym spotkaniu 17 maja 1943 roku przedstawiciele OUN-B wykluczyli prowadzenie celowej akcji przeciwko Polakom. Twierdzili wr\u0119cz, \u017ce oddzia\u0142y UPA maj\u0105 wydan\u0105 instrukcj\u0119 ochraniania ludno\u015bci polskiej, a nawet istniej\u0105 plany tworzenia polsko-ukrai\u0144skich oddzia\u0142\u00f3w partyzanckich. Ukrai\u0144c\u00f3w interesowa\u0142a tylko kwestia uznania przez Polak\u00f3w pa\u0144stwa ukrai\u0144skiego. Nast\u0119pne rozmowy ze stron\u0105 ukrai\u0144sk\u0105 odby\u0142y si\u0119 dopiero 17 lipca23<\/sup>. \u201eNa polsk\u0105 interpelacj\u0119 w sprawach Wo\u0142ynia Mat\u0142a24<\/sup> odpowiedzia\u0142, \u017ce na obszarach kontrolowanych przez OUN panuje spok\u00f3j, a organizacja stara si\u0119 wp\u0142yn\u0105\u0107 na z\u0142agodzenie spor\u00f3w na tym terenie, co by\u0142o k\u0142amstwem. Przewlekanie rozm\u00f3w przez stron\u0119 ukrai\u0144sk\u0105 t\u0142umaczy\u0142 trudno\u015bciami technicznymi spowodowanymi przez wsypy i aresztowania niemieckie\u201d25<\/sup>. Podczas kolejnego spotkania nast\u0105pi\u0142o zerwanie rozm\u00f3w przez delegacj\u0119 ukrai\u0144sk\u0105. W Polskich raportach z tego czasu znajduj\u0105 si\u0119 informacje, kt\u00f3re pokazuj\u0105, \u017ce rozmowy, ulotki i artyku\u0142y w prasie ukrai\u0144skiej mia\u0142y stwarza\u0107 swojego rodzaju \u201ezas\u0142on\u0119 dymn\u0105\u201d przed eksterminacj\u0105 ludno\u015bci polskiej na Wo\u0142yniu26<\/sup>.<\/p>\r\n

Lokalne polskie w\u0142adze podziemne i Kierownictwo Obszaru Armii Krajowej Lw\u00f3w z najwi\u0119ksz\u0105 obaw\u0105 \u015bledzi\u0142y gwa\u0142towne rozszerzanie si\u0119 masowych mord\u00f3w, przypuszczaj\u0105c, \u017ce w najbli\u017cszym czasie, to znaczy w lipcu, mog\u0105 one osi\u0105gn\u0105\u0107 jeszcze wi\u0119ksze rozmiary. W celu powstrzymania tych rzezi, a w najgorszym wypadku odwleczenia ich w czasie, delegat Rz\u0105du RP na Wo\u0142y\u0144 Kazimierz Banach zdecydowa\u0142 si\u0119 na desperacki ruch: przeprowadzenie bezpo\u015brednich rozm\u00f3w z UPA. Do tego zadania wyznaczony zosta\u0142 komendant Batalion\u00f3w Ch\u0142opskich (BCh) na Wo\u0142y\u0144 por. Zygmunt Rumel (\u201eKrzysztof Por\u0119ba\u201d) i przedstawiciel Okr\u0119gu Wo\u0142y\u0144skiego AK ppor. Krzysztof Markiewicz (\u201eCzart\u201d). Parlamentariusze rezygnuj\u0105c w ge\u015bcie dobrej woli z obstawy zbrojnej, udali si\u0119 9 lipca do sztabu UPA na Wo\u0142yniu we wsi Wo\u0142czak w powiecie w\u0142odzimierskim. Tego dnia do rozm\u00f3w nie dosz\u0142o, poniewa\u017c Ukrai\u0144cy stwierdzili, \u017ce musz\u0105 si\u0119 przygotowa\u0107 do pertraktacji. Nast\u0119pnego dnia po przyje\u017adzie do sztabu UPA Polacy zostali pojmani i torturowani, a nast\u0119pnie w okrutny spos\u00f3b zamordowani przez rozerwanie ko\u0144mi27<\/sup>. Tragiczny los parlamentariuszy nie pozostawia\u0142 z\u0142udze\u0144 co do pr\u00f3b porozumienia si\u0119 polskiej konspiracji z ukrai\u0144skimi nacjonalistami.<\/p>\r\n

W lipcu i sierpniu 1943 roku napady UPA i SKW na ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 osi\u0105gn\u0119\u0142y apogeum. Dat\u0119 ataku wyznaczono na niedziel\u0119 11 lipca, aby mie\u0107 pewno\u015b\u0107, \u017ce Polacy b\u0119d\u0105 wtedy licznie uczestniczy\u0107 w Mszach \u015awi\u0119tych. Dzi\u0119ki zaplanowanemu koncentrycznemu atakowi banderowcy zamierzali uzyska\u0107 efekt zaskoczenia i ograniczy\u0107 do minimum szanse Polak\u00f3w na ucieczk\u0119. Za g\u0142\u00f3wnymi si\u0142ami mia\u0142y pod\u0105\u017ca\u0107 grupy SKW w celu ostatecznego \u201eoczyszczenia\u201d terenu z \u201eelementu polskiego\u201d. Zgodnie z planem, 11 lipca, oddzia\u0142y ukrai\u0144skie uderzy\u0142y jednocze\u015bnie na 99 miejscowo\u015bci w powiatach w\u0142odzimierskim i horochowskim. Nazajutrz, 12 lipca, nast\u0105pi\u0142a kolejna fala masowych mord\u00f3w w 50 miejscowo\u015bciach, a w nast\u0119pnych dniach 25 wsi tych samych powiat\u00f3w28<\/sup>. \u201eOd 16 do 18 lipca UPA ca\u0142kowicie zlikwidowa\u0142a du\u017ce skupisko 33 osiedli polskich w powiecie kostopolskim i sarne\u0144skim wok\u00f3\u0142 Huty Stepa\u0144skiej. 30 i 31 lipca UPA uderzy\u0142a na 22 polskie miejscowo\u015bci ko\u0142o Anton\u00f3wki w powiecie sarne\u0144skim. W ostatnich dniach sierpnia UPA zaatakowa\u0142a Polak\u00f3w na podobn\u0105 skal\u0119 jak w lipcu, morduj\u0105c Polak\u00f3w od 29 do 31 sierpnia w co najmniej 85 miejscowo\u015bciach powiat\u00f3w: w\u0142odzimierskiego, kowelskiego, horochowskiego i lubomelskiego. Z mniejszym nat\u0119\u017ceniem i przerwami napady by\u0142y kontynuowane a\u017c do zaj\u0119cia Wo\u0142ynia w I kwartale 1944 roku przez wojska sowieckie\u201d29<\/sup>. <\/p>\r\n

Systematyczna likwidacja mniejszo\u015bci polskiej doprowadzi\u0142a do usuni\u0119cia jej z teren\u00f3w wiejskich Wo\u0142ynia. Polacy, kt\u00f3rzy zdo\u0142ali ocale\u0107 z pogrom\u00f3w uciekali do przeludnionych miast, by schroni\u0107 si\u0119 pod opiek\u0105 Niemc\u00f3w. Cz\u0119sto koczowali tam na ulicach i placach. Okupanci wykorzystuj\u0105c trudn\u0105 sytuacj\u0119 ludno\u015bci polskiej, wywozili zdolnych do pracy na roboty do Rzeszy30<\/sup>.<\/p>\r\n

Masowe zbrodnie pope\u0142nione przez UPA na Wo\u0142yniu spowodowa\u0142y ogromn\u0105 liczb\u0119 ofiar. G\u0142\u00f3wna Komisja \u015acigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu ustali\u0142a 932 miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych podczas czystek etnicznych zgin\u0119\u0142o oko\u0142o 70 tysi\u0119cy Polak\u00f3w. Natomiast W\u0142adys\u0142aw i Ewa Siemaszko, w wyniku przeprowadzonych bada\u014431<\/sup>, ustalili, \u017ce w latach 1939-1945 w 1642 miejscowo\u015bciach, z r\u0105k nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich zgin\u0119\u0142o ich oko\u0142o 60 tysi\u0119cy. Straty w\u015br\u00f3d ludno\u015bci ukrai\u0144skiej by\u0142y o wiele ni\u017csze. W wyniku walk, akcji obronnych, prewencyjnych oraz odwetowych przeprowadzonych przez Polak\u00f3w zgin\u0119\u0142o oko\u0142o 2200 Ukrai\u0144c\u00f3w i znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 z tej liczby stanowili cz\u0142onkowie UPA i SKW32<\/sup>.<\/p>\r\n

W drugiej po\u0142owie 1943 roku UPA zacz\u0119\u0142o wyniszcza\u0107 ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 w Galicji Wschodniej. Schemat i metody dzia\u0142ania by\u0142y identyczne jak na Wo\u0142yniu. Na pocz\u0105tku atakowano pojedyncze osoby i rodziny. Pod koniec 1943 roku niszczono poszczeg\u00f3lne miejscowo\u015bci, a z pocz\u0105tkiem 1944 roku OUN-UPA zacz\u0119\u0142a przeprowadza\u0107 skoordynowane ataki na kilka miejscowo\u015bci jednocze\u015bnie33<\/sup>. Lawinowe nasilenie si\u0119 napad\u00f3w34<\/sup> wi\u0105za\u0142o si\u0119 z przybyciem oddzia\u0142\u00f3w upowskich do Galicji Wschodniej, kt\u00f3re pod naporem frontu wschodniego wycofa\u0142y si\u0119 z Wo\u0142ynia na p\u00f3\u0142nocne tereny woj. lwowskiego i tarnopolskiego. W styczniu i lutym na skutek atak\u00f3w najbardziej ucierpia\u0142a ludno\u015b\u0107 powiat\u00f3w: rawskiego, sokalskiego, jaworowskiego, radziechowskiego, kamienieckiego, \u017c\u00f3\u0142kiewskiego oraz przemy\u015bla\u0144skiego czy przemyskiego. Mieszka\u0144cy tych teren\u00f3w byli mordowani, a ci kt\u00f3rzy uciekli, chronili si\u0119 w wi\u0119kszych miastach, o\u015brodkach samoobrony, a tak\u017ce (coraz cz\u0119\u015bciej) wyje\u017cd\u017cali do centralnej Polski35<\/sup>. Od marca 1944 roku fala masowych mord\u00f3w rozszerzy\u0142a si\u0119 na ca\u0142\u0105 Galicj\u0119 Wschodni\u0105 i obj\u0119\u0142a trzy wojew\u00f3dztwa: lwowskie, tarnopolskie i stanis\u0142awowskie. Dow\u00f3dztwo Lwowskiego Okr\u0119gu AK oceni\u0142o liczb\u0119 ofiar w pierwszym kwartale 1944 roku na co najmniej 6-8 tysi\u0119cy36<\/sup>.<\/p>\r\n

Charakterystyczn\u0105 cech\u0105 napad\u00f3w na skupiska polskie w Galicji Wschodniej by\u0142y wsp\u00f3lne ataki UPA, pomocniczej policji ukrai\u0144skiej oraz oddzia\u0142\u00f3w dywizji SS-Galizien. Tak dzia\u0142o si\u0119 m.in. w woj. tarnopolskim, gdzie z r\u0105k banderowc\u00f3w i ukrai\u0144skich oddzia\u0142\u00f3w w s\u0142u\u017cbie niemieckiej zgin\u0119\u0142o: 131 mieszka\u0144c\u00f3w Berezowicy Ma\u0142ej w pow. zbarskim, 153 osoby w \u0141apowcu i Herman\u00f3wce w pow. borszczowskim, we wsi Koro\u015bciaty\u0144 w pow. buczackim \u015bmier\u0107 ponios\u0142o 78 os\u00f3b, a w Byczkowicach w pow. czortkowskim 73 mieszka\u0144c\u00f3w37<\/sup>.<\/p>\r\n

Wyj\u0105tkowym przyk\u0142adem masowej zbrodni jest pacyfikacja polskiej wsi Huta Pieniacka w powiecie brodzkim, dokonana 28 lutego 1944 roku przez 1 Dywizj\u0119 Ukrai\u0144sk\u0105 (SS-Galizien) wsp\u00f3lnie z sotni\u0105 UPA. Wie\u015b otoczono, a schwytanych mieszka\u0144c\u00f3w mordowano w grupach: osoby starsze, kobiety i dzieci oraz m\u0119\u017cczy\u017ani. Prowadzono ich do drewnianych stod\u00f3\u0142, a budynki by\u0142y kolejno podpalane przy pomocy przygotowanej uprzednio substancji \u0142atwopalnej. Uwi\u0119zieni ludzie palili si\u0119 \u017cywcem. Tych, kt\u00f3rzy stawiali op\u00f3r, pr\u00f3bowali ucieka\u0107 z konwoju lub stodo\u0142y \u2013 zabijano. Straty polskie wynosi\u0142y, wed\u0142ug \u015bledztwa przeprowadzonego przez krakowski oddzia\u0142 IPN, od 600 do 1000 zabitych38<\/sup>.<\/p>\r\n

Na przestrzeni 1944 roku najwy\u017csze udokumentowane straty ludno\u015bci polskiej \u201eby\u0142y w nast\u0119puj\u0105cych powiatach: brodzkim (co najmniej 2365 os\u00f3b), rohaty\u0144skim (co najmniej 1629), tarnopolskim (co najmniej 1587), ka\u0142uskim (co najmniej 1542), przemy\u015bla\u0144skim (co najmniej 1364), sokalskim (co najmniej 1246), stanis\u0142awowskim (co najmniej 1136), brze\u017ca\u0144skim (co najmniej 1010), jaworowskim (co najmniej 877), rawskim (co najmniej 1008), nadw\u00f3rza\u0144skim (co najmniej 962), \u017c\u00f3\u0142kiewskim (co najmniej 900). Natomiast w poszczeg\u00f3lnych wojew\u00f3dztwach ma\u0142opolskich liczba ofiar zbrodni przedstawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105co: w woj. lwowskim \u2013 co najmniej 8267, w woj. stanis\u0142awowskim \u2013 co najmniej 9238, w woj. tarnopolskim \u2013 co najmniej 14 467. W rzeczywisto\u015bci by\u0142o ich wi\u0119cej, nie wszystkie bowiem zbrodnicze akty i ich ofiary uda\u0142o si\u0119 dot\u0105d zewidencjonowa\u0107\u201d39<\/sup>.<\/p>\r\n

Od 1945 roku w wyniku realizacji umowy o wymianie ludno\u015bci polskiej i ukrai\u0144skiej, podpisanej 9 wrze\u015bnia 1944 roku mi\u0119dzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a rz\u0105dem Ukrai\u0144skiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (USRR), w znacznym stopniu spad\u0142a liczba polskich ofiar w Galicji Wschodniej. W\u0142adze radzieckie wraz z przedstawicielami rz\u0105du \u201elubelskiego\u201d organizowali przesiedlenia od pocz\u0105tku 1945 roku. Co prawda Galicja Wschodnia zosta\u0142a formalnie podzielona pomi\u0119dzy Polsk\u0119 a ZSRR dopiero na skutek umowy granicznej zawartej 16 sierpnia 1945 roku, ale nieoficjalny podzia\u0142 obowi\u0105zywa\u0142 ju\u017c od podpisania umowy o wymianie ludno\u015bci. Kolejnym istotnym czynnikiem hamuj\u0105cym wyst\u0105pienia UPA przeciwko Polakom by\u0142y intensywne dzia\u0142ania operacyjne wojsk Ludowego Komisariatu Spraw Wewn\u0119trznych ZSRR (NKWD), zmierzaj\u0105ce do likwidacji oddzia\u0142\u00f3w banderowskich na tym terenie. Pomimo tego, w 1945 roku w ca\u0142ej Galicji Wschodniej straty polskie wynios\u0142y w zaokr\u0105gleniu 5900 zabitych40<\/sup>.<\/p>\r\n

Ludob\u00f3jcza akcja depolonizacji Galicji Wschodniej by\u0142a w stosunku do dzia\u0142a\u0144 UPA na Wo\u0142yniu przesuni\u0119ta w czasie. Op\u00f3\u017anienie to pozwoli\u0142o Polakom w lepszym stopniu przygotowa\u0107 samoobron\u0119. Podobnie jak na Wo\u0142yniu, z kilku wsi po\u0142o\u017conych obok siebie budowano punkty oporu lub wi\u0119ksze bazy samoobrony. W ich tworzenie i organizacj\u0119 w\u0142\u0105cza\u0142y si\u0119 komendy trzech Okr\u0119g\u00f3w AK: Lw\u00f3w, Tarnopol i Stanis\u0142aw\u00f3w. Pierwsze silne o\u015brodki samoobrony powsta\u0142y w Hanaczowie, Bia\u0142ce Kr\u00f3lewskiej i Bia\u0142ce Szlacheckiej. Z bazami i punktami oporu wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a\u0142y na zewn\u0105trz, sformowane na tym terenie pod koniec 1943 roku41<\/sup>, oddzia\u0142y partyzanckie AK42<\/sup>. Powy\u017csze czynniki spowodowa\u0142y, \u017ce \u201egalicyjskie samoobrony mia\u0142y wi\u0119ksze szanse powodzenia. O ile przetrwanie plac\u00f3wki samoobrony na Wo\u0142yniu by\u0142o wyj\u0105tkiem, o tyle w Galicji ju\u017c niemal regu\u0142\u0105. Uzbrojenie by\u0142o r\u00f3wnie fatalne. Bro\u0144 paln\u0105 wykopywano z pobojowisk, pok\u0105tnie kupowano od \u017co\u0142nierzy w s\u0142u\u017cbie okupanta. Sporadycznie bro\u0144 pochodzi\u0142a z alianckich zrzut\u00f3w\u201d43<\/sup>.<\/p>\r\n

Pocz\u0105tkowo Polacy jedynie odpierali ataki banderowc\u00f3w. W nocy z 2 na 3 lutego 1944 roku odparto atak UPA na baz\u0119 w Hanaczowie w pow. przemy\u015bla\u0144skim. Podczas walk zgin\u0119\u0142o ponad sze\u015b\u0107dziesi\u0105t os\u00f3b. W ci\u0105gu tego miesi\u0105ca banderowcy kontynuowali napady na wsie po\u0142o\u017cone w powiatach: buczackim, podhajeckim, zborowskim i zaleszczyckim. Wszystkie ataki, pomimo dotkliwych strat, zosta\u0142y odparte i gdyby nie istnia\u0142a obrona, ofiar by\u0142oby znacznie wi\u0119cej. W tym okresie by\u0142o najwi\u0119cej napad\u00f3w UPA w woj. tarnopolskim44<\/sup>.<\/p>\r\n

Od marca 1944 roku mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 wyra\u017an\u0105 zmian\u0119 w sposobie dzia\u0142ania kompanii samoobrony i oddzia\u0142\u00f3w AK. Coraz cz\u0119\u015bciej przeprowadzano akcje odwetowe przeciwko oddzia\u0142om UPA i niekiedy \u2013 jako akcje odpryskowe \u2013 wobec ludno\u015bci ukrai\u0144skiej. Prawdopodobnie zmiana taktyki wi\u0105za\u0142a si\u0119 z liczniejszymi si\u0142ami AK, kt\u00f3re w po\u0142owie 1944 roku liczy\u0142y 20 oddzia\u0142\u00f3w w liczbie 3 tysi\u0119cy ludzi (w tym kilkana\u015bcie kompanii samoobrony). Wtedy te\u017c zorganizowano we wsi Mikuliczyn w powiecie nadw\u00f3rnia\u0144skim woj. stanis\u0142awowskiego najsilniejszy o\u015brodek samoobrony w Galicji Wschodniej. W okresie od marca do lipca 1944 roku Polacy zabili 521 Ukrai\u0144c\u00f3w. Ju\u017c na pocz\u0105tku marca w odwecie za napad UPA na jedn\u0105 ze wsi zastrzelono kilkunastu Ukrai\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy wracali z targu w \u017b\u00f3\u0142kwi w woj. lwowskim. 20 marca \u015bmier\u0107 ponios\u0142o o\u015bmiu mieszka\u0144c\u00f3w Malczyc. Pierwsza masowa akcja odwetowa dokonana przez Polak\u00f3w nast\u0105pi\u0142a w nocy z 15 na 16 marca w Chlebowicach \u015awirskich ko\u0142o Lwowa. Zastrzelono w\u00f3wczas 60 os\u00f3b i spalono 15 gospodarstw. Pi\u0119\u0107 dni p\u00f3\u017aniej \u017co\u0142nierze Kedywu zaatakowali Soroki w pow. b\u00f3bredzkim i zabili 17 os\u00f3b i duchownego greckokatolickiego wraz z rodzin\u0105. Z kolei w czerwcu 1944 roku oddzia\u0142 partyzant\u00f3w AK dokona\u0142 ataku na wie\u015b Szo\u0142omyja pod Lwowem, w wyniku kt\u00f3rego \u015bmier\u0107 ponios\u0142o oko\u0142o 90 Ukrai\u0144c\u00f3w, spalono 55 gospodarstw i zabrano oko\u0142o 100 sztuk byd\u0142a. Znana te\u017c jest sprawa zastrzelenia przez oddzia\u0142 AK 48 ukrai\u0144skich furman\u00f3w z Podciemnego i \u0141opusznej. Powy\u017csze przyk\u0142ady dobitnie wskazuj\u0105, \u017ce by\u0142y to typowe akty odwetu45<\/sup>.<\/p>\r\n

Polskie dzia\u0142ania odwetowe odnios\u0142y odwrotny skutek od zamierzonego. Zamiast powstrzyma\u0107 dzia\u0142ania UPA wymierzone w bezbronn\u0105 ludno\u015b\u0107, tworzy\u0142y spiral\u0119 nast\u0119pnych, jeszcze bardziej okrutnych mord\u00f3w. \u201eRos\u0142a wzajemna wrogo\u015b\u0107, mala\u0142y mo\u017cliwo\u015bci porozumienia. Polacy u\u017cywali wobec Ukrai\u0144c\u00f3w okre\u015ble\u0144 \u201ehajdamacy\u201d i \u201erezuny\u201d, kt\u00f3re mia\u0142y nawi\u0105zywa\u0107 do tradycji polsko-ukrai\u0144skich rzezi. Kultywowanie i podsycanie nienawi\u015bci by\u0142o na r\u0119k\u0119 Rosjanom i Niemcom\u201d46<\/sup>.<\/p>\r\n

Bilans strat w\u015br\u00f3d ludno\u015bci polskiej w Galicji Wschodniej by\u0142 wy\u017cszy ni\u017c na Wo\u0142yniu. Niestety wyniki bada\u0144 poszczeg\u00f3lnych historyk\u00f3w r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105. Prawdopodobnie na te r\u00f3\u017cnice wp\u0142ywa okres ich przeprowadzenia, a tak\u017ce du\u017ce rozproszenie \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych oraz brak dost\u0119pu do niekt\u00f3rych archiw\u00f3w. Nie bez znaczenia jest r\u00f3wnie\u017c dob\u00f3r badanej literatury przedmiotu i \u017ar\u00f3de\u0142 archiwalnych.<\/p>\r\n

W wyniku ludob\u00f3jstwa dokonanego na Polakach przez UPA i formacje ukrai\u0144skie w s\u0142u\u017cbie niemieckiej, w latach 1943-1945, \u015bmier\u0107 ponios\u0142o:<\/p>\r\n

–  wed\u0142ug bada\u0144 Grzegorza Hryciuka od 20 do 25 tysi\u0119cy Polak\u00f3w47<\/sup>;<\/p>\r\n

–  wed\u0142ug bada\u0144 Ryszarda Torzeckiego z 1993 roku od 30 do 40 tysi\u0119cy Polak\u00f3w48<\/sup>;<\/p>\r\n

–  wed\u0142ug niepe\u0142nych bada\u0144 Ewy Siemaszko z 2010 roku, zabito 70 800 Polak\u00f3w, z czego 50 100 ofiar udokumentowanych, a 20 283 ofiar znanych z nazwiska49<\/sup>;<\/p>\r\n

–  wed\u0142ug wieloletnich bada\u0144 Stowarzyszenia Upami\u0119tnienia Ofiar Zbrodni Ukrai\u0144skich Nacjonalist\u00f3w 108 tysi\u0119cy os\u00f3b, z czego zosta\u0142a ustalona liczba 56 437 ofiar. Liczby te zawieraj\u0105 r\u00f3wnie\u017c ofiary niemieckich formacji zbrojnych, w kt\u00f3rych sk\u0142ad wchodzili Ukrai\u0144cy oraz ofiary nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich innych narodowo\u015bci ni\u017c polska50<\/sup>.<\/p>\r\n

Podobnie jak w przypadku Wo\u0142ynia, stosunek strat ukrai\u0144skich jest niewsp\u00f3\u0142mierny do strat strony polskiej. Wed\u0142ug bada\u0144 Grzegorza Motyki, na terenie Galicji Wschodniej zgin\u0119\u0142o od jednego do dw\u00f3ch tysi\u0119cy Ukrai\u0144c\u00f3w51<\/sup>. R\u00f3\u017cnica jednak polega na tym, \u017ce w Galicji Wschodniej znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ofiar stanowi\u0142a ludno\u015b\u0107 ukrai\u0144ska, kt\u00f3ra zosta\u0142a zabita przez polskie oddzia\u0142y partyzanckie w akcjach odwetowych.<\/p>\r\n

Bior\u0105c pod uwag\u0119 najnowsze badania Ewy Siemaszko, mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce na terenie Wo\u0142ynia i Galicji Wschodniej, w wyniku ludob\u00f3jstwa przeprowadzonego przez UPA i inne nacjonalistyczne formacje ukrai\u0144skie, zgin\u0119\u0142o 130 800 Polak\u00f3w. Natomiast straty ukrai\u0144skie na tych terenach si\u0119gaj\u0105 w zaokr\u0105gleniu 4 200 zabitych.<\/p>\r\n

W obliczu opisanych wy\u017cej tragicznych wydarze\u0144 bardzo wa\u017cna jest pami\u0119\u0107 o Ukrai\u0144cach, kt\u00f3rzy nara\u017cali lub oddali \u017cycie swoje i cz\u0119sto swoich rodzin za pomoc udzielan\u0105 Polakom zar\u00f3wno na Wo\u0142yniu, jak i w Galicji Wschodniej. Udzielenie pomocy ludno\u015bci polskiej by\u0142o aktem najwy\u017cszej odwagi, bowiem cz\u0142onkowie OUN-B i UPA za jak\u0105kolwiek niesubordynacj\u0119 i odchylenie od idei integralnego nacjonalizmu karali swoich rodak\u00f3w \u015bmierci\u010552<\/sup>.<\/p>\r\n

Paradoksalnie, o tym, kim byli ludzie pomagaj\u0105cy polskim s\u0105siadom wiadomo o wiele mniej, ni\u017c o ofiarach, \u015bwiadkach, czy sprawcach zbrodni. W wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci ci bohaterowie pozostaj\u0105 bezimienni. Po\u015br\u00f3d Ukrai\u0144c\u00f3w udzielaj\u0105cych pomocy Polakom najwi\u0119ksz\u0105 grup\u0119 stanowi\u0142y osoby najbli\u017csze ratowanym, czyli cz\u0142onkowie rodzin mieszanych, dalsi krewni. W nast\u0119pnej grupie znale\u017ali si\u0119 najbli\u017csi s\u0105siedzi oraz przedstawiciele starszego pokolenia, kt\u00f3rzy przedk\u0142adali zasady wiary nad solidarno\u015b\u0107 narodow\u0105 czy ideow\u010553<\/sup>.<\/p>\r\n

Ukrai\u0144cy ratowali Polak\u00f3w i pomagali im w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b. \u201eWymieni\u0107 tu nale\u017cy: ostrzeganie przed napadem, ukrywanie Polak\u00f3w po rzeziach, udzielanie rannym pomocy, przewo\u017cenie do szpitala lub lekarza, po\u015bredniczenie pomi\u0119dzy ukrywaj\u0105cymi si\u0119 a poszukuj\u0105cymi ich cz\u0142onkami rodzin, przewo\u017cenie z miejsca ukrycia do miasta, wskazywanie bezpiecznej drogi ucieczki, przebieranie w ukrai\u0144skie ubiory dla u\u0142atwienia ucieczki, wspomaganie \u017cywno\u015bci\u0105, wskazywanie rodzinom, gdzie znajduj\u0105 si\u0119 zw\u0142oki ich bliskich i udzielanie wiadomo\u015bci o okoliczno\u015bciach ich \u015bmierci, pomoc w grzebaniu zamordowanych, opiekowanie si\u0119 zagubionymi dzie\u0107mi lub sierotami, dostarczanie zagubionych dzieci ich rodzinom itp.54<\/sup>\u201d<\/p>\r\n

Bardzo trudno oceni\u0107 skal\u0119 pomocy ukrai\u0144skiej udzielonej ludno\u015bci polskiej, a tak\u017ce liczb\u0119 ofiar, kt\u00f3re zap\u0142aci\u0142y \u017cyciem za jej ratowanie. Z pewno\u015bci\u0105 mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce przypadk\u00f3w ratowania i Ukrai\u0144c\u00f3w udzielaj\u0105cych pomocy w r\u00f3\u017cnej formie by\u0142o znacznie wi\u0119cej ni\u017c uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 badaczom. Nie wszyscy \u015bwiadkowie opisywali ukrai\u0144sk\u0105 pomoc w relacjach, a ci kt\u00f3rzy o niej wspominali, czynili to zbyt og\u00f3lnie, aby mo\u017cna to by\u0142o wyrazi\u0107 w liczbach. W przypadku Wo\u0142ynia uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 i udokumentowa\u0107 242 przypadki udzielenia pomocy przez 347 os\u00f3b. Natomiast liczba zamordowanych przez UPA Ukrai\u0144c\u00f3w za udzielon\u0105 pomoc lub odmow\u0119 uczestniczenia w napadach na siedliska polskie wynosi ponad 313 os\u00f3b. Na pewno ofiar by\u0142o o wiele wi\u0119cej, lecz Polacy si\u0142\u0105 rzeczy nie mogli o tym wiedzie\u010755<\/sup>.<\/p>\r\n

Jak dot\u0105d, \u017caden historyk nie przeprowadzi\u0142 odr\u0119bnych bada\u0144 na temat pomocy ukrai\u0144skiej udzielanej na terenach Galicji Wschodniej. Dost\u0119pne s\u0105 tylko cz\u0119\u015bciowe badania dotycz\u0105ce 500 miejscowo\u015bci (na 4 tysi\u0105ce miejscowo\u015bci dotkni\u0119tych pogromami) po\u0142o\u017conych na ca\u0142ym obszarze Kres\u00f3w Wschodnich RP. Wed\u0142ug tych bada\u0144 dzi\u0119ki staraniom Ukrai\u0144c\u00f3w ocalono zar\u00f3wno pojedyncze osoby, jak r\u00f3wnie\u017c ca\u0142e wsie i osady.<\/p>\r\n

Dzi\u0119ki postawom solidarno\u015bci liczba uratowanych Polak\u00f3w wynios\u0142a ponad 2500, a Ukrai\u0144c\u00f3w pomagaj\u0105cych im w r\u00f3\u017cnym zakresie by\u0142o ponad 1300, z czego kilkuset zosta\u0142o zamordowanych przez swoich rodak\u00f3w z UPA56<\/sup>.<\/p>\r\n

Maksymilian Sok\u00f3\u0142-Potocki<\/em><\/strong>
\r\nzast\u0119pca dyrektora CBW ds. informacji naukowej i opracowa\u0144 zbior\u00f3w<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n


\r\n\"Ludno\u015b\u0107<\/p>\r\n

Ludno\u015b\u0107 ukrai\u0144ska Wo\u0142ynia wita wkraczaj\u0105cych w czerwcu 1941 roku Niemc\u00f3w<\/em><\/p>\r\n

 <\/strong><\/p>\r\n

\"Poryck<\/strong><\/p>\r\n

Poryck – Ruiny ko\u015bcio\u0142a p.w. Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii  Panny, w kt\u00f3rym 11 lipca 1943 r. zamordowano 90 Polak\u00f3w<\/em><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\"Zw\u0142oki<\/p>\r\n

Zw\u0142oki cz\u0142onk\u00f3w rodziny Rudnickich, w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku Chobyultowa w pow. w\u0142odzimierskim oraz dw\u00f3ch s\u0142u\u017c\u0105cych zamordowanych 11 kwietnia 1943 roku przez UPA<\/em><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\"Szcz\u0105tki<\/p>\r\n

Szcz\u0105tki zamordowanych przez UPA mieszka\u0144c\u00f3w Woli Ostrowskiej<\/strong><\/em><\/p>\r\n

 <\/strong><\/p>\r\n

 <\/strong>Czytelnik\u00f3w zainteresowanych powy\u017cszym tematem zach\u0119camy do skorzystania z publikacji dost\u0119pnych w zbiorach Centralnej Biblioteki Wojskowej. Poni\u017cej prezentujemy wyb\u00f3r kilku pozycji z naszego zasobu, wraz z linkami przekierowuj\u0105cymi do katalogu online CBW.<\/p>\r\n