{"id":1286,"date":"2007-10-19T00:00:00","date_gmt":"2007-10-19T00:00:00","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-30T04:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=1286","title":{"rendered":"Grupa trzymaj\u0105ca sonda\u017ce – Piotr Lisiewicz<\/em>"},"content":{"rendered":"

Sonda\u017ce mog\u0105 zniszczy\u0107 lub wylansowa\u0107 kandydata na prezydenta, zdymisjonowa\u0107 ministra, a nawet skasowa\u0107 niewygodny telewizyjny program.
\r\n
\r\n Tymczasem w polskich sonda\u017cowniach rz\u0105dz\u0105 ludzie z powo\u0142anego przez Wojciecha Jaruzelskiego w stanie wojennym „mundurowego” CBOS, kt\u00f3ry by\u0142 or\u0119\u017cem generalskiej junty. Dzi\u015b zasiadaj\u0105 we w\u0142adzach OBOP, Pentora, PBS i IPSOS. Stworzyli te\u017c od podstaw GfK Polonia. Publikujemy dzi\u015b dziennikarski raport, kt\u00f3ry pokazuje, jak dzia\u0142a patologiczny uk\u0142ad, na kt\u00f3ry sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 wzajemne powi\u0105zania sonda\u017cowni, medi\u00f3w oraz medialnych ekspert\u00f3w. Mechanizm, kt\u00f3ry czyni z polskiej demokracji zabawk\u0119 w r\u0119kach postkomunistycznej oligarchii.
\r\n Legendarny punkowy zesp\u00f3\u0142 Dezerter \u015bpiewa\u0142 w 1987 r. piosenk\u0119 „Szwindel”: „Postawi\u0105 sobie pomnik bohatera\/ Wybior\u0105 sobie nowego premiera\/ Stworz\u0105 nowy system polityczny\/ I b\u0119d\u0105 dumni, \u017ce jest demokratyczny\/ Znowu szwindel szykuj\u0105 nowy\/ Zn\u00f3w chc\u0105 si\u0119 dobra\u0107 do twojej g\u0142owy”.
\r\n
\r\n\u017byjemy w kraju, w kt\u00f3rym demokracj\u0119 niszczy szwindel. Jest nim prze\u017carta patologicznymi powi\u0105zaniami pi\u0105ta w\u0142adza, bo tak nazywa si\u0119 o\u015brodki badania opinii publicznej. W\u0142adza sonda\u017cowni jest ogromna. – Za pomoc\u0105 sonda\u017cy mo\u017cna zniszczy\u0107 kandydata na prezydenta lub szanse partii politycznej na w\u0142adz\u0119. Mo\u017cna zdymisjonowa\u0107 ministra, og\u0142aszaj\u0105c, \u017ce tego chc\u0105 ludzie. Mo\u017cna skasowa\u0107 niewygodny program telewizyjny, podaj\u0105c fa\u0142szywe informacje o jego odbiorze przez widz\u00f3w – m\u00f3wi socjolog, dr W\u0142odzimierz Petroff.
\r\n
\r\nTam gdzie sonda\u017cowiec strzela sobie w \u0142eb…
\r\n
\r\nW 1992 r. w Wielkiej Brytanii wybuch\u0142 gigantyczny skandal. Sonda\u017cownie przewidywa\u0142y w wyborach parlamentarnych 2-procentowe zwyci\u0119stwo Partii Pracy. Tymczasem wygrali – i to a\u017c 8 procentami – konserwaty\u015bci. Przywi\u0105zani do demokracji Brytyjczycy uznali, \u017ce jest ona zagro\u017cona. Do zbadania skandalu powo\u0142ano specjaln\u0105 parlamentarn\u0105 komisj\u0119. Miesi\u0105cami, przy udziale najwybitniejszych ekspert\u00f3w, z chirurgiczn\u0105 precyzj\u0105 badano pope\u0142nione b\u0142\u0119dy. Naukowcy opisywali drobiazgowo, punkt po punkcie, wszystkie przyczyny pomy\u0142ki. W efekcie skandal do dzi\u015b si\u0119 nie powt\u00f3rzy\u0142 i w kolejnych wyborach prognozy by\u0142y zbli\u017cone do prawdziwych wynik\u00f3w.
\r\n
\r\nW 1995 r. podobne wydarzenie mia\u0142o miejsce we W\u0142oszech. Jeden z przedstawicieli o\u015brodk\u00f3w badania opinii publicznie przepraszaj\u0105c za pope\u0142nione b\u0142\u0119dy, uda\u0142 nawet, \u017ce strzela sobie w \u0142eb atrap\u0105 pistoletu. Inna agencja wystosowuj\u0105c publiczne przeprosiny, og\u0142osi\u0142a, \u017ce rezygnuje z honorarium za przeprowadzone nietrafne badania.
\r\n
\r\n… i tam gdzie jest bezkarny
\r\n
\r\nA u nas? Na tydzie\u0144 przed drug\u0105 tur\u0105 zesz\u0142orocznych wybor\u00f3w prezydenckich TVN poinformowa\u0142 za GfK Polonia, \u017ce Tusk wygrywa z Kaczy\u0144skim r\u00f3\u017cnic\u0105 24 procent – 62 do 38. W wyborach wygra\u0142 Kaczy\u0144ski, zdobywaj\u0105c ponad 54 proc. przy niespe\u0142na 46 proc. Tuska. Oznacza to, \u017ce GfK Polonia pomyli\u0142a si\u0119 o… 32 punkty procentowe.
\r\n
\r\nNikt w GfK Polonia nie pope\u0142ni\u0142 – nawet pozorowanego – samob\u00f3jstwa. Nie podali si\u0119 do dymisji szefowie firmy, a badacze zainkasowali pieni\u0105dze. \u017baden z nich nie trafi\u0142 za kratki ani nawet na \u0142aw\u0119 oskar\u017conych. Bo o ile oszustwa s\u0119dzi\u00f3w pi\u0142karskich czy sportowych dzia\u0142aczy nie s\u0105 ju\u017c bezkarne, o tyle tych, kt\u00f3rzy z premedytacj\u0105 niszcz\u0105 wywalczon\u0105 w latach 80. przez Solidarno\u015b\u0107 demokracj\u0119, nie spotyka u nas nawet ostracyzm.
\r\n
\r\nEl\u017cbieta Gorajewska, rzecznik odpowiedzialno\u015bci dyscyplinarnej w bran\u017cowej Organizacji Firm Badania Opinii i Rynku (OFBOR) robi\u0142a wra\u017cenie zaskoczonej, gdy spytali\u015bmy j\u0105 o odpowiedzialno\u015b\u0107 firmy GfK. – To nie jest wina firmy. Ludzie k\u0142ami\u0105 ankieterom – wyja\u015bni\u0142a rozbrajaj\u0105co. Doda\u0142a, \u017ce za czas\u00f3w jej rzecznikowania nie by\u0142o ani jednej sprawy dyscyplinarnej dotycz\u0105cej sonda\u017cu politycznego. Maciej Siejewicz z firmy GfK powiedzia\u0142 nam, \u017ce w jego firmie nie przeprowadzono \u017cadnych procedur sprawdzaj\u0105cych przyczyny gigantycznego b\u0142\u0119du. – Ale zmienili\u015bmy metodologi\u0119 bada\u0144 – doda\u0142.
\r\n
\r\nPolskie sonda\u017cownie czuj\u0105 si\u0119 bezkarne. Je\u015bli dziennikarz napisze nieprawd\u0119, mo\u017cna pozwa\u0107 go do s\u0105du. Ale socjolog, kt\u00f3ry „pomyli si\u0119” o 32 proc., zawsze mo\u017ce si\u0119 czym\u015b wyt\u0142umaczy\u0107. M\u00f3wi, \u017ce ankietowani go ok\u0142amali. Albo jaka\u015b ich cz\u0119\u015b\u0107, o okre\u015blonych pogl\u0105dach, nie chcia\u0142a z nim rozmawia\u0107. A inni w ci\u0105gu tygodnia zmienili zdanie. Socjologowi nie da si\u0119 udowodni\u0107, \u017ce sk\u0142ama\u0142. Bo kogo powo\u0142a\u0107 na \u015bwiadk\u00f3w? „Pr\u00f3b\u0119” tysi\u0105ca anonimowych respondent\u00f3w z ca\u0142ego kraju?
\r\n
\r\nFa\u0142szerstwa sonda\u017cy wygl\u0105daj\u0105 wi\u0119c na zbrodni\u0119 doskona\u0142\u0105. Ale tak\u017ce najdoskonalszy zbrodniarz, nawet je\u015bli nie zostawi dowod\u00f3w, to nie ma szans zatrze\u0107 wszystkich poszlak. Poszli\u015bmy ich tropem. Rozmawiali\u015bmy z dziesi\u0105tkami os\u00f3b z tego \u015brodowiska. Zbadali\u015bmy \u017cyciorysy tych, kt\u00f3rzy rz\u0105dz\u0105 „pi\u0105t\u0105 w\u0142adz\u0105”.
\r\n
\r\nKampania re\u017cyserowana przez sonda\u017cownie
\r\n
\r\n„Nie za\u0142amuj si\u0119… Mo\u017ce i przegra\u0142e\u015b wybory… Ale nadal jeste\u015b liderem sonda\u017cy!” – taki komiks robi\u0142 w zesz\u0142ym roku furor\u0119 w internecie. Kampanie prezydencka i parlamentarna obfitowa\u0142y w dziwne wydarzenia, kt\u00f3rych s\u0142ynny sonda\u017c GfK by\u0142 tylko ukoronowaniem. Wiele wskazuje, \u017ce w czasie jej trwania sztucznie wylansowani przez o\u015brodki zostali a\u017c dwaj z g\u0142\u00f3wnych pretendent\u00f3w: Tusk i Cimoszewicz.
\r\n26 czerwca 2005. W\u0142odzimierz Cimoszewicz kilka tygodni wcze\u015bniej og\u0142osi\u0142, \u017ce nie b\u0119dzie startowa\u0107 w wyborach prezydenckich. Mimo to firma Pentor og\u0142asza wyniki sonda\u017cu, wed\u0142ug kt\u00f3rego… kandydat lewicy cieszy si\u0119 22-procentowym poparciem. Dwa dni p\u00f3\u017aniej Cimoszewicz og\u0142asza: przekona\u0142y go „liczne g\u0142osy rodak\u00f3w”. Cho\u0107 jest cz\u0142owiekiem skromnym i niepchaj\u0105cym si\u0119 na stanowiska, to jednak wystartuje.
\r\n
\r\n9 sierpnia 2005. GfK Polonia og\u0142asza wynik badania, z kt\u00f3rego wynika, \u017ce nagle mocno skoczy\u0142o w g\u00f3r\u0119 poparcie Donalda Tuska, kt\u00f3ry w ci\u0105gu trzech tygodni awansowa\u0107 mia\u0142 z pi\u0105tego na pierwsze miejsce w sonda\u017cu. W lipcu popiera\u0142o go 8 proc. Polak\u00f3w i socjologowie nie dawali mu szans na wej\u015bcie do drugiej tury. Teraz ma mie\u0107 a\u017c 24 proc.
\r\n
\r\n15 wrze\u015bnia 2005. Po wycofaniu si\u0119 Cimoszewicza PBS og\u0142asza zrobiony dla „Gazety Wyborczej” sonda\u017c, z kt\u00f3rego wynika, \u017ce Tusk jest ju\u017c bliski zwyci\u0119stwa w pierwszej turze. Ma mie\u0107 poparcie 49 proc. wyborc\u00f3w. Lech Kaczy\u0144ski nie ma nawet po\u0142owy tego – popiera go 22 proc. Z bada\u0144 PBS ma wynika\u0107, \u017ce po wycofaniu si\u0119 Cimoszewicza mo\u017ce on zyska\u0107 ca\u0142e… 2 proc. Jeszcze dalej idzie „Rzeczpospolita”, kt\u00f3ra og\u0142asza, \u017ce lidera PO popiera 51 proc.
\r\n
\r\nJe\u015bli wierzy\u0107 PBS-owi, Tusk pozyskiwa\u0142 wyborc\u00f3w w szale\u0144czym wr\u0119cz tempie – w po\u0142owie lipca popiera\u0142o go zaledwie 8 proc., w po\u0142owie wrze\u015bnia – blisko po\u0142owa.
\r\n
\r\nW jakich o\u015brodkach Tusk i Cimoszewicz uzyskali zaskakuj\u0105co wysokie poparcie? Tusk znakomite wyniki mia\u0142 w PBS. Prezesem PBS jest Krzysztof Koczurowski. By\u0142 on jednym z za\u0142o\u017cycieli Kongresu Liberalno-Demokratycznego, kt\u00f3rego dzia\u0142acze – z Tuskiem na czele – rz\u0105dz\u0105 obecnie PO. Zasiada\u0142 w zarz\u0105dzie tej partii, w 1991 r. by\u0142 jedn\u0105 z trzech os\u00f3b, kt\u00f3re kierowa\u0142y kampani\u0105 wyborcz\u0105 KLD.
\r\n
\r\nZ kolei Cimoszewicz sensacyjny wynik uzyska\u0142 w kojarzonym z SLD Pentorze. Kto rz\u0105dzi Pentorem? O tym w dalszej cz\u0119\u015bci tekstu.
\r\n
\r\nJakie skutki mo\u017ce mie\u0107 zawy\u017cenie wyniku jednego z kandydat\u00f3w? W momencie gdy wyborcy nie maj\u0105 jeszcze sprecyzowanych pogl\u0105d\u00f3w, na kogo g\u0142osowa\u0107 – olbrzymie. Ludzie wybieraj\u0105 spo\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3rzy si\u0119 licz\u0105, a tych wyznacza sonda\u017c. Wybieraj\u0105c, wol\u0105 by\u0107 po stronie zwyci\u0119zc\u00f3w. Wielkie znaczenie ma dla nich wyb\u00f3r „zwyk\u0142ych ludzi”, takich jako oni, kt\u00f3ry pokazywa\u0107 powinien sonda\u017c. – Wp\u0142yw sonda\u017cy na polityk\u0119 jest ewidentny. Zasada jest taka, \u017ce je\u015bli wygrywasz w sonda\u017cach i masz afer\u0119 u przeciwnika, to powiniene\u015b wygra\u0107 – m\u00f3wi Jacek Cho\u0142oniewski z firmy Estymator, wsp\u00f3\u0142tworz\u0105cej Polsk\u0105 Grup\u0119 Badawcz\u0105, kt\u00f3ra najtrafniej przewidzia\u0142a wynik wybor\u00f3w z zesz\u0142ego roku.
\r\n
\r\nUbocznym skutkiem tego jest wzrost poczucia bezkarno\u015bci nieuczciwych badaczy. Bo w przypadku mocno nag\u0142o\u015bnionego sonda\u017cu cz\u0119sto si\u0119 zdarza, \u017ce wyniki sfa\u0142szowanego badania potwierdzaj\u0105, cho\u0107by cz\u0119\u015bciowo, wyniki innych o\u015brodk\u00f3w. Bo pierwszy sonda\u017c zd\u0105\u017cy\u0142 ju\u017c uruchomi\u0107 lawin\u0119.
\r\n
\r\nAmeryka\u0144ski psycholog spo\u0142eczny Robert Cialdini przywo\u0142uje w swej ksi\u0105\u017cce „Wywieranie wp\u0142ywu na ludzi” szokuj\u0105c\u0105 histori\u0119 sekty Świ\u0105tynia Ludu w Jonestown w Gujanie. Jak dowodzi Cialdini, jej 910 cz\u0142onk\u00f3w pope\u0142ni\u0142o samob\u00f3jstwo m.in. dlatego, \u017ce uznawali „spo\u0142eczny dow\u00f3d s\u0142uszno\u015bci” – widzieli pope\u0142niaj\u0105cych samob\u00f3jstwo wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w.
\r\n
\r\nWed\u0142ug Cialdiniego techniki u\u017cywane przy werbowaniu ludzi do sekty i zmuszaniu ich do pos\u0142usze\u0144stwa cz\u0119sto nie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od tych, jakie stosuj\u0105 spece od marketingu. Szefom o\u015brodk\u00f3w badania opinii publicznej idzie o tyle \u0142atwiej, \u017ce nie wymagaj\u0105 od wyborc\u00f3w samob\u00f3jstwa, a tylko oddania g\u0142osu na odpowiedni\u0105 parti\u0119 polityczn\u0105. A mo\u017ce inaczej: samob\u00f3jcze skutki zag\u0142osowania na parti\u0119 np. zwi\u0105zan\u0105 z oligarchi\u0105 postkomunistyczn\u0105 s\u0105 roz\u0142o\u017cone w czasie.
\r\n
\r\nTa\u015bmy prawdy i sonda\u017cowa \u015bciema
\r\n
\r\nPrzyk\u0142ad nieco \u015bwie\u017cszy. Po emisji ta\u015bm Beger Fakty TVN poda\u0142y, \u017ce na PO g\u0142osowa\u0107 chce 34,2 proc. wyborc\u00f3w, a na PiS zaledwie 19,2. Jeszcze bardziej zaszala\u0142 Pentor, wed\u0142ug kt\u00f3rego PO wygrywa\u0142o z PiS 34 do 18,1. – W rzeczywisto\u015bci notowania PiS spad\u0142y o oko\u0142o 2–3 procent – m\u00f3wi Jacek Cho\u0142oniewski z Polskiej Grupy Badawczej, kt\u00f3ra najtrafniej przewidzia\u0142a wynik zesz\u0142orocznych wybor\u00f3w.
\r\n
\r\nW sze\u015b\u0107 tygodni po sonda\u017cach pokazuj\u0105cych oko\u0142o 16-procentow\u0105 przewag\u0119 PiS w prawdziwych wyborach samorz\u0105dowych pad\u0142 remis – PO wygra\u0142a wprawdzie o 2 proc. w wyborach do sejmik\u00f3w, ale znacznie wy\u017cej przegra\u0142a z PiS w powiatach i gminach.
\r\n
\r\nKto zorganizowa\u0142 dziwny sonda\u017c dla Fakt\u00f3w, pokazuj\u0105cy gwa\u0142towny spadek notowa\u0144 PiS? Firma SMG\/KRC. By\u0142a to nie lada niespodzianka, bo ta licz\u0105ca si\u0119 na rynku bada\u0144 marketingowych firma powr\u00f3ci\u0142a do bada\u0144 preferencji politycznych po kilku latach przerwy.
\r\nKim s\u0105 szefowie SMG\/KRC? Prezes tej firmy Krzysztof Borys Kruszewski to syn prof. Krzysztofa Kruszewskiego, s\u0142ynnego sekretarza Komitetu Warszawskiego PZPR, organizatora boj\u00f3wek, kt\u00f3re w 1979 r. katowa\u0142y uczestnik\u00f3w spotka\u0144 opozycyjnego Towarzystwa Kurs\u00f3w Naukowych, nazywanego lataj\u0105cym uniwersytetem. W latach 1980–1981 Kruszewski-senior by\u0142 ministrem o\u015bwiaty.
\r\n
\r\nKrzysztof Borys Kruszewski podkre\u015bla, \u017ce nigdy nie podziela\u0142 pogl\u0105d\u00f3w ojca. Jego firma zosta\u0142a za\u0142o\u017cona w 1989 r. przez grup\u0119 m\u0142odych absolwent\u00f3w socjologii i kojarzona by\u0142a z nowym, „solidarno\u015bciowym” rz\u0105dem. Badania robi\u0142a g\u0142\u00f3wnie na zlecenie otoczenia premiera Mazowieckiego, ministra Balcerowicza oraz Jeffreya Sachsa, a tak\u017ce zlecane przez Amerykan\u00f3w. Jak powiedzia\u0142 nam Kruszewski-junior, Amerykanie uwa\u017cali, \u017ce o\u015brodki, kt\u00f3re dzia\u0142a\u0142y w PRL, s\u0105 ma\u0142o wiarygodne. Szukali kogo\u015b nowego i tak trafili do SMG\/KRC.
\r\n
\r\nPu\u0142kownik Kwiatkowski i towarzysz Mauzer
\r\n
\r\nKim s\u0105 ci, kt\u00f3rzy odpowiadaj\u0105 za stan polskiej socjometrii? Aby si\u0119 tego dowiedzie\u0107, cofnijmy si\u0119 o 20 lat, do tajemniczej postaci pu\u0142kownika Kwiatkowskiego. Nie tego z komedii Kazimierza Kutza. O ile filmowy Kwiatkowski podawa\u0142 si\u0119 za oficera UB, to tw\u00f3rca powo\u0142anego w stanie wojennym CBOS p\u0142k Stanis\u0142aw Kwiatkowski (dzi\u015b znacznie bardziej znany jest jego syn – by\u0142y prezes TVP Robert Kwiatkowski) usytuowany by\u0142 w hierarchii w\u0142adzy PRL znacznie wy\u017cej.
\r\n
\r\nUrodzony w 1939 r. guru polskiej socjometrii od 1973 r. by\u0142 doradc\u0105 ministra obrony Wojciecha Jaruzelskiego. Pozosta\u0142 nim tak\u017ce, gdy Jaruzelski zosta\u0142 premierem. Doradca Jaruzelskiego mia\u0142 za sob\u0105 publikacje wychwalaj\u0105ce szybki rozw\u00f3j Zwi\u0105zku Radzieckiego, wygrywaj\u0105cego gdy chodzi o ekonomiczny rozw\u00f3j ze Stanami Zjednoczonymi.
\r\n
\r\nStan wojenny sta\u0142 si\u0119 okazj\u0105 do tego, by Kwiatkowski m\u00f3g\u0142 kontynuowa\u0107 sw\u00f3j zawodowy rozw\u00f3j w nowej instytucji.
\r\n
\r\nW pierwszym numerze „Biuletynu CBOS” (1\/85) Kwiatkowski tak opisywa\u0142 pocz\u0105tki tego o\u015brodka: „Z zamiarem powo\u0142ania takiej instytucji noszono si\u0119 ju\u017c od dawna. Sta\u0142o si\u0119 to jednak w\u0142a\u015bnie w czasie trwania stanu wojennego, co w po\u0142\u0105czeniu z faktem, \u017ce uchwa\u0142\u0119 w tej sprawie podpisa\u0142 prezes Rady Ministr\u00f3w genera\u0142 armii Wojciech Jaruzelski, ma swoj\u0105 wymow\u0119. Z urz\u0119du opiek\u0119 nad „noworodkiem” sprawuj\u0105 od pocz\u0105tku szef Urz\u0119du Rady Ministr\u00f3w i przewodnicz\u0105cy Komitetu Spo\u0142eczno-Politycznego Rady Ministr\u00f3w”.
\r\n
\r\nOdnotowywa\u0142, \u017ce centrum „ma obowi\u0105zek po\u015bredniczy\u0107 – jak si\u0119 zwyk\u0142o m\u00f3wi\u0107 – mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 a spo\u0142ecze\u0144stwem”. Stwierdza\u0142 te\u017c, \u017ce „dzia\u0142alno\u015b\u0107 Centrum ma by\u0107 w swoich za\u0142o\u017ceniach us\u0142ugowo-u\u017cytkowa w stosunku do potrzeb rz\u0105du”.
\r\n
\r\nJakie pogl\u0105dy reprezentowa\u0142 pu\u0142kownik? W wydanej w 2003 r. ksi\u0105\u017cce „Szkicownik z CBOS-u” Kwiatkowski przedrukowuje sw\u00f3j artyku\u0142 z pisma „Tu i teraz” z 2 marca 1982 r. Ale ze skr\u00f3tami. Pu\u0142kownik pomija pewien niewygodny dzi\u015b fragment, w kt\u00f3rym – dziesi\u0119\u0107 tygodni po pacyfikacji kopalni Wujek – wyra\u017ca\u0142 sw\u0105 aprobat\u0119 dla pomys\u0142u walki z opozycj\u0105 przy u\u017cyciu broni palnej: „Zgadzam si\u0119 w ocenie co do konieczno\u015bci przeciwdzia\u0142ania kontrrewolucji. Nigdy zreszt\u0105 nie by\u0142o w\u0105tpliwo\u015bci w sytuacjach skrajnych, gdy przeciwnik si\u0119gn\u0105\u0142 po w\u0142adz\u0119 i gdy zorganizowan\u0105 opozycj\u0119 prze\u0142amywano przy pomocy wszystkich \u015brodk\u00f3w, kt\u00f3rymi dysponuje socjalistyczne pa\u0144stwo. Zawsze, kiedy wymiana zda\u0144 przechodzi\u0142a w wymian\u0119 strza\u0142\u00f3w, «g\u0142os zabiera\u0142 towarzysz Mauzer»”.
\r\n
\r\nG\u0142\u00f3wna my\u015bl Kwiatkowskiego by\u0142a jednak inna: opr\u00f3cz robienia u\u017cytku z towarzysza Mauzera z opozycj\u0105 trzeba walczy\u0107 tak\u017ce intelektualnie. Pu\u0142kownik postulowa\u0142, by opozycj\u0119 „pozbawia\u0107 bazy spo\u0142ecznej”, za\u015b opozycjonist\u00f3w „dyskwalifikowa\u0107 politycznie, obna\u017ca\u0107 ukryte intencje, rozbija\u0107 logicznie. Tak przecie\u017c rozprawi\u0142 si\u0119 Lenin z empiriokrytykami”.
\r\n
\r\nZar\u00f3wno wsp\u00f3\u0142pracownicy, jak i przeciwnicy podkre\u015blaj\u0105, \u017ce Kwiatkowski wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 nieprzeci\u0119tn\u0105 inteligencj\u0105. Zbigniew Maj, dzi\u015b pracuj\u0105cy w OBOP, m\u00f3wi wprost: – Pracowa\u0142em w dziewi\u0119ciu firmach w tej bran\u017cy i powiem panu, \u017ce prezes Kwiatkowski by\u0142 z moich szef\u00f3w najbardziej \u015bwiat\u0142\u0105 osob\u0105.
\r\n
\r\nSonda\u017ce pieczone w mundurkach
\r\n
\r\nW czasach telewizyjnych spiker\u00f3w w mundurach tak\u017ce stworzony przez Kwiatkowskiego w 1982 r. CBOS wsp\u00f3\u0142tworzyli dobrani przez niego wojskowi. Kwiatkowski zabra\u0142 ze sob\u0105 z gabinetu ministra obrony Halin\u0119 Ha\u0142ajkiewicz, kt\u00f3r\u0105 wspomina jako „pierwszego pracownika z legitymacj\u0105 CBOS”. To Ha\u0142ajkiewicz redagowa\u0142a „Biuletyn CBOS”. Zajmowa\u0142a si\u0119 te\u017c pisaniem raport\u00f3w z bada\u0144.
\r\n
\r\nNa wojsku Kwiatkowski opar\u0142 te\u017c jego lokalne struktury, o czym pisze w „Szkicowniku”: „Wpad\u0142em na pomys\u0142, \u017ce najszybciej i sprawniej b\u0119dzie, je\u015bli koordynatorami wojew\u00f3dzkimi zostan\u0105, przynajmniej dora\u017anie, oficerowie z Wojskowych Poradni Psychologicznych”. Zbigniew Maj wspomina: – Na pocz\u0105tku koordynatorzy to byli pracownicy wojska. Oni wynajmowali ankieter\u00f3w i dostarczali nam wyniki. Nie zawsze byli to fachowcy wysokiej klasy. Ci, co ewidentnie si\u0119 nie nadawali, p\u00f3\u017aniej odeszli.
\r\nJak Kwiatkowskiego traktowa\u0142a w\u0142adza? On sam pisa\u0142 w „Polityce” (4.04.1987): „Kiedy\u015b, w pocz\u0105tkach dzia\u0142alno\u015bci Centrum Badania Opinii Spo\u0142ecznej zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce pytano mnie o sprawy, kt\u00f3re jedno z ministerstw nazywa wewn\u0119trznymi. Mylono m\u00f3j mundur z innym mundurem, a badania opinii, z innego rodzaju s\u0142u\u017cb\u0105 pa\u0144stwow\u0105”.
\r\n
\r\nM\u0142odzie\u017c, partia, Pentor
\r\n
\r\nKwiatkowski zadowolony by\u0142 z efekt\u00f3w swej pracy. W 1985 r. meldowa\u0142: „Jak s\u0105dz\u0119, mog\u0119 liczy\u0107, \u017ce Obywatel Genera\u0142 uzna zadanie za wykonane”. Z notatek umieszczonych w „Szkicowniku”: „Ko\u0144cz\u0119 rok 1985 w przekonaniu, \u017ce wywi\u0105za\u0142em si\u0119 z zadania, jakie otrzyma\u0142em w okresie stanu wojennego”. Proponuje, \u017ce w tej sytuacji mo\u017ce poda\u0107 si\u0119 do dymisji. Kwiatkowski znalaz\u0142 godnego nast\u0119pc\u0119: „Nadmieni\u0142em, \u017ce nareszcie znalaz\u0142em odpowiedniego zast\u0119pc\u0119 ds. bada\u0144: dr Eugeniusz Śmi\u0142owski «mo\u017ce kandydowa\u0107 na nast\u0119pc\u0119 dyrektora»” – odnotowa\u0142.
\r\n
\r\nŚmi\u0142owski na uznanie zas\u0142u\u017cy\u0142 zapewne jako publicysta zwi\u0105zanego z ZSMP pisma „Pokolenia”, w kt\u00f3rym opublikowa\u0142 artyku\u0142 „M\u0142odzie\u017c–partia–spo\u0142ecze\u0144stwo”, czyli relacj\u0119 z konferencji „naukowej” zorganizowanej w Pokrzywnej przez „Komitet Wojew\u00f3dzki PZPR w Opolu przy wsp\u00f3\u0142pracy Instytutu Podstawowych Problem\u00f3w Marksizmu-Leninizmu przy KC PZPR” („Pokolenia” 6\/83).
\r\n
\r\nObecnie Śmi\u0142owski jest prezesem Pentora. Przypomnijmy: o\u015brodka, kt\u00f3ry opublikowa\u0142 sensacyjny sonda\u017c z Cimoszewiczem jako liderem.
\r\n
\r\nJaruzelski jak zawsze najlepszy
\r\n
\r\nTak\u017ce inni byli wsp\u00f3\u0142pracownicy Kwiatkowskiego odgrywaj\u0105 dzi\u015b w o\u015brodkach badania ogromn\u0105 rol\u0119. El\u017cbieta Lenczewska-Gryma jest dzi\u015b Liderem Sektora Bada\u0144 Medialnych w OBOP. W biuletynach CBOS pisa\u0142a o nastrojach w\u015br\u00f3d nauczycieli, podkre\u015blaj\u0105c ich poparcie dla w\u0142adzy: „Spo\u015br\u00f3d instytucji i grup funkcjonuj\u0105cych w \u017cyciu publicznym nauczyciele sk\u0142onni byli obdarzy\u0107 najwi\u0119kszym zaufaniem Sejm, wojsko, rz\u0105d i Rad\u0119 Pa\u0144stwa (3\/4 badanych), nast\u0119pnie zwi\u0105zki zawodowe, PRON i PZPR (2\/3 badanych), nieco rzadziej Ko\u015bci\u00f3\u0142 i milicj\u0119 (w obu przypadkach po 57%) i najrzadziej opozycj\u0119 polityczn\u0105 (co 10 badany)” (Biuletyn CBOS 7\/86, test pisany razem z El\u017cbiet\u0105 Ko\u015bciesza-Jaworsk\u0105).
\r\n
\r\nObecny kolega Lenczewskiej z OBOP Zbigniew Maj poddawa\u0142 szczeg\u00f3\u0142owej analizie sonda\u017c sformu\u0142owany tak: „W wyborach do rad narodowych wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 75 proc. obywateli. To du\u017co czy ma\u0142o?”. Dalej pada\u0142o pytanie, komu to zawdzi\u0119czamy oraz kto zyska\u0142 na takiej frekwencji. I pada\u0142y odpowiedzi – w\u015br\u00f3d nich „w\u0142adza” oraz „partia”.
\r\n
\r\nEl\u017cbiet\u0119 Gorajewsk\u0105, rzecznik odpowiedzialno\u015bci zawodowej w OFBOR (wcze\u015bniej by\u0142a jej prezesem), cytowali\u015bmy na pocz\u0105tku tekstu. Jej postawa przestaje dziwi\u0107, gdy przeczytamy jej artyku\u0142y z lat 80. W jednym z biuletyn\u00f3w obecna szefowa AGB Nielsen Media Research dowodzi\u0142a, jak popularny w spo\u0142ecze\u0144stwie jest genera\u0142 Jaruzelski: „Respondenci wybieraj\u0105c z listy zawieraj\u0105cej nazwiska zar\u00f3wno dzia\u0142aczy pa\u0144stwowych i partyjnych, jak i ludzi zwi\u0105zanych z Ko\u015bcio\u0142em, dzia\u0142aczy b. „Solidarno\u015bci” – tych ludzi, kt\u00f3rzy darz\u0105 sympati\u0105, najcz\u0119\u015bciej wskazuj\u0105 na gen. W. Jaruzelskiego – 71,7% i kardyna\u0142a Glempa – 68,7%”. Z bada\u0144 wynika\u0142o, \u017ce zdaniem Polak\u00f3w Jaruzelski przyczyni\u0142 si\u0119 do „zachowania suwerenno\u015bci Polski” (mia\u0142o tak twierdzi\u0107 72 proc.) oraz „zapobie\u017cenia wojnie bratob\u00f3jczej” (a\u017c 83,1 proc.). Gorajewska konkludowa\u0142a: „Niekwestionowane s\u0105 wi\u0119c dwa osi\u0105gni\u0119cia rz\u0105du genera\u0142a Jaruzelskiego: zaopatrzenie rynku i spok\u00f3j spo\u0142eczny” (1–2\/86).
\r\n
\r\nW innym numerze (3\/85) opublikowa\u0142a tekst „System spo\u0142eczno-polityczny kraju w ocenie m\u0142odzie\u017cy szkolnej”. Pisa\u0142a w nim: „Rejestrujemy natomiast spadek krytycyzmu badanych w ocenie 40-letniego dorobku ustroju socjalistycznego w Polsce. (…) Zauwa\u017camy r\u00f3wnie\u017c stosunkowo wysokie – zw\u0142aszcza w 1985 r. – na tle innych instytucji i ugrupowa\u0144, oceny dzia\u0142alno\u015bci wojska. Towarzyszy temu brak akceptacji dla dzia\u0142alno\u015bci nieoficjalnych struktur politycznych – opozycji politycznej oraz spadek ocen pozytywnych Ko\u015bcio\u0142a w stosunku do ocen z 1983 r.”.
\r\n
\r\nBeata Jaworska od 17 pa\u017adziernika jest dyrektorem bada\u0144 jako\u015bciowych w IPSOS. Wcze\u015bniej pracowa\u0142a w Pentorze. Ostatnio przez dwie kadencje zasiada\u0142a z nadania SLD w zarz\u0105dzie Polskiego Radia. W biuletynie opisywa\u0142a badania „M\u0142odzi o polityce”, z kt\u00f3rych wynika\u0142o, \u017ce oceniaj\u0105 oni korzystniej milicj\u0119 ni\u017c opozycj\u0119 polityczn\u0105. Jeszcze lepsze notowania mia\u0142y wojsko i PZPR („Biuletyn CBOS” 3\/87, tekst pisany razem z El\u017cbiet\u0105 Gorajewsk\u0105).
\r\nPluralizm zwi\u0105zkowy niekoniecznie
\r\n
\r\nU pu\u0142kownika Kwiatkowskiego pracowa\u0142 ca\u0142y obecny zarz\u0105d Pentora – znany nam ju\u017c Eugeniusz Śmi\u0142owski, Jerzy G\u0142uszy\u0144ski, i Piotr Kwiatkowski. G\u0142uszy\u0144ski to by\u0142y cz\u0142onek Komisji Ideologicznej KC PZPR. W latach 1973–1980 by\u0142 dzia\u0142aczem SZSP, w kt\u00f3rym m.in. przewodniczy\u0142 Komisji Nauki (dzi\u015b byli cz\u0142onkowie tej organizacji tworz\u0105 Stowarzyszenie Ordynacka). W PZPR dzia\u0142a\u0142 od 1978 r. W latach 1984–1986 by\u0142 cz\u0142onkiem Prezydium Komisji ds. M\u0142odzie\u017cy Sportu i Turystyki KW PZPR w Poznaniu. Do wspomnianej Komisji Ideologicznej KC trafi\u0142 w 1986 r. Dzia\u0142a\u0142 te\u017c w Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Wiejskiej (ZMW). W latach 1987–1988 by\u0142 przewodnicz\u0105cym zarz\u0105du krajowego tej organizacji. W wywiadzie dla „Trybuny Ludu” (93\/88) G\u0142uszy\u0144ski m\u00f3wi\u0142: „Jeste\u015bmy dzi\u015b jedyn\u0105 organizacj\u0105 o charakterze politycznym, powsta\u0142\u0105 w gor\u0105cym okresie posierpniowym, kt\u00f3ra nie zosta\u0142a zawieszona podczas stanu wojennego i kt\u00f3ra, oczywi\u015bcie zmieniaj\u0105c si\u0119 po drodze, dobrze, jak s\u0105dz\u0119, wpisana jest w obecny czas dokonuj\u0105cych si\u0119 zmian”. Dodawa\u0142, \u017ce „sens istnienia zwi\u0105zku le\u017cy w jego charakterze ideowo wychowawczym i w sferze wychowania musimy przede wszystkim osi\u0105ga\u0107 rezultaty”.
\r\n
\r\nW biuletynach s\u0105 te\u017c teksty Ma\u0142gorzaty Czarzasty – \u017cony W\u0142odzimierza Czarzastego i udzia\u0142owca Muzy SA.
\r\n
\r\nW rozmowie z nami \u017caden z prominentnych dzi\u015b w bran\u017cy by\u0142ych pracownik\u00f3w CBOS nie przyzna\u0142 si\u0119 do manipulowania sonda\u017cami. El\u017cbieta Lenczewska-Gryma pytana o to, jak wspomina czasy CBOS, odpowiedzia\u0142a. – Cudownie. To by\u0142a w\u0142a\u015bciwie pierwsza w PRL mo\u017cliwo\u015b\u0107 robienia bada\u0144 nastroj\u00f3w spo\u0142ecznych.
\r\n
\r\n– Pan chyba dzwoni do nieodpowiedniej osoby, \u017ceby pyta\u0107 o manipulacje. Ja by\u0142em w CBOS g\u0142\u00f3wnym specjalist\u0105 – stwierdzi\u0142 Zbigniew Maj. – \u017badnych manipulacji nie by\u0142o, chocia\u017c nie wszystko by\u0142o publikowane. By\u0142y raporty, kt\u00f3re otrzymywa\u0142o tylko kilka os\u00f3b w pa\u0144stwie, trzymane w szafie pancernej.
\r\n
\r\nPawe\u0142 Che\u0142stowski, w latach 80. pracownik CBOS, jest dzi\u015b dyrektorem w PBS: – By\u0142em w CBOS szeregowym pracownikiem. Nikt nie usi\u0142owa\u0142 wp\u0142ywa\u0107 na moje badania.
\r\n
\r\nJerzy G\u0142uszy\u0144ski, Pentor: To by\u0142a rzetelna robota badawcza, bez nacisk\u00f3w. \u017be nie wszystkie publikowano, to oddzielna sprawa.
\r\n
\r\nNa to, jak by\u0142o w praktyce, wskazuj\u0105 jednak zalecenia KC PZPR. 12 lutego 1985 r. Sekretariat KC ustanowi\u0142 „zasady informowania o wynikach opinii spo\u0142ecznej”. Pod instrukcj\u0105 podpisa\u0142o si\u0119 dw\u00f3ch cz\u0142onk\u00f3w Biura Politycznego. Wed\u0142ug niej uzgadnianiu z odpowiednimi sekretarzami KC w trybie roboczym podlega\u0142y „badania dotycz\u0105ce organizacji i instancji partyjnych” oraz „informowanie o wynikach bada\u0144 opinii o PZPR”, a tak\u017ce „publikowanie wynik\u00f3w bada\u0144 prognostycznych w odniesieniu do kierunku rozwoju systemu politycznego w kraju”.
\r\n
\r\nNiekt\u00f3re \u00f3wczesne wypowiedzi Kwiatkowskiego budz\u0105 \u015bmiech. Gdyby wierzy\u0107 pu\u0142kownikowi, to Polacy bez nadmiernej niech\u0119ci odnosili si\u0119 do… podwy\u017cek. Jak pisa\u0142 pu\u0142kownik w „Polityce” (13.07.1985), 57,5 proc. badanych uzna\u0142o podwy\u017ck\u0119 za nieuniknion\u0105, za\u015b 41 proc. za konieczn\u0105.
\r\n
\r\nCBOS pod wodz\u0105 Kwiatkowskiego dotrwa\u0142 do 1990 r. W 1989 r. centrum zorganizowa\u0142o os\u0142awione badania na zlecenie OPZZ. Wynika\u0142o z nich, \u017ce Polakom raczej wystarczy jeden zwi\u0105zek zawodowy. Kwiatkowski referowa\u0142 na \u0142amach „Res Publiki”: „W kwestii pluralizmu zwi\u0105zkowego opinie s\u0105 biegunowo podzielone. Gdyby zrobi\u0107 og\u00f3lnopolskie referendum, przewa\u017ca\u0142yby o par\u0119 procent g\u0142osy opowiadaj\u0105cych si\u0119 za jednym zwi\u0105zkiem w przedsi\u0119biorstwie. A\u017c co czwarty Polak nie mia\u0142by zdania w tej sprawie”.
\r\n
\r\nOd towarzysza Mauzera do GfK Polonia
\r\n
\r\nW 1990 r. Kwiatkowski odszed\u0142 z CBOS. Jego miejsce zaj\u0119\u0142a prof. Lena Kolarska-Bobi\u0144ska. Ale nie by\u0142 to koniec kariery pu\u0142kownika. „Najwi\u0119ksze, niezale\u017cne, prywatne o\u015brodki badania w Polsce po 1989 roku tworzyli (od podstaw!) specjali\u015bci z CBOS. Przyk\u0142adem GfK Polonia i Pentor” – napisze w swojej ksi\u0105\u017cce.
\r\n
\r\nSam pu\u0142kownik zacz\u0105\u0142 tworzy\u0107 w 1990 r. firm\u0119 GfK Polonia, kt\u00f3rej dyrektorem by\u0142 do 1995 r. Dzi\u015b ma\u0142o kto pami\u0119ta, \u017ce to kolejne dziecko Kwiatkowskiego. Dlaczego? Przez wiele lat GfK nie pojawia\u0142a si\u0119 zbyt cz\u0119sto w mediach, bo nie prowadzi\u0142a sonda\u017cy politycznych, a tylko badania marketingowe. Dopiero w ostatnich latach zaj\u0119\u0142a si\u0119 polityk\u0105, co w bran\u017cy zosta\u0142o odebrane jako niespodzianka.
\r\n
\r\nZ jakich ludzi Kwiatkowski stworzy\u0142 GfK? Odpowied\u017a znajdujemy na \u0142amach pisma „Brief” (47\/2003), w tek\u015bcie o El\u017cbiecie Gorajewskiej. „Brief” pisze o niej: „W 1990 r. opu\u015bci\u0142a firm\u0119. Pow\u00f3d? Z CBOS-u odszed\u0142 jego szef, prof. Stanis\u0142aw Kwiatkowski, kt\u00f3ry mia\u0142 stworzy\u0107 polski oddzia\u0142 niemieckiego instytutu badawczego GfK. Prof. Kwiatkowski zdo\u0142a\u0142 przekona\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 pracownik\u00f3w CBOS-u, aby rozpocz\u0119li prac\u0119 w nowej firmie. W\u015br\u00f3d tych os\u00f3b by\u0142a El\u017cbieta Gorajewska, kt\u00f3ra mia\u0142a zaj\u0105\u0107 si\u0119 badaniami mediowymi. Ostatecznie, zosta\u0142a kierownikiem dzia\u0142u medi\u00f3w i reklamy firmy GfK Polonia”. W GfK pracowa\u0142a do 1996 r.
\r\n
\r\nNajwi\u0119cej plotek w \u015brodowisku budzi osoba Marka Markiewicza, dyrektora w GfK Polonia. Markiewicz wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 tym, \u017ce nie jest socjologiem i przed obj\u0119ciem kierowniczego stanowiska w firmie ma\u0142o kojarzy\u0142 si\u0119 z badaniami. Jest absolwentem Szko\u0142y G\u0142\u00f3wnej Handlowej, a w latach 1980–1990 by\u0142 doradc\u0105 ministra kultury ds. organizacji i zarz\u0105dzania. Odgrywa te\u017c wielk\u0105 rol\u0119 w lobby badaczy – jest cz\u0142onkiem zarz\u0105du OFBOR.
\r\nAntykomuni\u015bci zawsze s\u0142abi w sonda\u017cach
\r\n
\r\nPolityczne sonda\u017ce po 1989 r. to wielka seria wpadek. O\u015brodki zgodnie prorokowa\u0142y, \u017ce do drugiej tury w pierwszych wyborach prezydenckich przejdzie Tadeusz Mazowiecki, a nie Stan Tymi\u0144ski. Wed\u0142ug OBOP wyniki mia\u0142y wynosi\u0107 odpowiednio: Wa\u0142\u0119sa 38 proc., Mazowiecki 23 proc., Tymi\u0144ski 17 proc. Miesi\u0105c wcze\u015bniej – 17 pa\u017adziernika – prowadzi\u0107 mia\u0142 Mazowiecki z wynikiem 29 proc. przed Wa\u0142\u0119s\u0105 – 24 proc.
\r\n
\r\nPodobnie bywa\u0142o w wyborach parlamentarnych. W 1993 r. przewidywa\u0142, \u017ce wybory mia\u0142a wygra\u0107 Unia Demokratyczna z poparciem 17,6 proc. Dosta\u0142a 5 procent mniej. – Przyjmijmy, \u017ce sonda\u017ce zwi\u0119kszy\u0142y poparcie UD o 5 procent. Oznacza\u0142o to awans z partii przeci\u0119tnej na licz\u0105c\u0105 si\u0119 najbardziej – m\u00f3wi Petroff.
\r\n
\r\nNa wyliczanie przyk\u0142ad\u00f3w nie starczy\u0142oby tu miejsca, ale regu\u0142a jest jedna – w sonda\u017cach niemal zawsze pokrzywdzone s\u0105 partie prawicowe, w szczeg\u00f3lno\u015bci opowiadaj\u0105ce si\u0119 za dekomunizacj\u0105, lustracj\u0105 czy walk\u0105 z uk\u0142adami. A\u017c do dzi\u015b.
\r\n
\r\nCzy to oznacza, \u017ce sonda\u017cownie k\u0142ami\u0105?
\r\n
\r\nPomo\u017cecie? Trudno powiedzie\u0107
\r\n
\r\n– Gierek zmartwychwsta\u0142 i chce wr\u00f3ci\u0107 do w\u0142adzy. Jeden z o\u015brodk\u00f3w badania opinii rozpisuje sonda\u017c z pytaniem: „Pomo\u017cecie?”. Jako \u017ce od lat 70. realia si\u0119 zmieni\u0142y, respondenci maj\u0105 a\u017c trzy mo\u017cliwo\u015bci odpowiedzi na pytanie: „Tak, oczywi\u015bcie”, „Raczej tak” oraz „Trudno powiedzie\u0107” – ten dowcip us\u0142yszeli\u015bmy od jednego z socjolog\u00f3w.
\r\n
\r\nAnegdota pokazuje tylko jedn\u0105 z metod manipulowania sonda\u017cami – wp\u0142ywania na respondenta poprzez tre\u015b\u0107 pyta\u0144 lub podanych do wyboru odpowiedzi. Wielu z badaczy podkre\u015bla, \u017ce metody manipulacji wcale nie musz\u0105 by\u0107 prymitywne. – Polscy badacze s\u0105 fachowi, gdy chodzi o warsztat, je\u015bli por\u00f3wnamy ich ze specjalistami z innych kraj\u00f3w – m\u00f3wi jedna z wa\u017cniejszych os\u00f3b z bran\u017cy. – I w\u0142a\u015bnie dlatego wiedz\u0105 znakomicie, jak manipulowa\u0107 badaniami. – Fa\u0142szerstwa? Nie spotka\u0142em si\u0119 – \u015bmieje si\u0119 inny socjolog. – Dobry fachowiec potrafi uzyska\u0107 odpowiedni wynik bez wulgarnych fa\u0142szerstw.
\r\n
\r\nNasi rozm\u00f3wcy opisali nam wiele takich metod. Oto niekt\u00f3re z nich.
\r\n
\r\nPytania o polityk\u0119 trafiaj\u0105 z regu\u0142y do tzw. omnibusa, czyli listy kilkudziesi\u0119ciu pyta\u0144, z kt\u00f3rymi ankieter przychodzi do badanego. Je\u015bli pyta o poparcie dla rz\u0105du, wynik mo\u017cna \u0142atwo zmieni\u0107, umieszczaj\u0105c przed wspomnianym pytaniem inne, kt\u00f3re ukierunkuj\u0105 respondenta. Je\u015bli wcze\u015bniej przeczyta on pytania o bezrobocie, patologie, emigracj\u0119 zarobkow\u0105 itp., to pr\u0119dzej zdecyduje si\u0119 negatywnie oceni\u0107 rz\u0105d. Je\u015bli przeczyta o wzro\u015bcie gospodarczym, udanym pozyskaniu \u015brodk\u00f3w z Unii Europejskiej albo sukcesach w polityce zagranicznej, to cz\u0119\u015bciej zaznaczy pozytywn\u0105 ocen\u0119.
\r\n
\r\nW szczeg\u00f3lno\u015bci w ko\u0144c\u00f3wce kampanii wyborczej odgrywaj\u0105 u nas wielk\u0105 rol\u0119 badania telefoniczne – robione na szybko, z dnia na dzie\u0144. Wed\u0142ug kodeksu mi\u0119dzynarodowego stowarzyszenia ESOMAR, kt\u00f3rego przestrzeganiem chwal\u0105 si\u0119 polskie sonda\u017cownie, nie powinno si\u0119 przeprowadza\u0107 bada\u0144 telefonicznych tam, gdzie mniej ni\u017c 85 proc. obywateli ma telefony. Tymczasem u nas telefony stacjonarne – kt\u00f3rych dotycz\u0105 badania – ma zaledwie 73 proc. obywateli. Oznacza to te\u017c, \u017ce mieszka\u0144cy wsi i ludzie starsi s\u0105 w sonda\u017cach niedowarto\u015bciowani – czyli partie maj\u0105ce w\u015br\u00f3d nich poparcie wypadn\u0105 w sonda\u017cu s\u0142abiej.
\r\n
\r\nW przypadku bada\u0144 telefonicznych znaczenie mo\u017ce mie\u0107 te\u017c godzina, o kt\u00f3rej badacze zadzwoni\u0105 do respondent\u00f3w. Inne wyniki osi\u0105gn\u0105, gdy dzwoni\u0107 b\u0119d\u0105 w weekend, a inne w ci\u0105gu tygodnia. Inne wieczorem, a inne rano.
\r\n
\r\nPodobnie bywa podczas chodzenia po mieszkaniach. Inne wyniki uzyskamy, ankietuj\u0105c mieszka\u0144c\u00f3w bogatej, a inne biednej dzielnicy. Ankieter odwiedzaj\u0105cy s\u0142ynn\u0105 „Zatok\u0119 Czerwonych Świ\u0144” w Warszawie z pewno\u015bci\u0105 zawy\u017cy wynik postkomunist\u00f3w.
\r\n
\r\nPytania o polityk\u0119 umieszczane s\u0105 zazwyczaj pod koniec omnibusa, bo badani odpowiadaj\u0105 na nie niech\u0119tnie. W efekcie np. po\u0142owa z nich jest zm\u0119czona i na nie nie odpowiada. Badania reklamowane jako przeprowadzane na tysi\u0105cu respondent\u00f3w s\u0105 wi\u0119c realnie przeprowadzane zaledwie na pi\u0119ciuset.
\r\n
\r\nNajbardziej znan\u0105, ale i \u0142atw\u0105 do wykrycia metod\u0105 jest tendencyjne zadawanie pyta\u0144. Pytaj\u0105c „Czy jeste\u015b za obni\u017ceniem podatk\u00f3w, kt\u00f3re ma si\u0119 przyczyni\u0107 do zmniejszenia bezrobocia?” uzyskamy inn\u0105 odpowied\u017a, ni\u017c gdy spytamy „Czy jeste\u015b za obni\u017ceniem podatk\u00f3w po\u0142\u0105czonym z obni\u017ceniem zasi\u0142k\u00f3w dla bezrobotnych i przywilej\u00f3w socjalnych?”.
\r\n
\r\nBadania przeprowadzane przez chc\u0105cych dorobi\u0107 student\u00f3w cz\u0119sto w og\u00f3le s\u0105 fikcj\u0105. Nasz redakcyjny kolega Filip Rdesi\u0144ski, absolwent socjologii, tak wspomina studenckie praktyki w Poznaniu: Kiedy by\u0142em na studiach, chyba w 2002 roku, gmina Tarnowo Podg\u00f3rne wraz z moim instytutem prowadzi\u0142a badania na temat jako\u015bci zarz\u0105dzania t\u0105 gmin\u0105. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ankiet studenci wype\u0142niali sami na kolanie w akademiku. Potem widzia\u0142em, jak obecny pose\u0142 PO Waldy Dzikowski, by\u0142y w\u00f3jt tej gminy, og\u0142asza\u0142 w telewizji jej wielki sukces. Przed badaniami oraz po zorganizowano pocz\u0119stunek. Badacze dostali m.in. kie\u0142baski i beczk\u0119 piwa.
\r\n
\r\nMetody kontroli uczciwo\u015bci ankieter\u00f3w s\u0105 ma\u0142o skuteczne. Niemal ka\u017cdy student spotka\u0142 si\u0119 z propozycj\u0105 kolegi co do bada\u0144 marketingowych: „podam tw\u00f3j numer, jakby co, to potwierd\u017a, \u017ce wype\u0142nia\u0142e\u015b”.
\r\n
\r\nAutorytety jako cz\u0119\u015b\u0107 systemu
\r\n
\r\nWielk\u0105 rol\u0119 w utrzymywaniu obecnego skompromitowanego systemu odgrywaj\u0105 medialne autorytety socjologiczne. Tak si\u0119 dziwnie sk\u0142ada, \u017ce z regu\u0142y staj\u0105 one murem po stronie sonda\u017cowni. Nazwiska komentator\u00f3w zapraszanych do og\u00f3lnopolskich medi\u00f3w mo\u017cna wymieni\u0107 na palcach dw\u00f3ch r\u0105k: Ireneusz Krzemi\u0144ski, Lena Kolarska-Bobi\u0144ska, Andrzej Rychard, Rados\u0142aw Markowski, Edmund Wnuk-Lipi\u0144ski, Jacek Raciborski, Tomasz \u017bukowski.
\r\n
\r\nTak si\u0119 te\u017c sk\u0142ada, \u017ce pogl\u0105dy wszystkich tych os\u00f3b, z wyj\u0105tkiem mo\u017ce \u017bukowskiego, mieszcz\u0105 si\u0119 pomi\u0119dzy SLD (publicysta pezetpeerowskich „Nowych Dr\u00f3g” Raciborski) a Platform\u0105 (by\u0142y dzia\u0142acz KLD Krzemi\u0144ski).
\r\n
\r\nWa\u017cniejsze jest jednak co innego: wszyscy, \u0142\u0105cznie z \u017bukowskim, wywodz\u0105 si\u0119 z socjologicznego „\u015brodowiska” i nie zrobi\u0105 koledze krzywdy oskar\u017caj\u0105c go o nierzetelno\u015b\u0107.
\r\n
\r\nW kryzysowych sytuacjach, jak ta po zesz\u0142orocznych wyborach, w mediach ukazuj\u0105 si\u0119 wywiady z autorytetami naukowymi, kt\u00f3re tak\u017ce broni\u0105 wiarygodno\u015bci bada\u0144. Takie stanowisko zajmowali r\u00f3wnie\u017c ciesz\u0105cy si\u0119 powszechnym autorytetem profesorowie Miros\u0142awa Grabowska czy Antoni Su\u0142ek. Ale nasi rozm\u00f3wcy zwracaj\u0105 uwag\u0119 na fakt, \u017ce Su\u0142ek jest jednocze\u015bnie… konsultantem OBOP. – Kiedy s\u0142ysz\u0119 wypowiedzi niekt\u00f3rych profesor\u00f3w broni\u0105cych skompromitowanych o\u015brodk\u00f3w badania opinii, a jednocze\u015bnie wiem, \u017ce s\u0105 oni zatrudnieni na etatach w kt\u00f3rym\u015b z nich, zastawiam si\u0119 w naturalny spos\u00f3b, w jakiej roli wyst\u0119puje \u00f3w profesor – autorytetu naukowego czy lobbysty tej bran\u017cy – m\u00f3wi dr W\u0142odzimierz Petroff.
\r\n
\r\nSonda\u017cu nie ma bez medi\u00f3w
\r\n
\r\nUzdrowienie rynku blokuje jeszcze jeden bardzo istotny mechanizm. W ubieg\u0142orocznych wyborach wyniki najbardziej zbli\u017cone do prawdziwych uzyska\u0142o po raz kolejny (co zosta\u0142o potwierdzone w analizie przygotowanej przez Centrum im. Smitha) konsorcjum Polska Grupa Badawcza. Mimo to sonda\u017ce PGB s\u0105 zdecydowanie s\u0142abiej nag\u0142a\u015bniane przez media ni\u017c badania firm skompromitowanych. Bran\u017ca stara si\u0119 dyskredytowa\u0107 prowadzone przez PGB badania w miejscach publicznych (tzw. metoda „on street”), mimo \u017ce daj\u0105 one lepsze efekty od pozosta\u0142ych. Ale w praktyce licz\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bnie te sonda\u017ce, kt\u00f3re istniej\u0105 w mediach. A wi\u0119kszo\u015b\u0107 g\u0142\u00f3wnych medi\u00f3w stoi po stronie tych, kt\u00f3rzy nie podzielaj\u0105 pogl\u0105d\u00f3w PiS o potrzebie rozbijania „uk\u0142adu”.
\r\n
\r\nPoszczeg\u00f3lne redakcje blisko wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 z regu\u0142y z wybranym o\u015brodkiem. Geografia rozk\u0142ada si\u0119 tu nast\u0119puj\u0105co: PBS wsp\u00f3\u0142pracuje blisko z „Gazet\u0105 Wyborcz\u0105” i TVN. „Rzeczpospolita” korzysta z bada\u0144 GfK. „Dziennik” i „Fakt” oraz TVP korzystaj\u0105 z bada\u0144 OBOP. „\u017bycie Warszawy” blisko wsp\u00f3\u0142pracuje z Pentorem. Za\u015b badania PGB cz\u0119sto bywaj\u0105 dyskryminowane (na przyk\u0142ad wiedz\u0105 o nich internauci Wirtualnej Polski, rzadziej Interii.pl, a\u017c po ca\u0142kowit\u0105 cenzur\u0119 na Onet.pl). Jak wspomina jeden z konsultant\u00f3w PGB, gdy we w\u0142adzach Polskiego Radia zasiada\u0142a wspomniana wychowanka Kwiatkowskiego Beata Jaworska, zakazywa\u0142a zapraszania do studia Marcina Palade, wsp\u00f3\u0142kieruj\u0105cego do niedawna PGB, i prezentowania wynik\u00f3w firmy. Ale PGB nie funkcjonuje nawet w programach informacyjnych TVP Wildsteina!
\r\n
\r\nCzy z sonda\u017cow\u0105 patologi\u0105, niszcz\u0105c\u0105 demokracj\u0119, da si\u0119 co\u015b zrobi\u0107? Mamy nadziej\u0119, \u017ce powy\u017cszy pierwszy w polskiej prasie opis stanu faktycznego mo\u017ce si\u0119 do tego przyczyni\u0107. Pozostaje te\u017c mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce wiedza ta mo\u017ce by\u0107 przydatna dla prywatnych firm, oczekuj\u0105cych od sonda\u017cowni uczciwo\u015bci. – Kiedy Pentor opublikowa\u0142 badania dotycz\u0105ce Cimoszewicza, zbulwersowani tym byli marketingowi klienci tego o\u015brodka. Niekt\u00f3rzy m\u00f3wili wprost, \u017ce skoro o\u015brodek mo\u017ce robi\u0107 takie numery przy badaniach politycznych, to mo\u017ce ich oszuka\u0107, gdy chodzi o badania rynku dotycz\u0105ce ich produkt\u00f3w – m\u00f3wi wp\u0142ywowa osoba w \u015brodowisku badaczy.
\r\n
\r\nAle z pewno\u015bci\u0105 sprawa nie b\u0119dzie \u0142atwa. – Najgorsze jest to, \u017ce wielu m\u0142odych socjolog\u00f3w b\u0119d\u0105cych wychowankami starej gwardii nie jest wcale lepszych. Mo\u017cna tu m\u00f3wi\u0107 o ca\u0142ych „strukturach z\u0142a” – stwierdza W\u0142odzimierz Petroff.
\r\n
\r\n16 stycznia 2003 r. w „Gazecie Wyborczej” ukaza\u0142o si\u0119 sprostowanie, w kt\u00f3rym pu\u0142kownik Kwiatkowski broni\u0142 rzetelno\u015bci bada\u0144 CBOS z lat 80. przed krytykami. Pu\u0142kownik napisa\u0142: „W\u0142a\u015bnie \u015bwi\u0119towali\u015bmy 20-lecie powstania Centrum. Okazuje si\u0119, \u017ce specjali\u015bci z CBOS s\u0105 dzi\u015b na kluczowych stanowiskach w wielu najwa\u017cniejszych o\u015brodkach badania opinii i rynku. Wszyscy z dum\u0105 m\u00f3wili o pocz\u0105tkach swojej kariery zawodowej i naszym wsp\u00f3lnym dorobku”.
\r\n
\r\nOwo sprostowanie by\u0142o dla mnie inspiracj\u0105 do napisania niniejszego tekstu. Musz\u0119 uczciwie stwierdzi\u0107, \u017ce teza pu\u0142kownika okaza\u0142a si\u0119 prawdziwa w stu procentach.<\/p>\r\n

Piotr Lisiewicz<\/em><\/strong>
Gazeta Polska<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

 <\/p>\r\n\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Sonda\u017ce mog\u0105 zniszczy\u0107 lub wylansowa\u0107 kandydata na prezydenta, zdymisjonowa\u0107 ministra, a nawet skasowa\u0107 niewygodny telewizyjny program. Tymczasem w polskich sonda\u017cowniach rz\u0105dz\u0105 ludzie z powo\u0142anego przez Wojciecha Jaruzelskiego w stanie wojennym „mundurowego” CBOS, kt\u00f3ry by\u0142 or\u0119\u017cem generalskiej junty. Dzi\u015b zasiadaj\u0105 we w\u0142adzach OBOP, Pentora, PBS i IPSOS. Stworzyli te\u017c od podstaw GfK Polonia. Publikujemy dzi\u015b dziennikarski […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[8],"tags":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1286"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1286"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1286\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1286"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1286"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1286"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}