{"id":123244,"date":"2021-02-28T17:01:17","date_gmt":"2021-02-28T22:01:17","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=123244"},"modified":"2021-03-01T10:06:11","modified_gmt":"2021-03-01T15:06:11","slug":"oblicza-architektury-czyli-piekno-sztuki-kontra-wstydliwa-brzydota","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=123244","title":{"rendered":"Oblicza architektury, czyli pi\u0119kno sztuki kontra wstydliwa brzydota – Tomasz Geras<\/em>"},"content":{"rendered":"

Na co dzie\u0144 rzadko zastanawiamy si\u0119, dlaczego rodzinne miasto dzielimy jakby na dwie \u201estrefy\u201d. Pierwsza stanowi t\u0142o relaksuj\u0105cych spacer\u00f3w i spotka\u0144 ze znajomymi. Z dum\u0105 pokazujemy j\u0105 zagranicznym go\u015bciom jako \u015bwiadectwo naszej kultury; stanowi ona temat przewodni lokalnych poczt\u00f3wek i przes\u0105dza o odwiecznej to\u017csamo\u015bci miejsca. Na my\u015bl o tej okolicy pami\u0119\u0107 wzbiera obrazami zdobie\u0144, pn\u0105cych si\u0119 niespiesznie po ceglanych \u015bcianach; arkadowa\u0144, kusz\u0105cych perspektyw\u0105 dyskretnej przechadzki; wdzi\u0119cznej linii, kt\u00f3r\u0105 na tle wieczornego nieba rysuj\u0105 si\u0119 gzymsy, attyki i dachy. Tutaj ka\u017cdy szczeg\u00f3\u0142 nosi mistrzowski \u015blad ludzkiej r\u0119ki, kt\u00f3ry sprawia, \u017ce do \u201estrefy\u201d pragniemy powraca\u0107. Druga \u201estrefa\u201d stanowi jakby z\u0142o konieczne. <\/strong><\/p>\r\n

W tych w\u0142a\u015bnie niereprezentatywnych miejscach wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas pracuje i mieszka, a szcz\u0119\u015bliwa reszta mija je jak oboj\u0119tne t\u0142o podr\u00f3\u017cy z punktu \u201eA\u201d do punktu \u201eB\u201d. Okolica taka czasem stanowi niechciany spadek po latach realnego socjalizmu; innym razem \u2013 kronik\u0119 trzech dekad wolnego rynku w Polsce. Tu gigantyczne, przeszklone p\u0142aszczyzny milcz\u0105co odbijaj\u0105 niebo; a maszynowo rozmieszczane w betonowych \u015bcianach okna patrz\u0105 na mimowolnych przechodni\u00f3w pr\u00f3\u017cnym, oboj\u0119tnym wzrokiem. Nie ratuj\u0105 budynk\u00f3w lepsze niekiedy materia\u0142y: w\u015br\u00f3d sterylnych, monolitycznych bry\u0142 czujemy si\u0119 tak \u017cadni, jak one.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Wroc\u0142aw – plac Nowy Targ przed wojn\u0105 i obecnie<\/em><\/p>\r\n

Statystyki nie pozostawiaj\u0105 z\u0142udze\u0144 – zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas preferuje architektur\u0119 o tradycyjnym wygl\u0105dzie. Niedawne badania norweskie wskazuj\u0105 wr\u0119cz, \u017ce w otoczeniu budynk\u00f3w klasycznych czujemy si\u0119 po prostu lepiej. Dlaczego zatem w XX wieku zaniechano budowania w estetyce, kt\u00f3ra budzi og\u00f3lny entuzjazm odbiorc\u00f3w?<\/p>\r\n

 <\/strong><\/p>\r\n

Narodziny modernizmu<\/h4>\r\n

Gdy w roku 1907 Adolf Loos opublikowa\u0142 sw\u00f3j prowokacyjny manifest, por\u00f3wnuj\u0105cy dekorowanie budynk\u00f3w do zbrodni, spotka\u0142 si\u0119 jeszcze ze zmasowan\u0105 krytyk\u0105 \u015brodowiska architektonicznego. To pe\u0142ne sofizmat\u00f3w i chwyt\u00f3w erystycznych wyst\u0105pienie nie mia\u0142o szans powodzenia w \u015bwiecie rz\u0105dzonym przez arystokracj\u0119 i bogate mieszcza\u0144stwo – za\u015b zaprojektowan\u0105 wed\u0142ug postulat\u00f3w Loosa \u201eminimalistyczn\u0105\u201d kamienic\u0119 w Wiedniu cesarz uzna\u0142 za tak odpychaj\u0105c\u0105, \u017ce wymusi\u0142 na architekcie ustrojenie elewacji cho\u0107by kilkoma zdobieniami. Nadchodz\u0105cy wstrz\u0105s 1914 roku mia\u0142 jednak zmieni\u0107 nie tylko polityczny uk\u0142ad si\u0142 na \u015bwiecie.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Inspiracja dla kamienicy Loosa w Wiedniu – karykatura z epoki<\/em><\/p>\r\n

Trauma I Wojny \u015awiatowej; wspomnienia bombardowa\u0144, atak\u00f3w gazowych i krwawego b\u0142ota okop\u00f3w podwa\u017cy\u0142a w wielu ludziach wiar\u0119 w \u201estary porz\u0105dek\u201d. Spojrzenie wstecz nabra\u0142o cech bolesnego do\u015bwiadczenia, a wyt\u0142umianie ech utraconej przesz\u0142o\u015bci przynosi\u0142o ukojenie. Ta atmosfera moralna otworzy\u0142a czasy wielkiej koniunktury wszelkich koncepcji post\u0119powych i rewolucyjnych – a architektonicznej awangardzie da\u0142a niezwyk\u0142\u0105 legitymacj\u0119 do rugowania tradycyjnej estetyki za obietnic\u0119 \u201elepszych czas\u00f3w\u201d.<\/p>\r\n

Pude\u0142kowat\u0105 estetyk\u0119 nowoczesnych budynk\u00f3w lat 20. ch\u0119tnie t\u0142umaczono racjonalizacj\u0105 procesu budowlanego, poprawieniem dost\u0119pu do tanich mieszka\u0144 oraz wzrostem funkcjonalno\u015bci. Praktyka stosunkowo szybko zweryfikowa\u0142a te postulaty: architektura modernistyczna okaza\u0142a si\u0119 przede wszystkim kosztownym, k\u0142opotliwym technicznie kaprysem mi\u0119dzywojennych elit. Up\u00f3r projektant\u00f3w w forsowaniu swoich program\u00f3w artystycznych wbrew faktom pozwala wi\u0119c sytuowa\u0107 ich motywacje w obszarach dalekich od zdrowego rozs\u0105dku.<\/p>\r\n

Utopijny fanatyzm modernistycznych architekt\u00f3w wyrasta\u0142 z tradycji nielicz\u0105cego si\u0119 z rzeczywisto\u015bci\u0105, spekulatywnego idealizmu \u2013 zogniskowanego w filozofii Hegla. Zgodnie z systemem niemieckiego uczonego, dzieje maj\u0105 by\u0107 ci\u0105giem nieuniknionych, logicznych przemian \u2013 historia za\u015b sama \u201ewie\u201d dok\u0105d zmierza; z ka\u017cdym kolejnym krokiem koniecznie tworz\u0105c doskonalsze formy.<\/p>\r\n

Poniewa\u017c rzekomym symptomem tej progresji jest sztuka<\/em>, Karol Marks podzieli\u0142 jej wytwory na \u201ewsteczne\u201d i \u201epost\u0119powe\u201d. Pierwsze stanowi\u0105 ekspresj\u0119 reakcyjnego porz\u0105dku, beznadziejnie broni\u0105cego swych przegranych pozycji. Drugie natomiast nie tyko wyra\u017caj\u0105 trwaj\u0105cy moment dziejowy, ale wr\u0119cz odbijaj\u0105 w sobie obraz maj\u0105cych dopiero nadej\u015b\u0107 (!) lepszych czas\u00f3w.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Como, siedziba partii faszystowskiej, arch. Giuseppe Terragni, 1936<\/em><\/p>\r\n

Powa\u017cne potraktowanie tego historycystycznego determinizmu oznacza, \u017ce architekt pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 formami wynalezionymi w poprzedniej epoce op\u00f3\u017ania nadej\u015bcie \u201enowego, wspania\u0142ego \u015bwiata\u201d i blu\u017anierczo wypowiada pos\u0142usze\u0144stwo si\u0142om ostatecznym. Naturaln\u0105 kolej\u0105 rzeczy, wypowiedzi koryfeuszy mi\u0119dzywojennego modernizmu przenosz\u0105 nas w atmosfer\u0119 osobliwej krucjaty. Van der Rohe pr\u00f3by odwo\u0142ywania si\u0119 architektury do przesz\u0142o\u015bci dyskredytuje jako nieuniknienie beznadziejne, Walter Gropius og\u0142asza swym czytelnikom ostateczn\u0105 zag\u0142ad\u0119 \u201emartwych\u201d styl\u00f3w klasycznych, cz\u0142onkowie grupy deStijl widz\u0105 w tradycjach, dogmatach i indywidualizmie przeszkod\u0119 w narodzinach nowej kultury; Taut wywrotowym tonem wypowiada wojn\u0119 zastanemu porz\u0105dkowi, a Corbusier silosy zbo\u017cowe por\u00f3wnuje do katedr rodz\u0105cej si\u0119 epoki. Nie powinno dziwi\u0107, \u017ce pierwszy kongres CIAM \u2013 kluczowej organizacji propaguj\u0105cej modernizm \u2013 pocz\u0105tkowo odby\u0107 si\u0119 mia\u0142 w ZSRR.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Moskwa, Budynek Centrosojuzu, arch.  Charles-\u00c9douard Jeanneret-Gris, 1930  <\/em><\/p>\r\n

\r\n

 <\/h3>\r\n

B\u0119dziemy mogli trwa\u0107 w naszej walce o Prawd\u0119 wy\u0142\u0105cznie wtedy, je\u015bli Pa\u0144stwo \u2013 nasi widzowie i Darczy\u0144cy \u2013 b\u0119d\u0105 tego chcieli. Dlatego oddaj\u0105c w Pa\u0144stwa r\u0119ce nasze publikacje, prosimy o wsparcie misji naszych medi\u00f3w.<\/p>\r\n

Przytoczony radykalizm by\u0142 charakterystyczny dla najwcze\u015bniejszej, \u201epionierskiej\u201d fazy modernizmu; ale skutecznie katalizowa\u0142 za\u0142o\u017cenia p\u00f3\u017aniejszych teorii architektury. Deterministyczny pomys\u0142 wyra\u017cania przez budynki \u201educha czasu\u201d – bez kt\u00f3rego architektura rozwija\u0142a si\u0119 wspaniale przez tysi\u0105ce lat – zdoby\u0142 sobie pozycj\u0119 sztywnego dogmatu; cz\u0119sto bezkrytycznie wpajanego w akademiach. By\u0107 mo\u017ce dlatego, jak ustali\u0142 w swych badaniach David Halpern, im wi\u0119cej czasu student architektury sp\u0119dza na uczelni, tym bardziej jego gust r\u00f3\u017cni si\u0119 od preferencji przysz\u0142ych klient\u00f3w.<\/p>\r\n

Rozczarowanie abstrakcyjn\u0105, oderwan\u0105 od kultury estetyk\u0105 funkcjonalizmu inspirowa\u0142o kolejne dekady do rewizji jego za\u0142o\u017ce\u0144. W swej pozornej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci pr\u0105dy takie jak brutalizm, dekonstruktywizm, postmodernizm czy high-tech zachowa\u0142y jednak rdzeniow\u0105, filozoficznie motywowan\u0105 wrogo\u015b\u0107 modernizmu do najprostszego remedium: odrodzenia tradycji<\/em>.<\/p>\r\n

W obozie reakcji<\/h4>\r\n

Cho\u0107 szeroko rozumiany modernizm lubi przedstawia\u0107 si\u0119 jako pr\u0105d bezkonkurencyjnie zwyci\u0119ski, tradycja klasyczna w architekturze nigdy nie wymar\u0142a. Mimo wymazania j\u0119zyka tradycji z w\u0142a\u015bciwie wszystkich program\u00f3w nauczania, mimo nieoficjalnego \u201ezakazu\u201d uprawiania tego rodzaju estetyki przez student\u00f3w, mimo manipulacji, w kt\u00f3rych architektura klasyczna stygmatyzowana jest jako \u201etotalitarna\u201d; wreszcie mimo nag\u0142a\u015bniania nieudanych realizacji klasycznych \u2013 paradoksalnie stanowi\u0105cych pok\u0142osie modernistycznej rewolucji na uczelniach \u2013 wierni arystotelejskiej koncepcji pi\u0119kna projektanci w dalszym ci\u0105gu tworz\u0105 budynki, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych lubimy przebywa\u0107.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Williamstrip, budynek \u0142a\u017ani, arch. Craig Hamilton, 2013<\/em><\/p>\r\n

Jedna z czo\u0142owych postaci pr\u0105du klasycznego – Leon Krier \u2013 zwraca uwag\u0119, \u017ce \u201etradycyjny\u201d i \u201enowoczesny\u201d nie stanowi\u0105 kategorii przeciwstawnych. Niestety, konsekwentnie stosowan\u0105 przez spadkobierc\u00f3w Corbusiera strategi\u0105 jest w\u0142a\u015bnie sprzeniewierzanie poj\u0119\u0107<\/strong>: \u201ewsp\u00f3\u0142czesny\u201d usilnie sprz\u0119gaj\u0105 z \u201emodernistyczny\u201d; za\u015b architektur\u0119 niespe\u0142niaj\u0105c\u0105 estetycznych kryteri\u00f3w industrialnej sterylno\u015bci dyskredytuj\u0105 w najlepszym razie jako nostalgiczne wynaturzenie.<\/p>\r\n

Sukces, jaki odnios\u0142o nowe, klasycyzuj\u0105ce miasteczko projektu Kriera \u2013 angielskie Poundburry \u2013 wydaje si\u0119 wskazywa\u0107 \u017ce tam, gdzie ludzie maj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 g\u0142osownia portfelami, modernistyczne sofizmaty s\u0105 bez znaczenia. Lista oczekuj\u0105cych na kupno tradycyjnych dom\u00f3w jest d\u0142uga; a osada stale rozrasta si\u0119 o ceglane, zdobione klasycznymi porz\u0105dkami biurowce. Gdy teoria nie zgadza si\u0119 z faktami, tym gorzej dla fakt\u00f3w \u2013 mogliby powiedzie\u0107 z\u0142o\u015bliwi, obserwuj\u0105c powodzenie klasycznych willi projektowanych przez Francisa Terry\u2019ego, kamiennych wie\u017cowc\u00f3w autorstwa Roberta Sterna, ekskluzywnych apartamentowc\u00f3w Patzschkego czy ko\u015bcio\u0142\u00f3w Duncana Stroika.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Budynek Carharta w Nowym Jorku, arch. John Simpson, 2011<\/em><\/p>\r\n

W ostatnich latach oddolna opozycja przeciwko modernistycznym eksperymentom na przestrzeni publicznej wydaje si\u0119 przybiera\u0107 na sile. Skandynawskiego pomys\u0142u ruch Arkitekturrupprortet (\u201ePowstanie Architektoniczne\u201d) obejmuje swoim zasi\u0119giem ju\u017c Szwecj\u0119, Norwegi\u0119, Finlandi\u0119, Estoni\u0119 i Wielk\u0105 Brytani\u0119. Cz\u0142onkowie organizacji postuluj\u0105 powr\u00f3t do architektury, w kt\u00f3rej \u201epi\u0119kno jest wa\u017cniejsze ni\u017c oryginalno\u015b\u0107\u201d; a budynki odpowiadaj\u0105 estetycznym potrzebom spo\u0142eczno\u015bci. Do niedawnych sukces\u00f3w ruchu nale\u017cy przekonanie samorz\u0105du jednej ze szwedzkich gmin, by nowe realizacje zbudowane by\u0142y w stylu tradycyjnym.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Royal Pavilion, Poundubrry, arch. Ben Pentreath, 2018<\/em><\/p>\r\n

Zal\u0105\u017ckiem podobnego ruchu w Polsce ma szans\u0119 sta\u0107 si\u0119 fundacja \u201eRekonstrukcje i Odbudowy\u201d. \u015arodowisko z jednej strony popularyzuje dobre przyk\u0142ady odtworze\u0144 krajowych zabytk\u00f3w, z drugiej \u2013 propaguje now\u0105 tradycyjn\u0105 architektur\u0119 w Polsce; niezauwa\u017can\u0105 b\u0105d\u017a celowo pomijan\u0105 przez krytyk\u0119 g\u0142\u00f3wnego nurtu.<\/p>\r\n

Jak zauwa\u017cy\u0142 wsp\u00f3\u0142czesny angielski klasycysta, Robert Adam, w czasach napoleo\u0144skich \u201eawangarda\u201d oznacza\u0142a oddzia\u0142 przecieraj\u0105cy drogi dla pod\u0105\u017caj\u0105cego za nim wojska. Problemem awangardy modernistycznej jest to, \u017ce\u2026 przygniataj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa odm\u00f3wi\u0142a p\u00f3j\u015bcia jej szlakiem. By\u0107 mo\u017ce z Nowym Klasycyzmem b\u0119dzie inaczej? To jednak zale\u017cy od stopnia, z jakim rozprzestrzenia\u0107 si\u0119 b\u0119dzie spo\u0142eczna \u015bwiadomo\u015b\u0107 alternatywy dla \u201ebetonowych pude\u0142ek\u201d i \u201eszklanych kostek\u201d.<\/p>\r\n

Tomasz Geras<\/strong><\/em><\/p>\r\n

 <\/h4>\r\n

<\/p>\r\n

Projekt nowej elewacji budynku przy ul. Kr\u00f3lewskiej w Warszawie, <\/em><\/p>\r\n

arch. Tomasz Geras, 2020<\/em><\/p>\r\n

<\/strong><\/p>\r\n

Alternatywa dla Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, <\/em><\/p>\r\n

arch. Tomasz Geras\/Marta Dobrowolska<\/em><\/p>\r\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Na co dzie\u0144 rzadko zastanawiamy si\u0119, dlaczego rodzinne miasto dzielimy jakby na dwie \u201estrefy\u201d. Pierwsza stanowi t\u0142o relaksuj\u0105cych spacer\u00f3w i spotka\u0144 ze znajomymi. Z dum\u0105 pokazujemy j\u0105 zagranicznym go\u015bciom jako \u015bwiadectwo naszej kultury; stanowi ona temat przewodni lokalnych poczt\u00f3wek i przes\u0105dza o odwiecznej to\u017csamo\u015bci miejsca. Na my\u015bl o tej okolicy pami\u0119\u0107 wzbiera obrazami zdobie\u0144, pn\u0105cych […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[240,97],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/123244"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=123244"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/123244\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":123256,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/123244\/revisions\/123256"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=123244"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=123244"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=123244"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}